اندیشه اخلاقی در فرهنگ عربی
محمدعابد جابری از متفکران پرآوازه و جنجالی دهههاي هشتاد و نود قرن بيستم در جهان عرب است. او از معدود متفكران مغرب عربي است كه توانسته با مشرق عربي و روشنفكرانش تعامل و گفتوگويی انتقادي داشته باشد و همچنین نظريههاي خود را در قالب ساختاري نظاممند عرضه كند. به علاوه جابری از متفکران بنام عرب است که کوشید با فاصلهگیری از فضاي معرفتي و گفتارهای حاكم بر جهان عرب در دهههاي شصت و هفتاد میلادی پرسشهاي جدیدی مطرح کند. مجموعه چهار جلدی «نقد عقل عربی» جابری یکی از جنجالیترین پروژههای فکری از نیمه سده گذشته تاکنون است. این پروژه با انتشار کتاب «تکوین عقل عربی» آغاز شد. هرچند پیش از آن ساختار این پروژه در دو کتاب قبلی او شکل گرفته بود: «ما و میراث فلسفیمان» و «گفتمان عربی معاصر». دو مجلد بعدی «ساختار عقل عربی» و «عقل سیاسی عربی» نام دارد. چهارگانه جابری پژوهشی است در دو حوزه عقل نظری و عقل عملی. این پژوهش همواره مورد توجه متفکران عرب و غیرعرب بوده است. جابری، نقد عقل عربی را اساس كار خود قرار داد چون بر این باور بود كه تنها با نقد عقل عربی میتوان به شالوده معرفتی خوانشی رسید كه هم در فهم و نقد میراث، علمی و
كارساز باشد و هم او را به روش و شیوهای برساند كه عقل عربی به کمک آن بتواند مساله خود را رفع کند. در نظر او میتوان با نقد عقل عربی زمینه را برای خوانشی علمی و آگاهانه از گذشته فراهم کرد. جابری عقل عربی را نتیجه فرهنگی میداند که بر سه نظام معرفتی استوار است: نظام زبانی عربی یا بیان، نظام غنوسی ایرانی هرمسی یا عرفان و نظام عقلانی یونانی یا برهان. عمده آثار جابری، خاصه مجلدهای پیشین چهارگانه، را محمد آلمهدی به فارسی ترجمه کرده و به تازگی مجلد چهارم «نقد عقل عربی» را نیز ترجمه و منتشر کرده است: «عقلانيت اخلاق عربی و تاثير سنت خسروانی». جابری کتاب حاضر را یازده سال پس از مجلد سوم منتشر کرد. مقدمه آلمهدی بر کتاب حاضر مروری است مختصر و مفید بر کتاب حاضر در متن پروژه چهار جلدی جابری.
به باور جابری، پژوهشگر معاصر با معیار فرهنگ دیگر که همان فرهنگ اروپایی است به پژوهش آثار نوشتهشده در حوزه اخلاق پرداخته و درباره آنها حکم صادر کرده و در نتیجه اندیشه اخلاقی در فرهنگ عربی را با معیارهایی که اخلاق را بخشی از فلسفه میداند سنجیده و به عوامل دیگر اهمیت نداده است. همچنین تلاشهایی نیز در این زمینه وجود داشته که برآمده از «افق سلفی» شناختهشدهای است. جابری با هر دو رویکرد مخالف است و ضمن اشاره به اینکه نمیخواهد از ارزش این تلاشها بکاهد، تأکید دارد این آثار نتوانستهاند چنانکه بایدوشاید به موضوع بپردازند و از اینرو، شکایتی را مطرح میکند که در سه مجلد قبلی طرح کرده است. جابری روش و دیدگاه خود را در کتاب حاضر چنین شرح میدهد: «با استناد به وضعیت کنونی پژوهشهای حوزه اندیشه اخلاق در میراث عربی اسلامی، ما در این کتاب بیشتر ماجراجویانی را میمانیم که میخواهند قارهای را کشف و ویژگی آن را بررسی کنند. ما در سفر خویش با دو پرسش روبروییم: چه روشی در کشف این قاره به کار گیریم؟ و چه نگاهی به این قاره داشته باشیم؟». او در پاسخ به این پرسشها دستهبندی نوینی را مطرح میکند و تأکید دارد از مفاهیمی که
