|

به مناسبت 83 سالگی فیلسوف فرانسوی

بوردیو، پیوند نظریه و عمل رسیدن به زندگی بهتر

شهاب تقي‌پور

«جهان اجتماعی می‌تواند هر آنچه که ساخته را، مسلح به همان دانش ساختش ویران کند»
بوردیو
«پی‌یر بوردیو» جامعه‌شناس مشهور فرانسوی در اول اگوست ۱۹۳۰ در دنگینکه، شهرک کوچک روستایی در جنوب‌شرقی فرانسه، متولد شد. بوردیو همواره در کارهای فکری‌اش در پی ارتباط مفاهیم نظریه جامعه‌شناختی‌اش با تحقیق تجربی بود. وی آثار خود را که طیف گسترده‌ای از علوم، از فلسفه و نظریه ادبی تا جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را در بر می‌گرفت، «تئوری عمل» می‌خواند. فاصله میان دنیای کودکی بوردیو و دنیای بعدی‌ای که به آنجا قدم گذاشت می‌توانست از عللِ احساس ناخوشایند او در جریان فعالیت‌های فکری‌اش نسبت به محیط روشنفکری پاریس باشد. او خود می‌گوید: «چرخشی که برای حرکت به سوی جامعه‌شناسی لازم بود از خود نشان بدهم با مسیری که از نظر زندگی اجتماعی پیمودم بی‌ارتباط نبود. من سال‌های کودکی خود را در روستایی دورافتاده در جنوب‌غربی فرانسه گذراندم و تنها با چشم‌پوشی از بسیاری تجربه‌ها و آموخته‌های اولیه‌ خویش و حتی از لهجه‌ام، توانستم از نردبان تحصیلی بالا بیایم...». درگیری با روشنفکران و زیر سوال بردن آنها از دغدغه‌های اصلی فکری او در آینده شد. از تلاش‌های او برای اجرای بخشی از پروژه «پیوند نظریه و عمل» می‌توان به طرح جامعه‌شناسی «خوداندیشی» (Reflexivity) اشاره کرد. وی در مصاحبه با ایزابل گراو ضمن اینکه روشنفکران را مورد نکوهش قرار می‌دهد و آنها را متهم می‌کند که به شکل کاملا احمقانه‌ای نسبت به پرسش‌های «خوداندیشی» بی‌اعتنا هستند، می‌گوید: «مساله این است که بتوانیم روحیه‌ای بیافرینیم که روی به سوی اندیشیدن داشته باشد. خود اندیشی باید شبیه به یک شمشیر داموکلس باشد، شمشیری که بدون هیچ بدخواهی بر فراز سر هر گروهی از تولید‌کنندگان فرهنگی آویزان باشد. این نه یک تهدید بلکه یک اعلام خطر خاص نسبت به کاری است که ما انجام می‌دهیم، زیرا ما خود را سوژه‌ای آفریننده می‌شماریم.» روی دیگر سکه «پیوند جهان نظر و عمل» نزدیک‌شدن به جهان مردم عادی بود. بوردیو پس از آنکه به کمال و پختگی نظری رسید در این مسیر تلاش بسیاری کرد و با نوشتن کتاب‌هایی بر اساس تحلیل تجربی زندگی روزمره مردم عادی، این تلاش را پیگیری می‌کرد. کتاب «فلاکت آدم‌ها» پرفروش‌ترین کتابِ بوردیو سلسله مصاحبه‌هایی طولانی است با نمونه‌ای بسیار گسترده از پایین‌ترین اقشار مردم کشور فرانسه: از کارتن‌خواب‌ها تا ساکنان مناطق فقیرنشین شهر‌ها و کارگران مهاجر، خرده‌کشاورزان، افراد پلیس، پرستاران، دانشجویان و... . بوردیو در مقدمه این کتاب می‌نویسد: «ما در اینجا شواهد زنده‌ای را که مردان و زنان درمورد زندگی خود به دست ما سپرده‌اند، انتشار می‌دهیم تا توجه همراه با فهم و درک خواننده را به آنها جلب کنیم و آنها را آگاهی بخشیده و به راه خود بکشانیم.» درد و رنجی که جامعه‌شناسی بوردیو در اینجا به تصویر می‌کشد به فلاکت شرایط زندگی ناشی از کمبود امکانات و فقر مادی و مالی آدم‌ها منحصر نمی‌شود، بلکه صورت‌های جدیدی از فلاکت را نشان می‌دهد که در آن اهداف و آرزوهای مشروع انسان‌ها در راه خوشبختی و شکوفایی شخصی، دایما به موانع محکمی برخورد می‌کند و با قوانینی