|

آیا شرافت کافی است؟

جان کاتینگهام . ترجمه و تلخیص: نازنین اردوبازارچی

پروفسور جان کاتینگهام (John Cottingham) در مقاله‌ای با عنوان شرافت و چندپارگی (Integrity and Fragmentation) که در زیر ترجمه و تلخیص شده است، تلاش کرده تا از ورای مسایلی همچون وجدان انسانی، امیال و خواسته‌ها، عشق و در آخر همان شرافت انسانی به دنبال یافتن معنایی برای حیات بشر باشد. آیا تمامی اینها و مفاهیمی از این دست برای انباشتن حیات انسانی از معنا کفایت دارند؟ آیا خود این واژه‌ها متضمن معنایی در حیات ما هستند یا می‌توانند تنها کلمات باشند، الفاظی تهی و فاقد مفهوم واقعی!؟

می‌دانیم که شرافت محصول روند خودشناسی و خودنگری است و مستلزم گونه‌ای یکپارچگی روانی. حیات یک انسان شریف شکل خاصی دارد. او خویشتن حقیقی خود را یافته یا دست‌کم در راه یافتنش گام برمی‌دارد و به جای ناسازگاری، صراحتا می‌داند که چگونه انسانی می‌خواهد باشد.
در همین راستا، می‌توان شرافت را بزرگ‌ترین فضیلت‌ها دانست؛ فضیلتی که در مقام مولفه ضروری یک حیات خوب و ارزشمند ظاهر می‌شود. در صد سال اخیر شاهد رویکردی اغراق‌آمیز و نادرست در قبال اهمیت شرافت بوده‌ایم. به عقیده من، گروهی از فیلسوفان اخلاقگرا این مفهوم را گرفته و در ارزش‌گذاری رفتار انسانی، اعتباری به آن بخشیده‌اند که توجیه اخلاقی ندارد. مدافعان افراطی شرافت که از اهمیت آن در زندگی رضایت نداشتند، آن را کافی دانستند و گفتند تمام آنچه به آن نیاز هست و جوهر و رمز هستی والای انسانی شرافت است. در این بخش مایلم نادرستی این نظر را نشان دهم؛ چراکه در نهایت شرافت را از جهت‌گیری اخلاقی‌اش که ارزش والایی به آن می‌بخشد جدا ساخته و اجازه می‌دهد به تکبر و خودپسندی صرف مبدل شود.
برنارد ویلیامز (Bernard William) مفهومی را در اخلاقیات بیان می‌کند که تاکید ویژه‌ای بر خودانگارگی کنشگر دارد: برداشت او از خود در مقام فردی که تمام حیاتش حول طرح‌های مشخصی می‌گذرد؛ طرح‌هایی که هویت و شخصیت او را پی‌ریزی می‌کنند. آنچه ویلیامز در پی بیانش است مساله پیچیده‌تری است، اینکه این طرح‌ها و نمود هویت و شخصیت کنشگر می‌توانند به نوعی دارای قدرت هنجاری برای کنشگر و خود منبعی از ارزش باشند- یعنی پایه‌گذار ضرورت دسته‌ای از کنش‌ها باشند و آنها را وظیفه ما بدانند. ویلیامز به‌عنوان مثالی از آنچه در ذهن دارد استفاده بجایی از شخصیت‌های مختلف تراژدی یونان انجام می‌دهد، شخصیت‌هایی مثل آژاکس، قهرمان نامی نمایشنامه سوفوکل که به‌جای پذیرفتن عار و خفت کنش‌های ننگین پیشین‌اش تصمیم برگشت‌ناپذیری می‌گیرد (در اینجا، همان خودکشی). ویلیامز موقعیت را اینگونه شرح می‌دهد:
«شخصیت‌ها به گونه‌ای نمایش داده می‌شوند که گویی ضرورتی در انجام این اعمال دارند، نوعی ایمان به‌آنها... منشأ ضرورت در خود کنشگر است... احساس ضرورت در این تفکر نهفته است که شخص نمی‌تواند به زیست خود ادامه داده و در چشمان دیگران نظاره کند، اگر مرتکب اعمالی ننگین شده باشد... این ضرورت‌ها درونی‌اند و ریشه در خوی (Ethos) انسان، طرح‌ها و ذات کنشگر دارند... »
برای درک دقیق معنای این ضرورت درونی و منشأ آن در کنشگر باید مسایل را از دریچه شک ویلیامزی در باب آنچه خود «بنیاد شگفت» اخلاقیات می‌نامد بررسی کنیم. سازوکار اخلاقیات که به گفته ویلیامز شگفت نیز هست شامل دسته‌ای از بایدهای گریزناپذیر است که باید کنش‌های ما را سامان دهد، بایدهایی که امکان دارد شخصا مایل به تخطی از آنها باشیم یا کنش‌هایی مغایر با آنها اتخاذ کنیم. ویلیامز با نظر به اینکه سازوکار اخلاقیات، استبدادی فریبنده در قبال ما به کار می‌بندد و اینکه بدون وجود آن ما حال بهتری داریم، به صراحت بیان می‌کند که هیچ منشأ بیرونی تعیین کننده‌ای را برای بایدها و نبایدها نمی‌پذیرد و تنها گونه هنجار و ضرورت اخلاقی‌ای که بازمی‌شناسد همانی است که از تصمیمات کنشگر در طریقه خاص حیاتش و طرح‌هایی که در آن اعمال می‌کند انجام می‌پذیرد.