قبلاً در حوزه معرفت به کار گرفته، در اینجا استفاده نمیکند چون در این کتاب نه با عقل نظری بلکه با عقل عملی مواجه است. جابری از مفاهیمی چون نظام معرفتی، ناخودآگاه معرفتی و نظامهای بیان و برهان و عرفان که در پژوهش عقل نظری (دو مجلد اول) به کار گرفته استفاده نمیکند زیرا «عقلانیت اخلاقی را نظام ارزشها و نه نظام معرفتی بنیاد مینهند». جدای از مفاهیم، روش جابری در این کتاب همانند سه جلد قبلی تحلیل تاریخی، بررسی ساختاری و طرح ایدئولوژیک است. جابری در دفاع از از روش خود مینویسد: «چنین روشی را دیدگاهی به ما تحمیل کرده که از گذر تعامل با موضوع به آن دست یافتهایم. این دیدگاه دو اصل دارد: نخست مطالعه و بررسی آنچه عقلانیت اخلاق عربی نامیدهایم که درواقع عقل جمعی است... . اصل دوم نتیجه اصل نخست است که همان تعامل با هر یک از نظام ارزشهاست که در این جلد تأکید بیشتر بر سنت خسروانی است». هدف جابری از طرح عقل جمعی اهمیتندادن به فرد نیست بلکه فرد در اینجا عضوی از جماعت در نظر گرفته میشود. از سوی دیگر نقد جابری از اخلاق و سنت خسروانی اهمیتندادن این اخلاق به فرد را بارها نکوهش کرده است. البته جابری در کتاب حاضر به
عادات و عرف خاصی که هر یک از فرقهها و جماعتهای صوفی، عیاران و لوطیان و غیره داشتند، نمیپردازد چون موضوع کار او «اندیشه اخلاقی در فرهنگ عربی» است و چنین موضوعی میتواند در کل پروژه که همان «نقد عقل عربی» است، جای گیرد.
جابری در کتاب حاضر شرایطی را بررسی میکند که سبب ورود میراثهای وارداتی به فرهنگ عربی شده است. او شرایط عامل ورود این میراثها را بحران یا شبهبحران میداند. در نظر او چون نظام ارزشها در فرهنگ عربی اسلامی از بحران یا شبهبحران رنج میبرد از اینرو، به ارزشهایی نیاز داشت که از آنها در مبارزهای کمک بگیرد که بحران ارزشها فرآورده آن بوده است. سپس به شرح این موضوع میپردازد و اصول و نمودهای این بحران را توضیح و چندین فصل از کتاب حاضر را به این موضوع اختصاص میدهد و نتیجه میگیرد که امویان نیازمند ارزشهایی بودند که بر وحدت جامعه و دولت و ضرورت اطاعت بیچونوچرا از سلطه تأکید داشته باشد: ارزشهایی که در آنها همهچیز بر محور خسرو میچرخد، همهجا حضور دارد و حضورش رقیب و مزاحم حضور خداوند در وجدان پارسیان است: «دو همزادبودن پادشاهی و دین نهتنها در نظام سیاسی اجتماعی پارسیان بلکه در دل رعایا نیز آنچنان جای داشت که اگر کسی ادعا میکرد خسرو را میپرستد، تعجب یا نکوهش کسی را برنمیانگیخت»(ص11) جابری چنین گفتمانی را «گفتمان اطاعت» نامیده و بر این باور است پس از آنکه دولت اموی وارد مرحله افول شد حتی در سرزمین
فتحشده پارس که موطن این اخلاق بود خیزشهای بسیاری علیه دولت شد و دولت برای جلوگیری از این وضعیت و انصراف مردم در پیوستن به «اجانب» و انقلابیون، نیازمند چنین اخلاقی شد. اما جابری تأکید دارد رخنه گفتمان اطاعت در فرهنگ عربی اسلامی نهتنها در اواخر دولت اموی بلکه پس از سرنگونی آن و از گذر آثاری چون کلیلهودمنه، ادب صغیر، ادب کبیر و رساله صحابه ابنمقفع و تاجالملوک جاحظ و عیونالخبار ابنقتیبه و سپس ماوردی این رخنه و نفوذ ادامه داشته است.
