مشروطه در قلب تهران بعد از 107 سال
حکایت انقلابی که در پایتخت گم شد
فرزانه ابراهیمزاده . عكس: مهدي حسني، شرق
تهران میدان بهارستان مرداد 1392
کپی سیاهوسفید فرمان مشروطه در دستم است. آفتاب مرداد داغ سال 1392 خورشیدی نوشتههای آن را روشن میکند. خط به خط آن را برای بار هزارم میخوانم و باز به قلبالاسد گرم سال 1285 خورشیدی میروم. به آن روزهای پر از اضطرار و سفر چندماههای که این ورقه تا امضا زیر آن چنار کهنسال صاحبقرانیه طی کرد و سرانجام به اینجا رسید. به این ساختمان رسید که روزی خانه ملت بود و حالا به عنوان موزه مشروطه در مقابلم یکصدوهفتساله میشود و این آغاز یک سفر است، سفری از مرداد گرم این روزها تا قلبالاسد پرآتش آن روزهای تهران. سفری در قلب پایتخت روی خطوط کتابهای تاریخ به آن جاهایی که «مشروطه» متولد شد. روی خط یادگاریهایی که از یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران در ذهن مردمان تهران مانده است. این یک پازل در هم ریخته از داستان یک انقلاب در شهری که حالا شبیه آن روزها نیست؛ داستانی تکهتکه که بخشهایش در سفری چندساعته کنار هم قرار گرفت.
نفرین گورستان
«مدرسه مخروبه و قبرستان کهنه در قرب- نزدیکی- مدرسه خازنالملک و متصل به امامزاده ولی بود که نگارنده کرارا مدرسه را دیده و این اواخر اشخاصی که ذغال مو میفروختند محل و مکان خود را در آن مدرسه قرار دادند از برای این مدرسه موقوفاتی هم بود که دست تصرف و غصب بلکه مالکیت رویش گذارده شد. بهمرور زمان مردم، اطراف قبرستان را تصرف کرده و خانه ساختند...»- (تاریخ بیداری ایرانیان ص 260) هیچیک از کسانی که در اطراف این گورستان زندگی میکردند به فکرشان هم نمیرسید که گورستان متروکه کنار سیدولی نخستین جرقه مشروطه را روشن کند. برای یافتن نخستین ردپای مشروطه در تهران باید راهی بازار شد و مسجد خازنالدوله را پیدا کرد تا به آن گورستان برسی. آدرس مسجد خازنالدوله در کتابهای تاریخی آمده است: «بازار تهران، گذر سیدولی.» اما این مسجد به اندازه 107 سال پیش گمنام است. برای رسیدن از گذر سیدولی نقشه میگوید که باید از سبزهمیدان وارد بازار شد و به سمت امامزاده زید رفت. اما مسجد را تقریبا هیچکس نمیشناسد؛ نه کاسبها، نه باربرانی که با چرخهای پر از جنس خود بدون اینکه هشداری بدهند از کنارت رد میشوند و تنه میزنند. به سرای بوعلی که -حالا بازار فرش فروشهاست- میرسم باید به سمت راست بروم. امامزاده سیدولی در این قسمت قرار دارد. از میانه فرشهای قیمتی و تابلوفرشها گذر میکنم و به تابلویی میرسم که نوشته امامزاده سیدولی. اما هنوز خبری از مسجد نیست. از یکی از کاسبها میپرسم: «میدانید مسجد خازنالملک کجاست؟» به حجره بغلی نگاه میکند و میگوید: «به شما گفتند گذر سیدولی؟!» میگویم: «بله در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته گذر سیدولی.» میگوید: «این کتاب مال چند سال پیشه؟» وقتی میگویم صدسال پیش نوشته شده؛ سعی میکند پوزخندش را پنهان کند و میگوید: «خانوم آدرس دقیقتر میگرفتید. این مسجد خازن... خازن چی بود؟ توی 20سالی که من اینجا هستم نبوده است.» همسایه کناریاش میگوید: «اما یک مسجد توی این کوچه بغلی هست. کنار امامزاده.» از آنها دور میشوم و سعی میکنم نشنوم که کسی با آدرسی صدساله دنبال جایی آمده که معلوم نیست کجاست. وارد کوچه که میشوم سردر کوچک مسجد را لابهلای جمعیت میبینم. روی پارچهای که روی کتیبه مسجد زده شده است، نوشته شده: «مراسم سخنرانی بعد از نماز ظهر و عصر توسط آقای... . مکان مسجد خازنالملک (سیدولی). آدرس همینجاست؛ مسجد کوچکی که از یک سمت به امامزاده سیدولی میخورد. داخل مسجد پر از مرد است. زنانه ندارد. نمیدانم در آن آبان 1284 هم این مسجد به همین کوچکی بوده یا خیر؟ روبهروی مسجد مغازهای است که داخلش چسب و چرم است. پشت میز کوچک مرد جوانی نشسته است. از او میپرسم میدانید این مسجد چند سال است ساخته شده؟ مرد میگوید: «راستش نمیدانم اما مسجد قدیمی است. آقام میگفت از وقتی یادش هست این مسجد بوده.» میگویم: «من شنیدم که مشروطه از همین مسجد و گورستانی که نمیدانم دقیقا کجا بوده شروع شده.» مشروطه را میشناسد اما این بخش داستان را نشنیده است. سر حرفش اما باز میشود. از اتفاقاتی که در این سالها برای این مسجد افتاده میگوید و از وضعیتی که 15سال پیش که به بازار آمده میگوید: «این مسجد پر از کتیبههای قدیمی است. البته این دیواری که میبینید قبلا نبود. یک توت وسط مسجد بود. همان جایی که الان فرش پهن کردند. چند سال پیش قطعش کردند.» بعد به یکی از حجرههای آن طرفتر اشاره میکند و میگوید: «اگر میخواهید تحقیق کنید پیش حاجتقی بروید. ایشون قدیمیترین کاسب اینجاست. پدرش سالها متولی مسجد بود.» حاجولی یراق و نخ در حجرهاش داشت. سرش شلوغ بود. جواب یکی، دو مشتری را که داد نوبت به سوالها رسید. او گفت: «اینجا قبلا اینجوری نبود. این سالها خیلی تغییر کرده است. از مدرسهای قدیمی گفت که سالها پیش در انتهای گذر قرار داشت: «مدرسه حافظ بود. خودم همانجا درس خواندم. حالا خرابش کردند.» میخواستم از مشروطه بپرسم که یکدفعه گفت: « البته اینجا از این سر تا سرای بوعلی همهاش قبرستان بود. این فرشفروشیها را روی همان گورستان ساختند. از همین راسه که میبینید تا آتشنشانی و امامزاده زید.» از چاه قدیمی که بقایای جنازه زن را در آن ریخته بودند خبر نداشت. اگر هم چاهی بوده حالا پر شده است. از بخش باقیمانده گورستان خودش یادش بود. میگفت: «جای مخوفی بود. چند سال بعد پشت آتشنشانی را که باقیمانده گورستان بود، میخواستند بفروشند اما نشد. هنوز هم اوقاف و چند نهاد دیگه سر آن تکه زمین باقیمانده از گورستان اختلاف دارند.» به سمت سرای بوعلی بازگشتم و لحظهای میانه بازار ایستادم و به گورهایی فکر کردم که هنوز زیر پایم هست و انگار نفرین آنها دامن این بازار 400ساله را گرفته است.
