|

جاده خاموش است*

پیام حیدرقزوینی

تصویر توده‌های مردم در میدان انقلاب از جمله تصاویر نمادین و آشنایی است که هرگاه لازم بوده تا مردم به تصویر کشیده شوند، گاه‌وبیگاه از تلویزیون پخش شده است. شاید به این خاطر که میدان انقلاب در همه این سال‌ها نمادی از جامعه ایرانی بوده است؛ نمادی از توده‌های مردم. روی مجسمه قدیمی میدان هم، که حالا دیگر مدت‌هاست در جای اصلی خود قرار ندارد، تصویر همین توده‌ها حک شده است. اما امروز اگر قرار باشد دوربین‌های خبری تصویری از میدان انقلاب مخابره کنند، دیگر خبری از آن توده‌های متراکم نیست. امروز دیگر نمی‌توانی دوربین را در هر جای میدان که دلت خواست بگذاری و از قاب دوربین همان تصاویر کلیشه‌ای را مخابره کنی چراکه میدان انقلاب و خاصه خیابان آن مدت‌هاست که تراکم جمعیت خود را از دست داده است. انقلاب تا همین چند سال پیش، حتی جمعه‌ها هم خالی از جمعیت نبود. اما حالا همه آنهایی که مدام به انقلاب می‌روند می‌دانند که خیابان به‌طور ملموسی خلوت شده است. نه اینکه حالا چون تابستان است و دانشگاه هم تعطیل شده، جمعیت خیابان کم شده. خیابان انقلاب مدت‌هاست که خلوت شده و این انگار چندان ربطی هم به تابستان ندارد. اما امروز راسته انقلاب فقط جمعیتش را از دست نداده، بلکه پیش از آن بسیاری از ناشران قدیمی خود را هم از دست داده است. تصویر امروزین میدان انقلاب، پر شده از کتابفروشی‌هایی که کتاب‌های کنکور می‌فروشند و هر روز هم بر تعداد این کتابفروشی‌ها اضافه می‌شود. میدان انقلاب با این کتابفروشی‌ها تسخیر شده است. در مقابل اما، بسیاری از ناشران قدیمی انقلاب تنها به یک نام بدل شده‌اند و دیگر اثری از آنها در بازار کتاب ایران نیست. از سوی دیگر هم، تعدادی از ناشران به کتابفروشی‌هایشان تقلیل یافته‌اند و امروز تنها در حکم فروشگاه‌های کتاب ادامه حیات می‌دهند. ناشرانی که شاید در طول سال یا حتی هر چند سال یک‌بار کتابی هم تجدیدچاپ کنند. امروز تصویر میدان انقلاب، تصویر یکدستی از توده‌های در حرکت مردم نیست. تصویری است سرشار از جاهای خالی که با هیچ رنگ و لعابی پر نمی‌شود. از چهارراه ولیعصر تا بازارچه کتاب، می‌توانی تعداد آدم‌هایی را که از کنارت عبور می‌کنند بشماری و به اکثر کتابفروشی‌ها که وارد شوی، به‌جز خود کتابفروش کسی دیگر را در آنجا نمی‌بینی. اکنون حکایت خیابان انقلاب اینگونه است. اگر نه خالی اما خلوت و از تب و تاب افتاده. در این چند سال چیزی از راسته انقلاب کاسته شده، چیزی بیش از تراکم توده‌های در خیابان. با هر ناشر و کتابفروشی هم که صحبت کنی، باز هم معلوم نمی‌شود که جمعیت، دقیقا چرا و چگونه خیابان را ترک کرد و بعد از چند ناشر قدیمی هم می‌شنوی که «اگر چیزی تغییر نکند ما هم تعطیل می‌کنیم و می‌رویم». می‌گویند که در سال‌های اخیر اینجا هیچ‌وقت اینقدر خلوت نبوده است. گرانی کاغذ و قیمت کتاب دلیل مشترکی در پیشامد این وضعیت است که همگی به آن اشاره می‌کنند.