محمدعابد جابری از متفکران پرآوازه و جنجالی دهههاي هشتاد و نود قرن بيستم در جهان عرب است. او از معدود متفكران مغرب عربي است كه توانسته با مشرق عربي و روشنفكرانش تعامل و گفتوگويی انتقادي داشته باشد و همچنین نظريههاي خود را در قالب ساختاري نظاممند عرضه كند. به علاوه جابری از متفکران بنام عرب است که کوشید با فاصلهگیری از فضاي معرفتي و گفتارهای حاكم بر جهان عرب در دهههاي شصت و هفتاد میلادی پرسشهاي جدیدی مطرح کند. مجموعه چهار جلدی «نقد عقل عربی» جابری یکی از جنجالیترین پروژههای فکری از نیمه سده گذشته تاکنون است. این پروژه با انتشار کتاب «تکوین عقل عربی» آغاز شد. هرچند پیش از آن ساختار این پروژه در دو کتاب قبلی او شکل گرفته بود: «ما و میراث فلسفیمان» و «گفتمان عربی معاصر». دو مجلد بعدی «ساختار عقل عربی» و «عقل سیاسی عربی» نام دارد. چهارگانه جابری پژوهشی است در دو حوزه عقل نظری و عقل عملی. این پژوهش همواره مورد توجه متفکران عرب و غیرعرب بوده است. جابری، نقد عقل عربی را اساس كار خود قرار داد چون بر این باور بود كه تنها با نقد عقل عربی میتوان به شالوده معرفتی خوانشی رسید كه هم در فهم و نقد میراث، علمی و
كارساز باشد و هم او را به روش و شیوهای برساند كه عقل عربی به کمک آن بتواند مساله خود را رفع کند. در نظر او میتوان با نقد عقل عربی زمینه را برای خوانشی علمی و آگاهانه از گذشته فراهم کرد. جابری عقل عربی را نتیجه فرهنگی میداند که بر سه نظام معرفتی استوار است: نظام زبانی عربی یا بیان، نظام غنوسی ایرانی هرمسی یا عرفان و نظام عقلانی یونانی یا برهان. عمده آثار جابری، خاصه مجلدهای پیشین چهارگانه، را محمد آلمهدی به فارسی ترجمه کرده و به تازگی مجلد چهارم «نقد عقل عربی» را نیز ترجمه و منتشر کرده است: «عقلانيت اخلاق عربی و تاثير سنت خسروانی». جابری کتاب حاضر را یازده سال پس از مجلد سوم منتشر کرد. مقدمه آلمهدی بر کتاب حاضر مروری است مختصر و مفید بر کتاب حاضر در متن پروژه چهار جلدی جابری.
به باور جابری، پژوهشگر معاصر با معیار فرهنگ دیگر که همان فرهنگ اروپایی است به پژوهش آثار نوشتهشده در حوزه اخلاق پرداخته و درباره آنها حکم صادر کرده و در نتیجه اندیشه اخلاقی در فرهنگ عربی را با معیارهایی که اخلاق را بخشی از فلسفه میداند سنجیده و به عوامل دیگر اهمیت نداده است. همچنین تلاشهایی نیز در این زمینه وجود داشته که برآمده از «افق سلفی» شناختهشدهای است. جابری با هر دو رویکرد مخالف است و ضمن اشاره به اینکه نمیخواهد از ارزش این تلاشها بکاهد، تأکید دارد این آثار نتوانستهاند چنانکه بایدوشاید به موضوع بپردازند و از اینرو، شکایتی را مطرح میکند که در سه مجلد قبلی طرح کرده است. جابری روش و دیدگاه خود را در کتاب حاضر چنین شرح میدهد: «با استناد به وضعیت کنونی پژوهشهای حوزه اندیشه اخلاق در میراث عربی اسلامی، ما در این کتاب بیشتر ماجراجویانی را میمانیم که میخواهند قارهای را کشف و ویژگی آن را بررسی کنند. ما در سفر خویش با دو پرسش روبروییم: چه روشی در کشف این قاره به کار گیریم؟ و چه نگاهی به این قاره داشته باشیم؟». او در پاسخ به این پرسشها دستهبندی نوینی را مطرح میکند و تأکید دارد از مفاهیمی که