روبه‌رو می‌شود که اشخاص برای مقابله با آنها آماده نشده‌اند، بوردیو موانعی را که در خانه و مدرسه و بازار کار و رقابت‌های سخت اجتماعی و خشونت‌های شهری تولید و بازتولید می‌شود، آشکار می‌سازد و سازوکارهایی که زندگی را دردناک و حتی غیرقابل زیست و تحمل می‌کند را به تصویر می‌کشد. او همواره در کنش‌های جمعی معطوف به تغییرات اجتماعی-سیاسی نیز حضوری فعال داشت. پای ثابت همراهی با تلاش‌های اصیل روشنفکران در جهت تغییر جهان اجتماعی ذیل اصل کلی «پیوند بین نظریه و عمل» بود. در دسامبر ۱۹۹۵ به هنگام اعتصابات به ندای روشنفکران برای حمایت از اعتصابیون پاسخ داد. در سال ۱۹۹۸، در کنار بیکاران که مدرسه عالی تربیت استاد را در خیابان اولم اشغال کرده بودند، قرار گرفت و از روشنفکران الجزایری حمایت کرد. در ماه ژوئن ۲۰۰۰ در می‌یو با قرارگرفتن در کنار ژوزه بووه و مسوولان جنبش اتک، به تشکیل شبکه «نیروهای منتقد و پیشرو» برای مبارزه با جهانی‌کردن اقتصاد کمک کرد و... .
بوردیو تا پایان عمر از زندگی خانوادگی‌اش محافظت کرد. در اواخر عمر به اوج شهرت جهانی‌اش رسید و شخصیت عمومی مهمی در مباحث مهم کشور فرانسه و همچنین در سراسر اروپا شده بود. در سال۱۹۶۸ مرکز جامعه‌شناسی اروپایی را تاسیس کرد و تا پایان عمر، مدیریت آن را برعهده داشت. در سال ۱۹۸۱ و در پی بازنشستگی ریمون آرون، کرسی جامعه‌شناسی کولژ دو فرانس به او اعطا شد. بوردیو طی چندین دهه دانشجویان کابیلیایی را که خواهان تحصیلات عالی بودند، مورد حمایت خود قرار داد، که نشان‌دهنده عزم جدی او برای اتکای به دانش و بازتولید اجتماعی آن برای نگه‌داشت امید و به‌جریان‌انداختن کوشش‌ها در جهت کاهش تسلط‌ها بود. لوییک واکان (LoïcWacquant) شاگرد پیشین وی غم‌انگیز‌ترین موضوع را در رابطه با بوردیو این می‌داند که: «وی در حالی ما را ترک کرد که تعداد بی‌شماری ایده و پروژه جدید داشت...»، پی‌یر بوردیو در 71سالگی (۲۳ژانویه۲۰۰۲) بر اثر ابتلا به سرطان در پاریس درگذشت. گفت‌وگوی زیر برداشته شده از صحنه‌ای از فیلمی است درباره پی‌یر بوردیو که او را در جلسه‌ای در یکی از حومه‌های شهری فرانسه در حال بحث‌کردن با جوانان فقیر و شورشی نشان می‌دهد: «باید مراقب باشید که نفرت شما (از بعضی از آدم‌ها) - که می‌تواند مشروع باشد - باعث نشود که بصیرتتان را از دست بدهید و خودتان را از این ابزار شناخت محروم کنید... و توجیه‌تان این باشد که او یک روشنفکر است... یا کلمات قلمبه سلمبه‌ای مثل همانند‌سازی (Assimilation) و یکپارچه‌سازی (Integration) به کار می‌برد، باید بگویم واقعا آدم‌های مشنگی هستید... همین... من به خودم اجازه می‌دهم اینطور با شما صحبت کنم... تا خودتان را از این منابع فکری، به بهانه اینکه منشا آنها روشنفکران هستند محروم نکنید... روشنفکربودن یک مرض نیست...»
سپس بوردیو در حالی که جوانان شورشی را به خواندن کتابی از یک جامعه‌شناس مشهور دعوت می‌کند، اینگونه می‌گوید:
«او مردی بود با درک حساس و شناخت تحلیلی. مسایل و آثارش شاید بتواند به مردم کمک کند تا بتوانند هویت‌های تاریخی خود، رنج پدران و مادران و نیاکان خودشان را درک کنند. رنج از زبانشان و رنجی که از تغییر ملیت برده‌اند، رنج از شهروند تغییر ملیت داده، که نمی‌تواند از اصل و نسب خود فرار کند و رنج از ننگی که همیشه به همراه دارند».