«جاویدان»، از آن دست ناشرانی است که سال‌هاست هیچ کتاب جدیدی منتشر نکرده. در حالی که این انتشارات در دهه‌های 40 و 50 از فعال‌ترین ناشران ایران به‌شمار می‌رفت. جاویدان در اوایل دهه 40 به راه افتاد و بعدها و در دهه 50 به خیابان انقلاب و روبه‌روی دانشگاه آمد. جاویدان توسط یکی از افراد خاندان «علمی» تاسیس شد؛ خاندانی که از گذشته‌ای دورتر در کار چاپ و فروش کتاب بودند و چند انتشارات هم به راه انداختند که جاویدان یکی از آنهاست. اگرچه امروز جاویدان فعالیت چندانی ندارد و به‌نوعی تنها یک کتابفروشی است، اما در دوران اوجش کتاب‌های مهمی در حوزه ادبیات منتشر کرد که هنوز هم برخی از آنها به‌صورت افست‌شده در دستفروشی‌های انقلاب دیده می‌شوند و حتی از جمله پرفروش‌ترین کتاب‌های بساطی‌های کنار خیابان هم به‌شمار می‌روند. آثار صادق هدایت از جمله این کتاب‌هاست. از «فواید گیاهخواری» و «پروین دختر ساسان» گرفته تا «سه قطره خون» و «بوف کور» و نیز کتاب‌های صادق چوبک: «انتری که لوطیش مرده بود»، «تنگسیر»، «خیمه‌شب‌بازی»، «چراغ آخر» و «سنگ صبور». در آن سال‌ها جاویدان ناشر انحصاری صادق چوبک به‌شمار می‌رفت. جاویدان به‌جز کتاب‌های هدایت و چوبک، آثاری از جمالزاده، آل‌احمد، بزرگ علوی، فریدون توللی، اسماعیل رایین، زرین‌کوب، باستانی پاریزی و علی‌محمد افغانی را هم منتشر کرد. «دوریت کوچک» چارلز دیکنز و «در آغوش خانواده» هکتور مالو، هر دو با ترجمه محمد قاضی نیز توسط جاویدان منتشر شدند. امروز اما در ویترین کتابفروشی جاویدان اثر تازه‌ای نمی‌بینی. چند کتاب از پائولو کوییلو و «عقاید یک دلقک» هاینریش بل پشت ویترین چیده شده‌اند. احتمالا به این دلیل که جزو کتاب‌های پرفروش به‌شمار می‌روند. قفسه‌های کتاب دورتادور فضای کتابفروشی قرار دارند و میزهایی در امتداد هم و در وسط کتابفروشی چیده شده‌اند که فضای آن را به دو قسمت تقسیم می‌کنند. به دلیل فضای باز کتابفروشی به‌راحتی می‌توان میان قفسه‌ها گشت و به همه کتاب‌ها دسترسی داشت. در بخش انتهایی کتابفروشی، کتاب‌های کودک و نوجوان دیده می‌شوند و روی میزهای وسط کتابفروشی هم کتاب‌هایی با قطع جیبی چیده شده‌اند. کتابفروشی جاویدان رونق گذشته‌اش را ندارد و این چیزی است که به‌روشنی دیده می‌شود. این کتابفروشی عصرها و قبل از هر کتابفروشی دیگری تعطیل می‌کند. کتابفروش جاویدان گرانی کاغذ را دلیل اصلی عدم انتشار کتاب‌های جدید می‌داند. در مدت اخیر بیشتر ناشران بیش از مساله ممیزی بر مساله اقتصاد نشر تاکید دارند و این مساله در مورد ناشران قدیمی‌تر بیشتر دیده می‌شود. به ظاهر جاویدان نیز درگیر وضعیت بحرانی نشر است و در این شرایط رونق گذشته‌اش را از دست داده است.