قبلاً در حوزه معرفت به کار گرفته، در اینجا استفاده نمیکند چون در این کتاب نه با عقل نظری بلکه با عقل عملی مواجه است. جابری از مفاهیمی چون نظام معرفتی، ناخودآگاه معرفتی و نظامهای بیان و برهان و عرفان که در پژوهش عقل نظری (دو مجلد اول) به کار گرفته استفاده نمیکند زیرا «عقلانیت اخلاقی را نظام ارزشها و نه نظام معرفتی بنیاد مینهند». جدای از مفاهیم، روش جابری در این کتاب همانند سه جلد قبلی تحلیل تاریخی، بررسی ساختاری و طرح ایدئولوژیک است. جابری در دفاع از از روش خود مینویسد: «چنین روشی را دیدگاهی به ما تحمیل کرده که از گذر تعامل با موضوع به آن دست یافتهایم. این دیدگاه دو اصل دارد: نخست مطالعه و بررسی آنچه عقلانیت اخلاق عربی نامیدهایم که درواقع عقل جمعی است... . اصل دوم نتیجه اصل نخست است که همان تعامل با هر یک از نظام ارزشهاست که در این جلد تأکید بیشتر بر سنت خسروانی است». هدف جابری از طرح عقل جمعی اهمیتندادن به فرد نیست بلکه فرد در اینجا عضوی از جماعت در نظر گرفته میشود. از سوی دیگر نقد جابری از اخلاق و سنت خسروانی اهمیتندادن این اخلاق به فرد را بارها نکوهش کرده است. البته جابری در کتاب حاضر به
عادات و عرف خاصی که هر یک از فرقهها و جماعتهای صوفی، عیاران و لوطیان و غیره داشتند، نمیپردازد چون موضوع کار او «اندیشه اخلاقی در فرهنگ عربی» است و چنین موضوعی میتواند در کل پروژه که همان «نقد عقل عربی» است، جای گیرد.
جابری در کتاب حاضر شرایطی را بررسی میکند که سبب ورود میراثهای وارداتی به فرهنگ عربی شده است. او شرایط عامل ورود این میراثها را بحران یا شبهبحران میداند. در نظر او چون نظام ارزشها در فرهنگ عربی اسلامی از بحران یا شبهبحران رنج میبرد از اینرو، به ارزشهایی نیاز داشت که از آنها در مبارزهای کمک بگیرد که بحران ارزشها فرآورده آن بوده است. سپس به شرح این موضوع میپردازد و اصول و نمودهای این بحران را توضیح و چندین فصل از کتاب حاضر را به این موضوع اختصاص میدهد و نتیجه میگیرد که امویان نیازمند ارزشهایی بودند که بر وحدت جامعه و دولت و ضرورت اطاعت بیچونوچرا از سلطه تأکید داشته باشد: ارزشهایی که در آنها همهچیز بر محور خسرو میچرخد، همهجا حضور دارد و حضورش رقیب و مزاحم حضور خداوند در وجدان پارسیان است: «دو همزادبودن پادشاهی و دین نهتنها در نظام سیاسی اجتماعی پارسیان بلکه در دل رعایا نیز آنچنان جای داشت که اگر کسی ادعا میکرد خسرو را میپرستد، تعجب یا نکوهش کسی را برنمیانگیخت»(ص11) جابری چنین گفتمانی را «گفتمان اطاعت» نامیده و بر این باور است پس از آنکه دولت اموی وارد مرحله افول شد حتی در سرزمین
فتحشده پارس که موطن این اخلاق بود خیزشهای بسیاری علیه دولت شد و دولت برای جلوگیری از این وضعیت و انصراف مردم در پیوستن به «اجانب» و انقلابیون، نیازمند چنین اخلاقی شد. اما جابری تأکید دارد رخنه گفتمان اطاعت در فرهنگ عربی اسلامی نهتنها در اواخر دولت اموی بلکه پس از سرنگونی آن و از گذر آثاری چون کلیلهودمنه، ادب صغیر، ادب کبیر و رساله صحابه ابنمقفع و تاجالملوک جاحظ و عیونالخبار ابنقتیبه و سپس ماوردی این رخنه و نفوذ ادامه داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.