در اینجا، تاثیرات فردریش نیچه (که ویلیامز بسیار به او ارجاع می‌دهد) بسیار آشکار است: نظریه دلایل بیرونی و بایدهای الزام‌آور نوعی توهم است؛ ما باید شجاعت زیستن در روشنایی اهداف تعیین شده خودمان را داشته باشیم. همان‌طور که ویلیامز می‌گوید، در وضعیت اخلاقی‌مان... ورای میراث کانتی‌اش... می‌دانیم جهان برای ما ساخته نشده است یا ما برای جهان و تاریخ هیچ داستان سودمندی نقل نمی‌کند.
هری فرانکفورت (Harry Frankfurt) با رویکرد متفاوتی به این مسایل می‌نگرد اما به نظر می‌رسد به نتایج مشابهی دست می‌یابد. فرانکفورت می‌گوید ما با دوست داشتن چیزی آن را از ارزش‌ها می‌انباریم و «اصل قضیه» دیگر نه تاثیرگذار است و نه شناختی بلکه اختیاری است.
به دیگر سخن، ارزش ناشی از اراده است. ارزش نتیجه احساس ما در قبال پدیده‌ها نیست یا درک و دریافت ما از آن، بلکه مساله در به کارگیری اراده‌مان است، انتخاب ما و اهمیت‌دادن به شخصی یا چیزی. این ما هستیم که با انتخابات آزادانه دست به خلق ارزش‌ها می‌زنیم: با انتخاب فردی که می‌خواهیم برایمان مهم باشد، با الزام خود برای پیگیری آن و تصمیم به ارزشمندسازی حیات‌مان.
در اینجا لازم به ذکر است که فرانکفورت موقعیت خود را با ظرافت خاصی بیان می‌کند تا از گزند هرگونه اعتراض مخرب در امان باشد، وقتی می‌گوید کنشی ارادی و انتخابی، در ذات خود اختیاری برای انباشتن چیزی از ارزش بسندگی ندارد (که اگر اینگونه باشد، تصمیم من برای ایستادن روی یک پا می‌تواند آن را به عملی نیکو مبدل کند). فرانکفورت می‌گوید عشق، چیزی بیش از یک تعهد آزادانه صرف است. شاید تصمیم بگیرم روی یک پا بایستم و بعد به این کار ادامه ندهم، به نظر نمی‌رسد چیز باارزشی در این کار وجود داشته باشد، تنها هوا و هوسی است گذرا. اما عشق حقیقی اینطور نیست. عشق ما را تحت ضرورتی قرار می‌دهد که خواسته یا ناخواسته تعهد را به‌دنبال دارد. عشق، به عقیده فرانکفورت اراده ما را مقید می‌کند. در نتیجه، تنها با عقلانیت- که ما را در مسیر عقل راهبری می‌کند- «ضرورت آمرانه» حاصله را در مقام محدودیتی کسل‌کننده تجربه نمی‌کنیم بلکه در مقابل، در مقام بالابرنده شأن حیات‌مان عمل می‌کند، چیزی انسانی و والا، تجربه آزادی و اعتبار.