منابع در دفتر روزنامه موجود است.
«جهان اجتماعی می‌تواند هر آنچه که ساخته را، مسلح به همان دانش ساختش ویران کند»
بوردیو
«پی‌یر بوردیو» جامعه‌شناس مشهور فرانسوی در اول اگوست ۱۹۳۰ در دنگینکه، شهرک کوچک روستایی در جنوب‌شرقی فرانسه، متولد شد. بوردیو همواره در کارهای فکری‌اش در پی ارتباط مفاهیم نظریه جامعه‌شناختی‌اش با تحقیق تجربی بود. وی آثار خود را که طیف گسترده‌ای از علوم، از فلسفه و نظریه ادبی تا جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را در بر می‌گرفت، «تئوری عمل» می‌خواند. فاصله میان دنیای کودکی بوردیو و دنیای بعدی‌ای که به آنجا قدم گذاشت می‌توانست از عللِ احساس ناخوشایند او در جریان فعالیت‌های فکری‌اش نسبت به محیط روشنفکری پاریس باشد. او خود می‌گوید: «چرخشی که برای حرکت به سوی جامعه‌شناسی لازم بود از خود نشان بدهم با مسیری که از نظر زندگی اجتماعی پیمودم بی‌ارتباط نبود. من سال‌های کودکی خود را در روستایی دورافتاده در جنوب‌غربی فرانسه گذراندم و تنها با چشم‌پوشی از بسیاری تجربه‌ها و آموخته‌های اولیه‌ خویش و حتی از لهجه‌ام، توانستم از نردبان تحصیلی بالا بیایم...». درگیری با روشنفکران و زیر سوال بردن آنها از دغدغه‌های اصلی فکری او در آینده شد. از تلاش‌های او برای اجرای بخشی از پروژه «پیوند نظریه و عمل» می‌توان به طرح جامعه‌شناسی «خوداندیشی» (Reflexivity) اشاره کرد. وی در مصاحبه با ایزابل گراو ضمن اینکه روشنفکران را مورد نکوهش قرار می‌دهد و آنها را متهم می‌کند که به شکل کاملا احمقانه‌ای نسبت به پرسش‌های «خوداندیشی» بی‌اعتنا هستند، می‌گوید: «مساله این است که بتوانیم روحیه‌ای بیافرینیم که روی به سوی اندیشیدن داشته باشد. خود اندیشی باید شبیه به یک شمشیر داموکلس باشد، شمشیری که بدون هیچ بدخواهی بر فراز سر هر گروهی از تولید‌کنندگان فرهنگی آویزان باشد. این نه یک تهدید بلکه یک اعلام خطر خاص نسبت به کاری است که ما انجام می‌دهیم، زیرا ما خود را سوژه‌ای آفریننده می‌شماریم.» روی دیگر سکه «پیوند جهان نظر و عمل» نزدیک‌شدن به جهان مردم عادی بود. بوردیو پس از آنکه به کمال و پختگی نظری رسید در این مسیر تلاش بسیاری کرد و با نوشتن کتاب‌هایی بر اساس تحلیل تجربی زندگی روزمره مردم عادی، این تلاش را پیگیری می‌کرد. کتاب «فلاکت آدم‌ها» پرفروش‌ترین کتابِ بوردیو سلسله مصاحبه‌هایی طولانی است با نمونه‌ای بسیار گسترده از پایین‌ترین اقشار مردم کشور فرانسه: از کارتن‌خواب‌ها تا ساکنان مناطق فقیرنشین شهر‌ها و کارگران مهاجر، خرده‌کشاورزان، افراد پلیس، پرستاران، دانشجویان و... . بوردیو در مقدمه این کتاب می‌نویسد: «ما در اینجا شواهد زنده‌ای را که مردان و زنان درمورد زندگی خود به دست ما سپرده‌اند، انتشار می‌دهیم تا توجه همراه با فهم و درک خواننده را به آنها جلب کنیم و آنها را آگاهی بخشیده و به راه خود بکشانیم.» درد و رنجی که جامعه‌شناسی بوردیو در اینجا به تصویر می‌کشد به فلاکت شرایط زندگی ناشی از کمبود امکانات و فقر مادی و مالی آدم‌ها منحصر نمی‌شود، بلکه صورت‌های جدیدی از فلاکت را نشان می‌دهد که در آن اهداف و آرزوهای مشروع انسان‌ها در راه خوشبختی و شکوفایی شخصی، دایما به موانع محکمی برخورد می‌کند و با قوانینی روبه‌رو می‌شود که اشخاص برای مقابله با آنها آماده نشده‌اند، بوردیو موانعی