رمضان سال 1323
ماجرای نارضایتی مردم از عملکرد حکومت و دولت به خرابکردن بساط بانک استقراضی ختم نشد. در آذر سال 1284 برابر با ماه رمضان بود که انتقادها به وقایعی که پیش آمده به منابر رسید. دیگر مشکل، بانک استقراضی نبود. عکسی از مسیو نوز رییس گمرکات به دست مردم افتاده بود که او را در مجلس بالماسکه در لباس روحانیت نشان میداد. عسگر گاریچی هم در راه قم جان زایران را به لبشان رسانده بود. در میانه ماه مبارک رمضان بود که سیدجمالالدین واعظ با اجازه آیتالله بهبهانی و طباطبایی به منبر مسجد شاه رفت و از علاءالدوله حاکم تهران انتقاد کرد؛ انتقادهایی که به مذاق امامجمعه تهران خوش نیامد و پای همان منبر فریاد زد: «ای لامذهب چرا به شاه بد میگویی.» این حرکت امامجمعه تهران باعث بههمریختن مجلس شد. مسجد بزرگ بازار تهران که در زمان شاهتهماسب ساخته شده است؛ حالا مسجد امام است؛ درست در نقطه ثقل بازار تهران. چندین ورودی با راهروهای باریک و تاریک دارد. در همین راهروها بود که ازدحام مردم ارابه «آب کر» مسجد را به حرکت درآورد و صدای مخوفی ساخت که خدمتکار آقای طباطبایی با کفشهای آقا فرار کرد و ایشان پابرهنه تا سنگلج رفتند. حالا اگر بخواهی داخل مسجد شوی، میتوانی از بازار طلافروشها رد شوی یا نقرهفروشیها را پشتسر بگذاری. نیمه ماه رمضان است و مردم برای خواندن نماز به مسجد آمدهاند. از پیرمردی که در حوض مسجد وضو میگیرد سراغ شبستان مسجد را میگیرم. نگاه تندی میاندازد و میگوید: «آن طرف که زنها را راه نمیدهند.» میدانم فقط میخواهم بدانم جمالالدین واعظ از کدام سمت به سوی خانه آیتالله بهبهانی فرار کرده است. او اما سیدجمال واعظ را نمیشناخت. اما گفت که: «از اون در برو بیرون و به سمت راست حرکت کن. هزار متر جلوتر کوچه بهبهانی است.» و به سمت در شبستان میرود. عکاسی در مسجد ممنوع است. تابلویش را وقتی داشتم از پلههای مقابل مسجد پایین میآمدم و عکسی از ورودیاش میگرفتم، روی تابلو قدیمی و چرکشدهای دیدم. در یکی از ایوانها که با پرده محصور شده چندین زن نشستهاند. یکی از آنها بلوزهای زنانه رنگی را روی هم میگذارد. دستفروش است. این بلوزها را از بازار میخرد و در مترو میفروشد. یکی را برمیدارم و از مشروطه میپرسم. تا به حال اسمش را نشنیده است. میگوید: «خانم آنقدر بیچارگی دارم که به مشروطه نمیرسد.» شاید من اشتباه کردم آدم اشتباهی را گرفتم. اما چند دختر جوانی که آن سوتر نشستهاند از مشروطه فقط همانقدر میدانند که در کتاب درسی خواندهاند.
خانهای که خانه نیست
سرپولک سرراستتر از همه آدرسهایی است که دنبالشان هستم. در تقاطع خیابان 15خرداد و خیابان شهیدمصطفی خمینی آغاز میشود؛ چهارراه سیروس. اما حالا اینجا دیگر محله سرپولک نیست. یک کوچه دارد به اسم حمام سرپولک که به کوچه بهبهانی منتهی میشود؛ کوچهای به نام یکی از دو رهبر مشروطه. کمی آن طرفتر از این کوچه یک مسجد قرار دارد؛ مسجد سرپولک؛ جایی که سیدجمالالدین واعظ خطابههای آتشینی را گفته بود؛ همان جایی که بعد از مهاجرت صغری به زاویه مقدسه عبدالعظیم وقتی شاه با درخواست علما موافقت میکند و قرار به تاسیس عدالتخانه میشود. آیتالله بهبهانی و طباطبایی به تهران بازمیگردند. اما خیلی زود میفهمند که دستور شاه بیمار، عملی نخواهد شد. یعنی عبدالمجیدخان عینالدوله نمیگذارد. در یکی از شبهای تیر 1285 است که در مسجد سرپولک مراسمی به دستور آیتالله بهبهانی برگزار میشود و آنچنان که ناظمالاسلام نقل میکند بنای بیداری مردم را تجدید کند. کسروی در تاریخ مشروطه شرح خطابه شیخمحمد واعظ را در همین مسجد مینویسد. در تقاطع دو کوچه مسجد سرپولک و بهبهانی میایستم و میاندیشم که همینجا بود که قزاقها به دستور عینالدوله میآیند که شیخمحمد را دستگیر کنند. صاحب مغازه دونبشی که در همین تقاطع است، میپرسد بهدنبال آدرسی میگردید؟ میگویم بله. میگوید: «حتما خانه بهبهانی؟ همین چند قدم جلوتر بری میبینی. خانه مهاجران است. قرار بود یک پاساژ شود اما میراث فرهنگی نگذاشت. بعد رهایش کردند و مخروبه شده است. خانم میدانی این آیتالله بهبهانی که بوده؟ رهبر مشروطه ایران. کار به اون بزرگی برای این مردم انجام داد اما حتی همین خانهاش را هم نگذاشتند که به یادگار بماند. کسی پیدا نشد این خانه را بخرد و بازسازی و تبدیل به موزه کند.» وقتی میفهمد که به جستوجوی تاریخ محله هستم آدرس قدیمیترین کاسب محله را میدهد؛ حاج آقا نوری. درست روبهروی در مسجد یک پاساژ به نامش بود. در مسجد نیمهباز است. اما دو مرد کهنسالی که در دو طرف در نشستهاند، میگویند نمیتوانید وارد شوید. عکس هم که اصلا. وقتی میگویم که اینجا ننوشته که عکاسی ممنوع است یکیشان میگوید: «ما اینجا برای همین نشستهایم.» اجازه میدهد از در نیمهباز عکسی بگیرم. حاجآقا نوری برعکس این دو پیرمرد با رویی گشاده در دفترش استقبال میکند. شغل اصلیاش شغل چندصدساله خانوادگیاش است: «تنورسازی.» 80سال است که در این محله زندگی میکند. حالا صاحب یک پاساژ مدرن است؛ با تنورسازی در طبقه پایین. خاطرههایش از مشروطه خاطرات پدرش است. خودش و پدرش سالهای سال متولی مسجد سرپولک یا مسجد بهبهانی بودند: «اما چند سالی است که چند نفری که دارند مسجد را خراب میکنند متولی مسجد شدند.» از متروکهشدن خانه بهبهانی متاسف است و بهیاد میآورد که پدرش تعریف کرده است از روزهای مشروطه؛ از روزهایی که اینجا یکپارچه شلوغ بوده است، از ترور آقا سیدعبدالله بهبهانی؛ روحانی بیپروای مشروطهخواهی که بعد از به توپبستن مجلس در باغشاه جلو ممدلیشاه ایستاد و خطاب به او گفت: «تو شاه مملکتی که اینقدر بیادبی و نمیدانی با علما چگونه حرف بزنی؟» آقای نوری از اهالی محله میگوید. هر مغازه یادآور خانه کسی است. در مرکز پاساژ که میایستد، میگوید: «اینجا هم خانه هاشمآقای قندی است.» هاشمآقای قندی تاجر مشهور و معتبر قند که بهدنبال گرانشدن قند به دستور علاءالدوله فلک میشود. سیاستکردن هاشمآقا خشم بازار را بهدنبال دارد و تجمع بزرگی در بازار به راه میاندازد و مغازههای بازار بسته میشود.
خواب ابدی تاریخ
داستان مشروطه بعد از کشتهشدن سیدعبدالحمید از محله بازار به همه شهر سرایت میکند. علما به سمت قم میروند و بازاریها راه علاءالدوله و قلهک را میگیرند و به سفارتخانه بریتانیا و روسیه پناه میبرند. این داستان از همینجا به سمت شمال تهران میرود. مظفرالدینشاه، شاه بیمار آن روزهای گرم مردادی از شدت گرما به کاخ صاحبقرانیه پناه برده بود. آن روزها با اسب از ارگ تهران تا صاحبقرانیه چهار، پنج ساعتی راه بود. اما حالا کافی است سوار مترو ایستگاه پانزدهخرداد شوی و به سمت تجریش بروی. کاخ صاحبقرانیه اما این روزها به خاطر افتادن لوستر بزرگش بسته است. اما چنارهای باغ هستند. اینکه مظفرالدینشاه زیر کدام چنار نشسته و زیر فرمان مشروطه را امضا میکند؛ عکس بهجایمانده از 14مرداد 1285 هم مشخص نمیکند. این را زن و مرد جوانی که برای بازدید از مجموعه آمدند نمیدانند. زن درباره مشروطه اندکی اطلاعات دارد. اما نمیدانسته که فرمان مشروطه همینجا امضا شده است. در کنار درخت چنار تنومندی که درست در مقابل در کاخ صاحبقرانیه است میایستد و به مرد جوان میگوید: «یک عکس از من بگیر.» داستان این سفر همینجا میان چنارهایی که شاهد امضای مشروطه بودند باید به پایان برسد. اما داستان مشروطه هنوز در خاطره شهری که دارد خاطرههایش را به فراموشی میسپارد، جریان دارد؛ داستان انقلابی که در میان قلب پایتخت گم شد.
