|

میدان دانشگاه

پی‌یر بوردیو جامعه‌شناس و مردم‌شناس سرشناس و تأثیرگذار فرانسوی است که در ایران نیز متفکری کاملا شناخته‌شده است. بسیاری از آثار بوردیو به فارسی ترجمه شده‌اند و به‌تازگی نیز یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین آثارش با ترجمه حسن چاوشیان به فارسی ترجمه و منتشر شده است: «انسان دانشگاهی» که در سال 1984 منتشر شده بود. این کتاب پس از انتشار بسیار جنجالی و تأثیرگذار بود چنانکه در ایران نیز پایان‌نامه‌های بسیاری درباره آن نوشته شده است. بوردیو در مقدمه کتاب می‌نویسد: «من در نوشتن این کتاب هیچ ملاحظه و پروایی به خرج نداده‌ام، اما یقین دارم که نشانی از بدخواهی و کین‌توزی هم در آن نیست».
کتاب حاضر را اثری کلاسیک از بوردیو می‌دانند که در آن سازوکارهای «دانشگاه» به سان یک «میدان» بررسی می‌شود. او دانشگاه را مانند بسیاری از حوزه‌های اجتماعی و حرفه‌ای در اقتباسی که از فیزیک می‌کند، به سان میدانی در نظر می‌گیرد که در آن با نوعی تقسیم امتیازات مادی مواجهیم. در نظر بوردیو، میدان‌ها پهنه‌هایی‌اند که در آن نوعی تقسیم امتیازها وجود دارد. بوردیو در این کتاب به نقد رادیکال از آموزش عالی فرانسه می‌پردازد. در نظر بوردیو نظام آموزش دانشگاهی میدان نیروهاست و می‌تواند در خدمت بازتولید نابرابری‌های سرمایه فرهنگی باشد و از طریق نظام معانی مسلط، نوعی خشونت نمادین به وجود آورد. به باور بوردیو نظام سلطه معرفتی بر حوزه درس و بحث و آموزش و پژوهش باعث می‌شود خشونتی بر افکار و اذهان اعمال ‌شود. در نظر او اگر بپذیریم خشونتی که پلیس در خیابان نشان می‌دهد یا در زندان به کار می‌رود خشونت فیزیکی است، خشونتی که بر فضای یادگیری و اندیشیدن و فهمیدن سایه می‌اندازد، به مراتب بدتر است. در نظر او تلاش برای کشف آثار و نتایج تعلق‌داشتن به میدان دانشگاهی که عرصه رقابت همیشگی بر سر حقیقت دنیای اجتماعی و خود دنیای دانشگاهی است، و آثار و نتایج جای‌داشتن در موقعیت مشخصی در این میدان، که با چند ویژگی مثل برخورداری از تعلیم و تربیت، مدارک و وجهه دانشگاهی تعریف می‌شود، با همه اشکال همبستگی و عضویت همراه با آن، چند فایده علمی دارد: از جمله اینکه چنین تلاشی فرصتی برای خنثی‌سازی آگاهانه خطاهای احتمالی نهفته در موقعیتی را فراهم می‌کند که به‌مثابه دیدگاه یا نقطه‌نظری تلقی می‌شود که حاکی از زاویه دید مشخصی و بنابراین شکل خاصی از بینایی و نابینایی است. اما در نظرش مهم‌تر از همه این تلاش‌های بنیان‌های اجتماعی گرایش به نظریه‌پردازی یا اندیشه‌ورزی را فاش می‌کند. او در کتاب حاضر به موقعیت سیاسی دانشگاه نیز می‌پردازد و می‌نویسد: «دانشکده‌هایی که در مراتب سیاسی دست‌ بالا را دارند، وظیفه تعلیم مأموران اجرایی را برعهده دارند، مأمورانی که بتوانند بی‌چون‌وچرا و بدون پرسیدن یا شک‌کردن، و در چارچوب محدوده‌های نظم اجتماعی موجود و مفروض، فنون و دستورالعمل‌های دستگاه معرفتی را به اجرا بگذارند که هیچ ادعایی برای آفریدن یا دگرگون‌ساختن ندارند؛ در مقابل، تقدیر دانشکده‌هایی که در مراتب فرهنگی دست بالاتری دارند این است که، بنا به ضرورت پی‌ریزی شالوده‌ای عقلانی برای معرفتی که دانشکده‌های دیگر صرفا تلقین می‌کنند و به‌کار می‌بندند، برای خود همان آزادی را روا بدارند که از فعالیت‌های اجرائی دریغ شده است».