* عنوان شعری از نیمایوشیج
تصویر توده‌های مردم در میدان انقلاب از جمله تصاویر نمادین و آشنایی است که هرگاه لازم بوده تا مردم به تصویر کشیده شوند، گاه‌وبیگاه از تلویزیون پخش شده است. شاید به این خاطر که میدان انقلاب در همه این سال‌ها نمادی از جامعه ایرانی بوده است؛ نمادی از توده‌های مردم. روی مجسمه قدیمی میدان هم، که حالا دیگر مدت‌هاست در جای اصلی خود قرار ندارد، تصویر همین توده‌ها حک شده است. اما امروز اگر قرار باشد دوربین‌های خبری تصویری از میدان انقلاب مخابره کنند، دیگر خبری از آن توده‌های متراکم نیست. امروز دیگر نمی‌توانی دوربین را در هر جای میدان که دلت خواست بگذاری و از قاب دوربین همان تصاویر کلیشه‌ای را مخابره کنی چراکه میدان انقلاب و خاصه خیابان آن مدت‌هاست که تراکم جمعیت خود را از دست داده است. انقلاب تا همین چند سال پیش، حتی جمعه‌ها هم خالی از جمعیت نبود. اما حالا همه آنهایی که مدام به انقلاب می‌روند می‌دانند که خیابان به‌طور ملموسی خلوت شده است. نه اینکه حالا چون تابستان است و دانشگاه هم تعطیل شده، جمعیت خیابان کم شده. خیابان انقلاب مدت‌هاست که خلوت شده و این انگار چندان ربطی هم به تابستان ندارد. اما امروز راسته انقلاب فقط جمعیتش را از دست نداده، بلکه پیش از آن بسیاری از ناشران قدیمی خود را هم از دست داده است. تصویر امروزین میدان انقلاب، پر شده از کتابفروشی‌هایی که کتاب‌های کنکور می‌فروشند و هر روز هم بر تعداد این کتابفروشی‌ها اضافه می‌شود. میدان انقلاب با این کتابفروشی‌ها تسخیر شده است. در مقابل اما، بسیاری از ناشران قدیمی انقلاب تنها به یک نام بدل شده‌اند و دیگر اثری از آنها در بازار کتاب ایران نیست. از سوی دیگر هم، تعدادی از ناشران به کتابفروشی‌هایشان تقلیل یافته‌اند و امروز تنها در حکم فروشگاه‌های کتاب ادامه حیات می‌دهند. ناشرانی که شاید در طول سال یا حتی هر چند سال یک‌بار کتابی هم تجدیدچاپ کنند. امروز تصویر میدان انقلاب، تصویر یکدستی از توده‌های در حرکت مردم نیست. تصویری است سرشار از جاهای خالی که با هیچ رنگ و لعابی پر نمی‌شود. از چهارراه ولیعصر تا بازارچه کتاب، می‌توانی تعداد آدم‌هایی را که از کنارت عبور می‌کنند بشماری و به اکثر کتابفروشی‌ها که وارد شوی، به‌جز خود کتابفروش کسی دیگر را در آنجا نمی‌بینی. اکنون حکایت خیابان انقلاب اینگونه است. اگر نه خالی اما خلوت و از تب و تاب افتاده. در این چند سال چیزی از راسته انقلاب کاسته شده، چیزی بیش از تراکم توده‌های در خیابان. با هر ناشر و کتابفروشی هم که صحبت کنی، باز هم معلوم نمی‌شود که جمعیت، دقیقا چرا و چگونه خیابان را ترک کرد و بعد از چند ناشر قدیمی هم می‌شنوی که «اگر چیزی تغییر نکند ما هم تعطیل می‌کنیم و می‌رویم». می‌گویند که در سال‌های اخیر اینجا هیچ‌وقت اینقدر خلوت نبوده است. گرانی کاغذ و قیمت کتاب دلیل مشترکی در پیشامد این وضعیت است که همگی به آن اشاره می‌کنند.