در حقیقت، وجود گونه‌ای ضرورت شرافت‌بخش، سنتی - دینی است اینکه خدمت به نیکی رهایی بخش است، یا اینکه خداوند همانی است که خدمت به او آزادی محض است. این نظریه در فضای فلسفی توسط دکارت در تاملات چهارم وی بیان شده است. جایی که می‌گوید نوری عظیم در فکر به گرایشی در اراده می‌انجامد: به گاهی که نور خرد و نیکی درک شود دیگر چاره‌ای جز پذیرش نیست، این بردگی نیست بلکه آزادی مطلق است.
باید به یاد داشته باشیم به دلیل عینیت‌انگاری دقیق ارزش‌هاست که تصویر سنتی دکارتی از التزام به ضرورت شرافت بخش، تنها می‌تواند در اخلاقیات متصور باشد. همان‌طور که در تاملات چهارم آمده است قلمرو عقلانیت منطقی و ارزش‌های اخلاقی، هردو نزد دکارت در واقعیتی مستقل و ازلی ریشه دارند، در منبع تمامی کمال‌ها.
حال بدون شالوده متافیزیکی این خطر وجود دارد که مفهوم فرانکفورتی ارزش‌ها در آخر نتواند در دفاع از خود چیزی غیراز انتخاب آزادانه فرد برای دوست داشتن ارایه دهد. شاید فرانکفورت به خوبی نشان داده است تعهدی که در عشق هست صرفا آزادانه نیست چراکه ما را در بند گونه‌ای «ضرورت آمرانه» قرار می‌دهد. اما آنچه از فحوای این کلام پیداست آن است که می‌توان با دوست داشتن، دلایل اخلاقی‌ای برای خود به وجود آورد. ما با کنش آزادانه تعهد سوژه مورد توجه‌مان را از ارزش می‌انباریم و به واسطه آن تعهد، قدرتی آمرانه را بر خود تحمیل می‌کنیم. اما هنوز واضح نیست که چگونه در این روند به هنجارگرایی ناب خواهیم رسید. آیا باید بپذیریم انتخاب‌هایمان به شرط آنکه از روی شرافت باشند نمایانگر درکمان از خویشتن، از آنچه به آن اهمیت می‌بخشیم و جایی که می‌خواهیم در آن زندگی کنیم، هستند. آیا این انتخاب‌ها برای معنا و ارزش‌بخشی به حیات ما کافی هستند؟ خلاصه اینکه آیا شرافت یا آنچه فرانکفورت «قطعیت» می‌نامد تمام آن چیزی است که باید؟
پاسخ قطعا منفی است. انتخاب‌های فرد و طرح‌هایش برای زندگی نمی‌توانند ارزش واقعی بیافرینند اگر بیشرمانه، برخطا، ظالمانه، شرارت‌بار یا خودخواهانه باشند؛ چراکه در آخر ما نمی‌توانیم ارزش بیافرینیم بلکه تنها در قبال آن واکنش نشان می‌دهیم. اگر شرافت در معنای خوداختیاری و اصالت برای یک زندگی خوب کافی باشد، پیامدهای وخیمی را هم در پی خواهد داشت. شرافت که در مقام نتیجه انتخاب‌های قاطعانه و منطقی فرد توصیف می‌شود حتی اگر بخش جدایی‌ناپذیر یک زندگی خوب نیز باشد، نمی‌تواند هیچ‌گاه کافی باشد. بی‌شک لوسیفر (که میلتون در بهشت گمشده زیرکانه این جمله را در دهانش نهاده) در عین شرافت گفته که «بر دوزخ فرمانروایی به که در بهشت بردگی». اما این‌گونه‌ای از شرافت است که مبدل به غرور صرف و خودپرستی شده است- شرافتی که از دنبال‌کردن نیکی دور شده و از ارزش و هدف تهی است.
فرانکفورت به این نتیجه می‌رسد که شرافت بسنده نیست و در آخر می‌گوید قطعیت نه تنها می‌تواند با گونه‌ای عدم کمال در اخلاقیات سازگار باشد بلکه حتی می‌تواند به‌طور جبران‌ناپذیری شرور باشد و به گفته فرانکفورت، کارکرد عشق نیکوکردن انسان‌ها نیست بلکه معنابخشی به حیات آنها و در نتیجه نیکوکردن آن است.