بوردیو در پیشگفتار نسخه انگلیسی این کتاب می‌نویسد: «تحلیلی که در این کتاب از دنیای دانشگاهی به عمل آورده‌ام محصول تأمل انتقادی روی فعالیت علمی است که من حتی از زمانی که در کسوت یک مردم‌شناس جوان، منطقه زادبوم خویش را موضوع مطالعه و مشاهده مردم‌شناسی قرار دادم هرگز آن را فرو نگذاشته‌ام. بنابراین، هدف من از تحلیل جامعه‌شناختی دنیای دانشگاهی این است که انسان دانشگاهی، یعنی عالی‌ترین طبقه‌بندی‌کننده در میان طبقه‌بندی‌کنندگان را در تور طبقه‌بندی‌های خود او به دام بیندازم. شاید این سناریو به نظر کمیک برسد، گویی درباره دون‌ژوانی است که اغفال گشته یا خسیسی که اموالش را بالا کشیده‌اند، و البته کسانی هم هستند که شاید به دلیل احساس خطر و تهدیدی که در آن می‌یابند، ترجیح دهند آن را به تراژدی شبیه‌تر بدانند. من به سهم خودم فکر می‌کنم تجربه‌ای که نتایج‌اش در این کتاب عرضه شده، بی‌شباهت به تجربه قهرمان داستان کوتاه دیوید گارنت به نام مردی در باغ‌وحش نیست. مرد جوانی پس از مجادله با نامزدش، در حال یأس و اندوه نامه‌ای به مدیر باغ‌وحش می‌نویسد تا پستانداری را به باغ‌ وحش اهدا کند که جایش در میان مجموعه حیوانات باغ‌وحش خالی است، و مقصود او کسی نیست جز خودش؛ سپس او را در قفسی کنار قفس شامپانزه می‌گذارند و تابلویی بر قفس‌اش نصب می‌کنند با این نوشته: هومو ساپی‌ینس. اهدایی جان کرومانتی اسکوایر. از بازدیدکنندگان تقاضا می‌شود با گفته‌هایشان این مرد را نیازارند». (صص15-16)
در نظر بوردیو وقتی جامعه‌شناس تصمیم می‌گیرد نزدیک‌ترین و مأنوس‌ترین جنبه‌های دنیای خودش را مطالعه کند، نباید همچون مردم‌شناس‌ها امر خارجی و غریبه‌ای را مألوف، و خانگی سازد، بلکه باید از انس و الفت اولیه با شیوه‌های زندگی و تفکری که برای او تیره و مبهم می‌مانند فاصله بگیرد تا آن را غریبه و نامأنوس کند، چون بسیار آشنا و مأنوس‌اند. او تاکید دارد هدف غایی و نقطه اوج شناخت‌هایی که از دنیاهای بیگانه و غیرعادی به دست آورده‌ایم شناخت دنیای اولیه و عادی خویش است، اگرچه تاکنون هرگز چنین نبوده: «نزد دورکیم، و نیز لوی-استروس، هیچ مجالی برای تحلیل «شکل‌های طبقه‌بندی» مورد استفاده دانشمندان و کندوکاو در ساختارهای اجتماعی دنیای آکادمیک (که البته دورکیم در تکامل تفکر تربیتی به‌خوبی تحلیل کرده است) برای یافتن ریشه‌های مقوله‌های ادراکی استادان دانشگاه وجود ندارد». بااین‌حال، در نظر بوردیو علوم‌ اجتماعی می‌تواند امیدوار باشد که قطعی‌ترین پیشرفت خود را از تلاش بی‌وقفه برای نقد جامعه‌شناختی استدلال جامعه‌شناختی به چنگ آورد، یعنی نشان دهد که نه فقط مقوله‌های تفکری که آگاهانه یا ناآگاهانه به کار می‌گیرد، مانند همه جفت‌واژه‌های متضادی که غالبا مشخصه برساخت علمی دنیای اجتماعی است، بلکه همچنین مفاهیم مورد استفاده‌اش که غالبا چیزی بیش از تصورات عقل سلیمی نیست که به صورت غیرانتقادی و نیندیشیده وارد گفتمان علمی و پژوهشی شده‌اند یا مسائلی که برای مطالعه برمی‌گزیند، (که به‌وفور چیزی جز روایت‌هایی از آخرین «مسائل اجتماعی» روز نیست که به صورتی کم‌وبیش ماهرانه تغییر چهره یافته) همگی سرچشمه و تکوین اجتماعی دارند.