کپی سیاهوسفید فرمان مشروطه در دستم است. آفتاب مرداد داغ سال 1392 خورشیدی نوشتههای آن را روشن میکند. خط به خط آن را برای بار هزارم میخوانم و باز به قلبالاسد گرم سال 1285 خورشیدی میروم. به آن روزهای پر از اضطرار و سفر چندماههای که این ورقه تا امضا زیر آن چنار کهنسال صاحبقرانیه طی کرد و سرانجام به اینجا رسید. به این ساختمان رسید که روزی خانه ملت بود و حالا به عنوان موزه مشروطه در مقابلم یکصدوهفتساله میشود و این آغاز یک سفر است، سفری از مرداد گرم این روزها تا قلبالاسد پرآتش آن روزهای تهران. سفری در قلب پایتخت روی خطوط کتابهای تاریخ به آن جاهایی که «مشروطه» متولد شد. روی خط یادگاریهایی که از یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران در ذهن مردمان تهران مانده است. این یک پازل در هم ریخته از داستان یک انقلاب در شهری که حالا شبیه آن روزها نیست؛ داستانی تکهتکه که بخشهایش در سفری چندساعته کنار هم قرار گرفت.
نفرین گورستان
«مدرسه مخروبه و قبرستان کهنه در قرب- نزدیکی- مدرسه خازنالملک و متصل به امامزاده ولی بود که نگارنده کرارا مدرسه را دیده و این اواخر اشخاصی که ذغال مو میفروختند محل و مکان خود را در آن مدرسه قرار دادند از برای این مدرسه موقوفاتی هم بود که دست تصرف و غصب بلکه مالکیت رویش گذارده شد. بهمرور زمان مردم، اطراف قبرستان را تصرف کرده و خانه ساختند...»- (تاریخ بیداری ایرانیان ص 260) هیچیک از کسانی که در اطراف این گورستان زندگی میکردند به فکرشان هم نمیرسید که گورستان متروکه کنار سیدولی نخستین جرقه مشروطه را روشن کند. برای یافتن نخستین ردپای مشروطه در تهران باید راهی بازار شد و مسجد خازنالدوله را پیدا کرد تا به آن گورستان برسی. آدرس مسجد خازنالدوله در کتابهای تاریخی آمده است: «بازار تهران، گذر سیدولی.» اما این مسجد به اندازه 107 سال پیش گمنام است. برای رسیدن از گذر سیدولی نقشه میگوید که باید از سبزهمیدان وارد بازار شد و به سمت امامزاده زید رفت. اما مسجد را تقریبا هیچکس نمیشناسد؛ نه کاسبها، نه باربرانی که با چرخهای پر از جنس خود بدون اینکه هشداری بدهند از کنارت رد میشوند و تنه میزنند. به سرای بوعلی که -حالا بازار فرش فروشهاست- میرسم باید به سمت راست بروم. امامزاده سیدولی در این قسمت قرار دارد. از میانه فرشهای قیمتی و تابلوفرشها گذر میکنم و به تابلویی میرسم که نوشته امامزاده سیدولی. اما هنوز خبری از مسجد نیست. از یکی از کاسبها میپرسم: «میدانید مسجد خازنالملک کجاست؟» به حجره بغلی نگاه میکند و میگوید: «به شما گفتند گذر سیدولی؟!» میگویم: «بله در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته گذر سیدولی.» میگوید: «این کتاب مال چند سال پیشه؟» وقتی میگویم صدسال پیش نوشته شده؛ سعی میکند پوزخندش را پنهان کند و میگوید: «خانوم آدرس دقیقتر میگرفتید. این مسجد خازن... خازن چی بود؟ توی 20سالی که من اینجا هستم نبوده است.» همسایه کناریاش میگوید: «اما یک مسجد توی این کوچه بغلی هست. کنار امامزاده.» از آنها دور میشوم و سعی میکنم نشنوم که کسی با آدرسی صدساله دنبال جایی آمده که معلوم نیست کجاست. وارد کوچه که میشوم سردر کوچک مسجد را لابهلای جمعیت میبینم. روی پارچهای که روی کتیبه مسجد زده شده است، نوشته شده: «مراسم سخنرانی بعد از نماز ظهر و عصر توسط آقای... . مکان مسجد خازنالملک (سیدولی). آدرس همینجاست؛ مسجد کوچکی که از یک سمت به امامزاده سیدولی میخورد. داخل مسجد پر از مرد است. زنانه ندارد. نمیدانم در آن آبان 1284 هم این مسجد به همین کوچکی بوده یا خیر؟ روبهروی مسجد مغازهای است که داخلش چسب و چرم است. پشت میز کوچک مرد جوانی نشسته است. از او میپرسم میدانید این مسجد چند سال است ساخته شده؟ مرد میگوید: «راستش نمیدانم اما مسجد قدیمی است. آقام میگفت از وقتی یادش هست این مسجد بوده.» میگویم: «من شنیدم که مشروطه از همین مسجد و گورستانی که نمیدانم دقیقا کجا بوده شروع شده.» مشروطه را میشناسد اما این بخش داستان را نشنیده است. سر حرفش اما باز میشود. از اتفاقاتی که در این سالها برای این مسجد افتاده میگوید و از وضعیتی که 15سال پیش که به بازار آمده میگوید: «این مسجد پر از کتیبههای قدیمی است. البته این دیواری که میبینید قبلا نبود. یک توت وسط مسجد بود. همان جایی که الان فرش پهن کردند. چند سال پیش قطعش کردند.» بعد به یکی از حجرههای آن طرفتر اشاره میکند و میگوید: «اگر میخواهید تحقیق کنید پیش حاجتقی بروید. ایشون قدیمیترین کاسب اینجاست. پدرش سالها متولی مسجد بود.» حاجولی یراق و نخ در حجرهاش داشت. سرش شلوغ بود. جواب یکی، دو مشتری را که داد نوبت به سوالها رسید. او گفت: «اینجا قبلا اینجوری نبود. این سالها خیلی تغییر کرده است. از مدرسهای قدیمی گفت که سالها پیش در انتهای گذر قرار داشت: «مدرسه حافظ بود. خودم همانجا درس خواندم. حالا خرابش کردند.» میخواستم از مشروطه بپرسم که یکدفعه گفت: « البته اینجا از این سر تا سرای بوعلی همهاش قبرستان بود. این فرشفروشیها را روی همان گورستان ساختند. از همین راسه که میبینید تا آتشنشانی و امامزاده زید.» از چاه قدیمی که بقایای جنازه زن را در آن ریخته بودند خبر نداشت. اگر هم چاهی بوده حالا پر شده است. از بخش باقیمانده گورستان خودش یادش بود. میگفت: «جای مخوفی بود. چند سال بعد پشت آتشنشانی را که باقیمانده گورستان بود، میخواستند بفروشند اما نشد. هنوز هم اوقاف و چند نهاد دیگه سر آن تکه زمین باقیمانده از گورستان اختلاف دارند.» به سمت سرای بوعلی بازگشتم و لحظهای میانه بازار ایستادم و به گورهایی فکر کردم که هنوز زیر پایم هست و انگار نفرین آنها دامن این بازار 400ساله را گرفته است.