پروفسور جان کاتینگهام (John Cottingham) در مقاله‌ای با عنوان شرافت و چندپارگی (Integrity and Fragmentation) که در زیر ترجمه و تلخیص شده است، تلاش کرده تا از ورای مسایلی همچون وجدان انسانی، امیال و خواسته‌ها، عشق و در آخر همان شرافت انسانی به دنبال یافتن معنایی برای حیات بشر باشد. آیا تمامی اینها و مفاهیمی از این دست برای انباشتن حیات انسانی از معنا کفایت دارند؟ آیا خود این واژه‌ها متضمن معنایی در حیات ما هستند یا می‌توانند تنها کلمات باشند، الفاظی تهی و فاقد مفهوم واقعی!؟

می‌دانیم که شرافت محصول روند خودشناسی و خودنگری است و مستلزم گونه‌ای یکپارچگی روانی. حیات یک انسان شریف شکل خاصی دارد. او خویشتن حقیقی خود را یافته یا دست‌کم در راه یافتنش گام برمی‌دارد و به جای ناسازگاری، صراحتا می‌داند که چگونه انسانی می‌خواهد باشد.
در همین راستا، می‌توان شرافت را بزرگ‌ترین فضیلت‌ها دانست؛ فضیلتی که در مقام مولفه ضروری یک حیات خوب و ارزشمند ظاهر می‌شود. در صد سال اخیر شاهد رویکردی اغراق‌آمیز و نادرست در قبال اهمیت شرافت بوده‌ایم. به عقیده من، گروهی از فیلسوفان اخلاقگرا این مفهوم را گرفته و در ارزش‌گذاری رفتار انسانی، اعتباری به آن بخشیده‌اند که توجیه اخلاقی ندارد. مدافعان افراطی شرافت که از اهمیت آن در زندگی رضایت نداشتند، آن را کافی دانستند و گفتند تمام آنچه به آن نیاز هست و جوهر و رمز هستی والای انسانی شرافت است. در این بخش مایلم نادرستی این نظر را نشان دهم؛ چراکه در نهایت شرافت را از جهت‌گیری اخلاقی‌اش که ارزش والایی به آن می‌بخشد جدا ساخته و اجازه می‌دهد به تکبر و خودپسندی صرف مبدل شود.
برنارد ویلیامز (Bernard William) مفهومی را در اخلاقیات بیان می‌کند که تاکید ویژه‌ای بر خودانگارگی کنشگر دارد: برداشت او از خود در مقام فردی که تمام حیاتش حول طرح‌های مشخصی می‌گذرد؛ طرح‌هایی که هویت و شخصیت او را پی‌ریزی می‌کنند. آنچه ویلیامز در پی بیانش است مساله پیچیده‌تری است، اینکه این طرح‌ها و نمود هویت و شخصیت کنشگر می‌توانند به نوعی دارای قدرت هنجاری برای کنشگر و خود منبعی از ارزش باشند- یعنی پایه‌گذار ضرورت دسته‌ای از کنش‌ها باشند و آنها را وظیفه ما بدانند. ویلیامز به‌عنوان مثالی از آنچه در ذهن دارد استفاده بجایی از شخصیت‌های مختلف تراژدی یونان انجام می‌دهد، شخصیت‌هایی مثل آژاکس، قهرمان نامی نمایشنامه سوفوکل که به‌جای پذیرفتن عار و خفت کنش‌های ننگین پیشین‌اش تصمیم برگشت‌ناپذیری می‌گیرد (در اینجا، همان خودکشی). ویلیامز موقعیت را اینگونه شرح می‌دهد:
«شخصیت‌ها به گونه‌ای نمایش داده می‌شوند که گویی ضرورتی در انجام این اعمال دارند، نوعی ایمان به‌آنها... منشأ ضرورت در خود کنشگر است... احساس ضرورت در این تفکر نهفته است که شخص نمی‌تواند به زیست خود ادامه داده و در چشمان دیگران نظاره کند، اگر مرتکب اعمالی ننگین شده باشد... این ضرورت‌ها درونی‌اند و ریشه در خوی (Ethos) انسان، طرح‌ها و ذات کنشگر دارند... »
برای درک دقیق معنای این ضرورت درونی و منشأ آن در کنشگر باید مسایل را از دریچه شک ویلیامزی در باب آنچه خود «بنیاد شگفت» اخلاقیات می‌نامد بررسی کنیم. سازوکار اخلاقیات که به گفته ویلیامز شگفت نیز هست شامل دسته‌ای از بایدهای گریزناپذیر است که باید کنش‌های ما را سامان دهد، بایدهایی که امکان دارد شخصا مایل به تخطی از آنها باشیم یا کنش‌هایی مغایر با آنها اتخاذ کنیم. ویلیامز با نظر به اینکه سازوکار اخلاقیات، استبدادی فریبنده در قبال ما به کار می‌بندد و اینکه بدون وجود آن ما حال بهتری داریم، به صراحت بیان می‌کند که هیچ منشأ بیرونی تعیین کننده‌ای را برای بایدها و نبایدها نمی‌پذیرد و تنها گونه هنجار و ضرورت اخلاقی‌ای که بازمی‌شناسد همانی است که از تصمیمات کنشگر در طریقه خاص حیاتش و طرح‌هایی که در آن اعمال می‌کند انجام می‌پذیرد.