پی‌یر بوردیو جامعه‌شناس و مردم‌شناس سرشناس و تأثیرگذار فرانسوی است که در ایران نیز متفکری کاملا شناخته‌شده است. بسیاری از آثار بوردیو به فارسی ترجمه شده‌اند و به‌تازگی نیز یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین آثارش با ترجمه حسن چاوشیان به فارسی ترجمه و منتشر شده است: «انسان دانشگاهی» که در سال 1984 منتشر شده بود. این کتاب پس از انتشار بسیار جنجالی و تأثیرگذار بود چنانکه در ایران نیز پایان‌نامه‌های بسیاری درباره آن نوشته شده است. بوردیو در مقدمه کتاب می‌نویسد: «من در نوشتن این کتاب هیچ ملاحظه و پروایی به خرج نداده‌ام، اما یقین دارم که نشانی از بدخواهی و کین‌توزی هم در آن نیست».
کتاب حاضر را اثری کلاسیک از بوردیو می‌دانند که در آن سازوکارهای «دانشگاه» به سان یک «میدان» بررسی می‌شود. او دانشگاه را مانند بسیاری از حوزه‌های اجتماعی و حرفه‌ای در اقتباسی که از فیزیک می‌کند، به سان میدانی در نظر می‌گیرد که در آن با نوعی تقسیم امتیازات مادی مواجهیم. در نظر بوردیو، میدان‌ها پهنه‌هایی‌اند که در آن نوعی تقسیم امتیازها وجود دارد. بوردیو در این کتاب به نقد رادیکال از آموزش عالی فرانسه می‌پردازد. در نظر بوردیو نظام آموزش دانشگاهی میدان نیروهاست و می‌تواند در خدمت بازتولید نابرابری‌های سرمایه فرهنگی باشد و از طریق نظام معانی مسلط، نوعی خشونت نمادین به وجود آورد. به باور بوردیو نظام سلطه معرفتی بر حوزه درس و بحث و آموزش و پژوهش باعث می‌شود خشونتی بر افکار و اذهان اعمال ‌شود. در نظر او اگر بپذیریم خشونتی که پلیس در خیابان نشان می‌دهد یا در زندان به کار می‌رود خشونت فیزیکی است، خشونتی که بر فضای یادگیری و اندیشیدن و فهمیدن سایه می‌اندازد، به مراتب بدتر است. در نظر او تلاش برای کشف آثار و نتایج تعلق‌داشتن به میدان دانشگاهی که عرصه رقابت همیشگی بر سر حقیقت دنیای اجتماعی و خود دنیای دانشگاهی است، و آثار و نتایج جای‌داشتن در موقعیت مشخصی در این میدان، که با چند ویژگی مثل برخورداری از تعلیم و تربیت، مدارک و وجهه دانشگاهی تعریف می‌شود، با همه اشکال همبستگی و عضویت همراه با آن، چند فایده علمی دارد: از جمله اینکه چنین تلاشی فرصتی برای خنثی‌سازی آگاهانه خطاهای احتمالی نهفته در موقعیتی را فراهم می‌کند که به‌مثابه دیدگاه یا نقطه‌نظری تلقی می‌شود که حاکی از زاویه دید مشخصی و بنابراین شکل خاصی از بینایی و نابینایی است. اما در نظرش مهم‌تر از همه این تلاش‌های بنیان‌های اجتماعی گرایش به نظریه‌پردازی یا اندیشه‌ورزی را فاش می‌کند. او در کتاب حاضر به موقعیت سیاسی دانشگاه نیز می‌پردازد و می‌نویسد: «دانشکده‌هایی که در مراتب سیاسی دست‌ بالا را دارند، وظیفه تعلیم مأموران اجرایی را برعهده دارند، مأمورانی که بتوانند بی‌چون‌وچرا و بدون پرسیدن یا شک‌کردن، و در چارچوب محدوده‌های نظم اجتماعی موجود و مفروض، فنون و دستورالعمل‌های دستگاه معرفتی را به اجرا بگذارند که هیچ ادعایی برای آفریدن یا دگرگون‌ساختن ندارند؛ در مقابل، تقدیر دانشکده‌هایی که در مراتب فرهنگی دست بالاتری دارند این است که، بنا به ضرورت پی‌ریزی شالوده‌ای عقلانی برای معرفتی که دانشکده‌های دیگر صرفا تلقین می‌کنند و به‌کار می‌بندند، برای خود همان آزادی را روا بدارند که از فعالیت‌های اجرائی دریغ شده است».