«جاویدان»، از آن دست ناشرانی است که سال‌هاست هیچ کتاب جدیدی منتشر نکرده. در حالی که این انتشارات در دهه‌های 40 و 50 از فعال‌ترین ناشران ایران به‌شمار می‌رفت. جاویدان در اوایل دهه 40 به راه افتاد و بعدها و در دهه 50 به خیابان انقلاب و روبه‌روی دانشگاه آمد. جاویدان توسط یکی از افراد خاندان «علمی» تاسیس شد؛ خاندانی که از گذشته‌ای دورتر در کار چاپ و فروش کتاب بودند و چند انتشارات هم به راه انداختند که جاویدان یکی از آنهاست. اگرچه امروز جاویدان فعالیت چندانی ندارد و به‌نوعی تنها یک کتابفروشی است، اما در دوران اوجش کتاب‌های مهمی در حوزه ادبیات منتشر کرد که هنوز هم برخی از آنها به‌صورت افست‌شده در دستفروشی‌های انقلاب دیده می‌شوند و حتی از جمله پرفروش‌ترین کتاب‌های بساطی‌های کنار خیابان هم به‌شمار می‌روند. آثار صادق هدایت از جمله این کتاب‌هاست. از «فواید گیاهخواری» و «پروین دختر ساسان» گرفته تا «سه قطره خون» و «بوف کور» و نیز کتاب‌های صادق چوبک: «انتری که لوطیش مرده بود»، «تنگسیر»، «خیمه‌شب‌بازی»، «چراغ آخر» و «سنگ صبور». در آن سال‌ها جاویدان ناشر انحصاری صادق چوبک به‌شمار می‌رفت. جاویدان به‌جز کتاب‌های هدایت و چوبک، آثاری از جمالزاده، آل‌احمد، بزرگ علوی، فریدون توللی، اسماعیل رایین، زرین‌کوب، باستانی پاریزی و علی‌محمد افغانی را هم منتشر کرد. «دوریت کوچک» چارلز دیکنز و «در آغوش خانواده» هکتور مالو، هر دو با ترجمه محمد قاضی نیز توسط جاویدان منتشر شدند. امروز اما در ویترین کتابفروشی جاویدان اثر تازه‌ای نمی‌بینی. چند کتاب از پائولو کوییلو و «عقاید یک دلقک» هاینریش بل پشت ویترین چیده شده‌اند. احتمالا به این دلیل که جزو کتاب‌های پرفروش به‌شمار می‌روند. قفسه‌های کتاب دورتادور فضای کتابفروشی قرار دارند و میزهایی در امتداد هم و در وسط کتابفروشی چیده شده‌اند که فضای آن را به دو قسمت تقسیم می‌کنند. به دلیل فضای باز کتابفروشی به‌راحتی می‌توان میان قفسه‌ها گشت و به همه کتاب‌ها دسترسی داشت. در بخش انتهایی کتابفروشی، کتاب‌های کودک و نوجوان دیده می‌شوند و روی میزهای وسط کتابفروشی هم کتاب‌هایی با قطع جیبی چیده شده‌اند. کتابفروشی جاویدان رونق گذشته‌اش را ندارد و این چیزی است که به‌روشنی دیده می‌شود. این کتابفروشی عصرها و قبل از هر کتابفروشی دیگری تعطیل می‌کند. کتابفروش جاویدان گرانی کاغذ را دلیل اصلی عدم انتشار کتاب‌های جدید می‌داند. در مدت اخیر بیشتر ناشران بیش از مساله ممیزی بر مساله اقتصاد نشر تاکید دارند و این مساله در مورد ناشران قدیمی‌تر بیشتر دیده می‌شود. به ظاهر جاویدان نیز درگیر وضعیت بحرانی نشر است و در این شرایط رونق گذشته‌اش را از دست داده است.
* عنوان شعری از نیمایوشیج

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.