را که در خانه و مدرسه و بازار کار و رقابت‌های سخت اجتماعی و خشونت‌های شهری تولید و بازتولید می‌شود، آشکار می‌سازد و سازوکارهایی که زندگی را دردناک و حتی غیرقابل زیست و تحمل می‌کند را به تصویر می‌کشد. او همواره در کنش‌های جمعی معطوف به تغییرات اجتماعی-سیاسی نیز حضوری فعال داشت. پای ثابت همراهی با تلاش‌های اصیل روشنفکران در جهت تغییر جهان اجتماعی ذیل اصل کلی «پیوند بین نظریه و عمل» بود. در دسامبر ۱۹۹۵ به هنگام اعتصابات به ندای روشنفکران برای حمایت از اعتصابیون پاسخ داد. در سال ۱۹۹۸، در کنار بیکاران که مدرسه عالی تربیت استاد را در خیابان اولم اشغال کرده بودند، قرار گرفت و از روشنفکران الجزایری حمایت کرد. در ماه ژوئن ۲۰۰۰ در می‌یو با قرارگرفتن در کنار ژوزه بووه و مسوولان جنبش اتک، به تشکیل شبکه «نیروهای منتقد و پیشرو» برای مبارزه با جهانی‌کردن اقتصاد کمک کرد و... .
بوردیو تا پایان عمر از زندگی خانوادگی‌اش محافظت کرد. در اواخر عمر به اوج شهرت جهانی‌اش رسید و شخصیت عمومی مهمی در مباحث مهم کشور فرانسه و همچنین در سراسر اروپا شده بود. در سال۱۹۶۸ مرکز جامعه‌شناسی اروپایی را تاسیس کرد و تا پایان عمر، مدیریت آن را برعهده داشت. در سال ۱۹۸۱ و در پی بازنشستگی ریمون آرون، کرسی جامعه‌شناسی کولژ دو فرانس به او اعطا شد. بوردیو طی چندین دهه دانشجویان کابیلیایی را که خواهان تحصیلات عالی بودند، مورد حمایت خود قرار داد، که نشان‌دهنده عزم جدی او برای اتکای به دانش و بازتولید اجتماعی آن برای نگه‌داشت امید و به‌جریان‌انداختن کوشش‌ها در جهت کاهش تسلط‌ها بود. لوییک واکان (LoïcWacquant) شاگرد پیشین وی غم‌انگیز‌ترین موضوع را در رابطه با بوردیو این می‌داند که: «وی در حالی ما را ترک کرد که تعداد بی‌شماری ایده و پروژه جدید داشت...»، پی‌یر بوردیو در 71سالگی (۲۳ژانویه۲۰۰۲) بر اثر ابتلا به سرطان در پاریس درگذشت. گفت‌وگوی زیر برداشته شده از صحنه‌ای از فیلمی است درباره پی‌یر بوردیو که او را در جلسه‌ای در یکی از حومه‌های شهری فرانسه در حال بحث‌کردن با جوانان فقیر و شورشی نشان می‌دهد: «باید مراقب باشید که نفرت شما (از بعضی از آدم‌ها) - که می‌تواند مشروع باشد - باعث نشود که بصیرتتان را از دست بدهید و خودتان را از این ابزار شناخت محروم کنید... و توجیه‌تان این باشد که او یک روشنفکر است... یا کلمات قلمبه سلمبه‌ای مثل همانند‌سازی (Assimilation) و یکپارچه‌سازی (Integration) به کار می‌برد، باید بگویم واقعا آدم‌های مشنگی هستید... همین... من به خودم اجازه می‌دهم اینطور با شما صحبت کنم... تا خودتان را از این منابع فکری، به بهانه اینکه منشا آنها روشنفکران هستند محروم نکنید... روشنفکربودن یک مرض نیست...»
سپس بوردیو در حالی که جوانان شورشی را به خواندن کتابی از یک جامعه‌شناس مشهور دعوت می‌کند، اینگونه می‌گوید:
«او مردی بود با درک حساس و شناخت تحلیلی. مسایل و آثارش شاید بتواند به مردم کمک کند تا بتوانند هویت‌های تاریخی خود، رنج پدران و مادران و نیاکان خودشان را درک کنند. رنج از زبانشان و رنجی که از تغییر ملیت برده‌اند، رنج از شهروند تغییر ملیت داده، که نمی‌تواند از اصل و نسب خود فرار کند و رنج از ننگی که همیشه به همراه دارند».
منابع در دفتر روزنامه موجود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.