بوردیو در پیشگفتار نسخه انگلیسی این کتاب می‌نویسد: «تحلیلی که در این کتاب از دنیای دانشگاهی به عمل آورده‌ام محصول تأمل انتقادی روی فعالیت علمی است که من حتی از زمانی که در کسوت یک مردم‌شناس جوان، منطقه زادبوم خویش را موضوع مطالعه و مشاهده مردم‌شناسی قرار دادم هرگز آن را فرو نگذاشته‌ام. بنابراین، هدف من از تحلیل جامعه‌شناختی دنیای دانشگاهی این است که انسان دانشگاهی، یعنی عالی‌ترین طبقه‌بندی‌کننده در میان طبقه‌بندی‌کنندگان را در تور طبقه‌بندی‌های خود او به دام بیندازم. شاید این سناریو به نظر کمیک برسد، گویی درباره دون‌ژوانی است که اغفال گشته یا خسیسی که اموالش را بالا کشیده‌اند، و البته کسانی هم هستند که شاید به دلیل احساس خطر و تهدیدی که در آن می‌یابند، ترجیح دهند آن را به تراژدی شبیه‌تر بدانند. من به سهم خودم فکر می‌کنم تجربه‌ای که نتایج‌اش در این کتاب عرضه شده، بی‌شباهت به تجربه قهرمان داستان کوتاه دیوید گارنت به نام مردی در باغ‌وحش نیست. مرد جوانی پس از مجادله با نامزدش، در حال یأس و اندوه نامه‌ای به مدیر باغ‌وحش می‌نویسد تا پستانداری را به باغ‌ وحش اهدا کند که جایش در میان مجموعه حیوانات باغ‌وحش خالی است، و مقصود او کسی نیست جز خودش؛ سپس او را در قفسی کنار قفس شامپانزه می‌گذارند و تابلویی بر قفس‌اش نصب می‌کنند با این نوشته: هومو ساپی‌ینس. اهدایی جان کرومانتی اسکوایر. از بازدیدکنندگان تقاضا می‌شود با گفته‌هایشان این مرد را نیازارند». (صص15-16)
در نظر بوردیو وقتی جامعه‌شناس تصمیم می‌گیرد نزدیک‌ترین و مأنوس‌ترین جنبه‌های دنیای خودش را مطالعه کند، نباید همچون مردم‌شناس‌ها امر خارجی و غریبه‌ای را مألوف، و خانگی سازد، بلکه باید از انس و الفت اولیه با شیوه‌های زندگی و تفکری که برای او تیره و مبهم می‌مانند فاصله بگیرد تا آن را غریبه و نامأنوس کند، چون بسیار آشنا و مأنوس‌اند. او تاکید دارد هدف غایی و نقطه اوج شناخت‌هایی که از دنیاهای بیگانه و غیرعادی به دست آورده‌ایم شناخت دنیای اولیه و عادی خویش است، اگرچه تاکنون هرگز چنین نبوده: «نزد دورکیم، و نیز لوی-استروس، هیچ مجالی برای تحلیل «شکل‌های طبقه‌بندی» مورد استفاده دانشمندان و کندوکاو در ساختارهای اجتماعی دنیای آکادمیک (که البته دورکیم در تکامل تفکر تربیتی به‌خوبی تحلیل کرده است) برای یافتن ریشه‌های مقوله‌های ادراکی استادان دانشگاه وجود ندارد». بااین‌حال، در نظر بوردیو علوم‌ اجتماعی می‌تواند امیدوار باشد که قطعی‌ترین پیشرفت خود را از تلاش بی‌وقفه برای نقد جامعه‌شناختی استدلال جامعه‌شناختی به چنگ آورد، یعنی نشان دهد که نه فقط مقوله‌های تفکری که آگاهانه یا ناآگاهانه به کار می‌گیرد، مانند همه جفت‌واژه‌های متضادی که غالبا مشخصه برساخت علمی دنیای اجتماعی است، بلکه همچنین مفاهیم مورد استفاده‌اش که غالبا چیزی بیش از تصورات عقل سلیمی نیست که به صورت غیرانتقادی و نیندیشیده وارد گفتمان علمی و پژوهشی شده‌اند یا مسائلی که برای مطالعه برمی‌گزیند، (که به‌وفور چیزی جز روایت‌هایی از آخرین «مسائل اجتماعی» روز نیست که به صورتی کم‌وبیش ماهرانه تغییر چهره یافته) همگی سرچشمه و تکوین اجتماعی دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.