در اینجا، تاثیرات فردریش نیچه (که ویلیامز بسیار به او ارجاع می‌دهد) بسیار آشکار است: نظریه دلایل بیرونی و بایدهای الزام‌آور نوعی توهم است؛ ما باید شجاعت زیستن در روشنایی اهداف تعیین شده خودمان را داشته باشیم. همان‌طور که ویلیامز می‌گوید، در وضعیت اخلاقی‌مان... ورای میراث کانتی‌اش... می‌دانیم جهان برای ما ساخته نشده است یا ما برای جهان و تاریخ هیچ داستان سودمندی نقل نمی‌کند.
هری فرانکفورت (Harry Frankfurt) با رویکرد متفاوتی به این مسایل می‌نگرد اما به نظر می‌رسد به نتایج مشابهی دست می‌یابد. فرانکفورت می‌گوید ما با دوست داشتن چیزی آن را از ارزش‌ها می‌انباریم و «اصل قضیه» دیگر نه تاثیرگذار است و نه شناختی بلکه اختیاری است.
به دیگر سخن، ارزش ناشی از اراده است. ارزش نتیجه احساس ما در قبال پدیده‌ها نیست یا درک و دریافت ما از آن، بلکه مساله در به کارگیری اراده‌مان است، انتخاب ما و اهمیت‌دادن به شخصی یا چیزی. این ما هستیم که با انتخابات آزادانه دست به خلق ارزش‌ها می‌زنیم: با انتخاب فردی که می‌خواهیم برایمان مهم باشد، با الزام خود برای پیگیری آن و تصمیم به ارزشمندسازی حیات‌مان.
در اینجا لازم به ذکر است که فرانکفورت موقعیت خود را با ظرافت خاصی بیان می‌کند تا از گزند هرگونه اعتراض مخرب در امان باشد، وقتی می‌گوید کنشی ارادی و انتخابی، در ذات خود اختیاری برای انباشتن چیزی از ارزش بسندگی ندارد (که اگر اینگونه باشد، تصمیم من برای ایستادن روی یک پا می‌تواند آن را به عملی نیکو مبدل کند). فرانکفورت می‌گوید عشق، چیزی بیش از یک تعهد آزادانه صرف است. شاید تصمیم بگیرم روی یک پا بایستم و بعد به این کار ادامه ندهم، به نظر نمی‌رسد چیز باارزشی در این کار وجود داشته باشد، تنها هوا و هوسی است گذرا. اما عشق حقیقی اینطور نیست. عشق ما را تحت ضرورتی قرار می‌دهد که خواسته یا ناخواسته تعهد را به‌دنبال دارد. عشق، به عقیده فرانکفورت اراده ما را مقید می‌کند. در نتیجه، تنها با عقلانیت- که ما را در مسیر عقل راهبری می‌کند- «ضرورت آمرانه» حاصله را در مقام محدودیتی کسل‌کننده تجربه نمی‌کنیم بلکه در مقابل، در مقام بالابرنده شأن حیات‌مان عمل می‌کند، چیزی انسانی و والا، تجربه آزادی و اعتبار.
در حقیقت، وجود گونه‌ای ضرورت شرافت‌بخش، سنتی - دینی است اینکه خدمت به نیکی رهایی بخش است، یا اینکه خداوند همانی است که خدمت به او آزادی محض است. این نظریه در فضای فلسفی توسط دکارت در تاملات چهارم وی بیان شده است. جایی که می‌گوید نوری عظیم در فکر به گرایشی در اراده می‌انجامد: به گاهی که نور خرد و نیکی درک شود دیگر چاره‌ای جز پذیرش نیست، این بردگی نیست بلکه آزادی مطلق است.
باید به یاد داشته باشیم به دلیل عینیت‌انگاری دقیق ارزش‌هاست که تصویر سنتی دکارتی از التزام به ضرورت شرافت بخش، تنها می‌تواند در اخلاقیات متصور باشد. همان‌طور که در تاملات چهارم آمده است قلمرو عقلانیت منطقی و ارزش‌های اخلاقی، هردو نزد دکارت در واقعیتی مستقل و ازلی ریشه دارند، در منبع تمامی کمال‌ها.
حال بدون شالوده متافیزیکی این خطر وجود دارد که مفهوم فرانکفورتی ارزش‌ها در آخر نتواند در دفاع از خود چیزی غیراز انتخاب آزادانه فرد برای دوست داشتن ارایه دهد. شاید فرانکفورت به خوبی نشان داده است تعهدی که در عشق هست صرفا آزادانه نیست چراکه ما را در بند گونه‌ای «ضرورت آمرانه» قرار می‌دهد. اما آنچه از فحوای این کلام پیداست آن است که می‌توان با دوست داشتن، دلایل اخلاقی‌ای برای خود به وجود آورد. ما با کنش آزادانه تعهد سوژه مورد توجه‌مان را از ارزش می‌انباریم و به واسطه آن تعهد، قدرتی آمرانه را بر خود تحمیل می‌کنیم. اما هنوز واضح نیست که چگونه در این روند به هنجارگرایی ناب خواهیم رسید. آیا باید بپذیریم انتخاب‌هایمان به شرط آنکه از روی شرافت باشند نمایانگر درکمان از خویشتن، از آنچه به آن اهمیت می‌بخشیم و جایی که می‌خواهیم در آن زندگی کنیم، هستند. آیا این انتخاب‌ها برای معنا و ارزش‌بخشی به حیات ما کافی هستند؟ خلاصه اینکه آیا شرافت یا آنچه فرانکفورت «قطعیت» می‌نامد تمام آن چیزی است که باید؟
پاسخ قطعا منفی است. انتخاب‌های فرد و طرح‌هایش برای زندگی نمی‌توانند ارزش واقعی بیافرینند اگر بیشرمانه، برخطا، ظالمانه، شرارت‌بار یا خودخواهانه باشند؛ چراکه در آخر ما نمی‌توانیم ارزش بیافرینیم بلکه تنها در قبال آن واکنش نشان می‌دهیم. اگر شرافت در معنای خوداختیاری و اصالت برای یک زندگی خوب کافی باشد، پیامدهای وخیمی را هم در پی خواهد داشت. شرافت که در مقام نتیجه انتخاب‌های قاطعانه و منطقی فرد توصیف می‌شود حتی اگر بخش جدایی‌ناپذیر یک زندگی خوب نیز باشد، نمی‌تواند هیچ‌گاه کافی باشد. بی‌شک لوسیفر (که میلتون در بهشت گمشده زیرکانه این جمله را در دهانش نهاده) در عین شرافت گفته که «بر دوزخ فرمانروایی به که در بهشت بردگی». اما این‌گونه‌ای از شرافت است که مبدل به غرور صرف و خودپرستی شده است- شرافتی که از دنبال‌کردن نیکی دور شده و از ارزش و هدف تهی است.
فرانکفورت به این نتیجه می‌رسد که شرافت بسنده نیست و در آخر می‌گوید قطعیت نه تنها می‌تواند با گونه‌ای عدم کمال در اخلاقیات سازگار باشد بلکه حتی می‌تواند به‌طور جبران‌ناپذیری شرور باشد و به گفته فرانکفورت، کارکرد عشق نیکوکردن انسان‌ها نیست بلکه معنابخشی به حیات آنها و در نتیجه نیکوکردن آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.