رمضان سال 1323
ماجرای نارضایتی مردم از عملکرد حکومت و دولت به خرابکردن بساط بانک استقراضی ختم نشد. در آذر سال 1284 برابر با ماه رمضان بود که انتقادها به وقایعی که پیش آمده به منابر رسید. دیگر مشکل، بانک استقراضی نبود. عکسی از مسیو نوز رییس گمرکات به دست مردم افتاده بود که او را در مجلس بالماسکه در لباس روحانیت نشان میداد. عسگر گاریچی هم در راه قم جان زایران را به لبشان رسانده بود. در میانه ماه مبارک رمضان بود که سیدجمالالدین واعظ با اجازه آیتالله بهبهانی و طباطبایی به منبر مسجد شاه رفت و از علاءالدوله حاکم تهران انتقاد کرد؛ انتقادهایی که به مذاق امامجمعه تهران خوش نیامد و پای همان منبر فریاد زد: «ای لامذهب چرا به شاه بد میگویی.» این حرکت امامجمعه تهران باعث بههمریختن مجلس شد. مسجد بزرگ بازار تهران که در زمان شاهتهماسب ساخته شده است؛ حالا مسجد امام است؛ درست در نقطه ثقل بازار تهران. چندین ورودی با راهروهای باریک و تاریک دارد. در همین راهروها بود که ازدحام مردم ارابه «آب کر» مسجد را به حرکت درآورد و صدای مخوفی ساخت که خدمتکار آقای طباطبایی با کفشهای آقا فرار کرد و ایشان پابرهنه تا سنگلج رفتند. حالا اگر بخواهی داخل مسجد شوی، میتوانی از بازار طلافروشها رد شوی یا نقرهفروشیها را پشتسر بگذاری. نیمه ماه رمضان است و مردم برای خواندن نماز به مسجد آمدهاند. از پیرمردی که در حوض مسجد وضو میگیرد سراغ شبستان مسجد را میگیرم. نگاه تندی میاندازد و میگوید: «آن طرف که زنها را راه نمیدهند.» میدانم فقط میخواهم بدانم جمالالدین واعظ از کدام سمت به سوی خانه آیتالله بهبهانی فرار کرده است. او اما سیدجمال واعظ را نمیشناخت. اما گفت که: «از اون در برو بیرون و به سمت راست حرکت کن. هزار متر جلوتر کوچه بهبهانی است.» و به سمت در شبستان میرود. عکاسی در مسجد ممنوع است. تابلویش را وقتی داشتم از پلههای مقابل مسجد پایین میآمدم و عکسی از ورودیاش میگرفتم، روی تابلو قدیمی و چرکشدهای دیدم. در یکی از ایوانها که با پرده محصور شده چندین زن نشستهاند. یکی از آنها بلوزهای زنانه رنگی را روی هم میگذارد. دستفروش است. این بلوزها را از بازار میخرد و در مترو میفروشد. یکی را برمیدارم و از مشروطه میپرسم. تا به حال اسمش را نشنیده است. میگوید: «خانم آنقدر بیچارگی دارم که به مشروطه نمیرسد.» شاید من اشتباه کردم آدم اشتباهی را گرفتم. اما چند دختر جوانی که آن سوتر نشستهاند از مشروطه فقط همانقدر میدانند که در کتاب درسی خواندهاند.
خانهای که خانه نیست
سرپولک سرراستتر از همه آدرسهایی است که دنبالشان هستم. در تقاطع خیابان 15خرداد و خیابان شهیدمصطفی خمینی آغاز میشود؛ چهارراه سیروس. اما حالا اینجا دیگر محله سرپولک نیست. یک کوچه دارد به اسم حمام سرپولک که به کوچه بهبهانی منتهی میشود؛ کوچهای به نام یکی از دو رهبر مشروطه. کمی آن طرفتر از این کوچه یک مسجد قرار دارد؛ مسجد سرپولک؛ جایی که سیدجمالالدین واعظ خطابههای آتشینی را گفته بود؛ همان جایی که بعد از مهاجرت صغری به زاویه مقدسه عبدالعظیم وقتی شاه با درخواست علما موافقت میکند و قرار به تاسیس عدالتخانه میشود. آیتالله بهبهانی و طباطبایی به تهران بازمیگردند. اما خیلی زود میفهمند که دستور شاه بیمار، عملی نخواهد شد. یعنی عبدالمجیدخان عینالدوله نمیگذارد. در یکی از شبهای تیر 1285 است که در مسجد سرپولک مراسمی به دستور آیتالله بهبهانی برگزار میشود و آنچنان که ناظمالاسلام نقل میکند بنای بیداری مردم را تجدید کند. کسروی در تاریخ مشروطه شرح خطابه شیخمحمد واعظ را در همین مسجد مینویسد. در تقاطع دو کوچه مسجد سرپولک و بهبهانی میایستم و میاندیشم که همینجا بود که قزاقها به دستور عینالدوله میآیند که شیخمحمد را دستگیر کنند. صاحب مغازه دونبشی که در همین تقاطع است، میپرسد بهدنبال آدرسی میگردید؟ میگویم بله. میگوید: «حتما خانه بهبهانی؟ همین چند قدم جلوتر بری میبینی. خانه مهاجران است. قرار بود یک پاساژ شود اما میراث فرهنگی نگذاشت. بعد رهایش کردند و مخروبه شده است. خانم میدانی این آیتالله بهبهانی که بوده؟ رهبر مشروطه ایران. کار به اون بزرگی برای این مردم انجام داد اما حتی همین خانهاش را هم نگذاشتند که به یادگار بماند. کسی پیدا نشد این خانه را بخرد و بازسازی و تبدیل به موزه کند.» وقتی میفهمد که به جستوجوی تاریخ محله هستم آدرس قدیمیترین کاسب محله را میدهد؛ حاج آقا نوری. درست روبهروی در مسجد یک پاساژ به نامش بود. در مسجد نیمهباز است. اما دو مرد کهنسالی که در دو طرف در نشستهاند، میگویند نمیتوانید وارد شوید. عکس هم که اصلا. وقتی میگویم که اینجا ننوشته که عکاسی ممنوع است یکیشان میگوید: «ما اینجا برای همین نشستهایم.» اجازه میدهد از در نیمهباز عکسی بگیرم. حاجآقا نوری برعکس این دو پیرمرد با رویی گشاده در دفترش استقبال میکند. شغل اصلیاش شغل چندصدساله خانوادگیاش است: «تنورسازی.» 80سال است که در این محله زندگی میکند. حالا صاحب یک پاساژ مدرن است؛ با تنورسازی در طبقه پایین. خاطرههایش از مشروطه خاطرات پدرش است. خودش و پدرش سالهای سال متولی مسجد سرپولک یا مسجد بهبهانی بودند: «اما چند سالی است که چند نفری که دارند مسجد را خراب میکنند متولی مسجد شدند.» از متروکهشدن خانه بهبهانی متاسف است و بهیاد میآورد که پدرش تعریف کرده است از روزهای مشروطه؛ از روزهایی که اینجا یکپارچه شلوغ بوده است، از ترور آقا سیدعبدالله بهبهانی؛ روحانی بیپروای مشروطهخواهی که بعد از به توپبستن مجلس در باغشاه جلو ممدلیشاه ایستاد و خطاب به او گفت: «تو شاه مملکتی که اینقدر بیادبی و نمیدانی با علما چگونه حرف بزنی؟» آقای نوری از اهالی محله میگوید. هر مغازه یادآور خانه کسی است. در مرکز پاساژ که میایستد، میگوید: «اینجا هم خانه هاشمآقای قندی است.» هاشمآقای قندی تاجر مشهور و معتبر قند که بهدنبال گرانشدن قند به دستور علاءالدوله فلک میشود. سیاستکردن هاشمآقا خشم بازار را بهدنبال دارد و تجمع بزرگی در بازار به راه میاندازد و مغازههای بازار بسته میشود.
خواب ابدی تاریخ
داستان مشروطه بعد از کشتهشدن سیدعبدالحمید از محله بازار به همه شهر سرایت میکند. علما به سمت قم میروند و بازاریها راه علاءالدوله و قلهک را میگیرند و به سفارتخانه بریتانیا و روسیه پناه میبرند. این داستان از همینجا به سمت شمال تهران میرود. مظفرالدینشاه، شاه بیمار آن روزهای گرم مردادی از شدت گرما به کاخ صاحبقرانیه پناه برده بود. آن روزها با اسب از ارگ تهران تا صاحبقرانیه چهار، پنج ساعتی راه بود. اما حالا کافی است سوار مترو ایستگاه پانزدهخرداد شوی و به سمت تجریش بروی. کاخ صاحبقرانیه اما این روزها به خاطر افتادن لوستر بزرگش بسته است. اما چنارهای باغ هستند. اینکه مظفرالدینشاه زیر کدام چنار نشسته و زیر فرمان مشروطه را امضا میکند؛ عکس بهجایمانده از 14مرداد 1285 هم مشخص نمیکند. این را زن و مرد جوانی که برای بازدید از مجموعه آمدند نمیدانند. زن درباره مشروطه اندکی اطلاعات دارد. اما نمیدانسته که فرمان مشروطه همینجا امضا شده است. در کنار درخت چنار تنومندی که درست در مقابل در کاخ صاحبقرانیه است میایستد و به مرد جوان میگوید: «یک عکس از من بگیر.» داستان این سفر همینجا میان چنارهایی که شاهد امضای مشروطه بودند باید به پایان برسد. اما داستان مشروطه هنوز در خاطره شهری که دارد خاطرههایش را به فراموشی میسپارد، جریان دارد؛ داستان انقلابی که در میان قلب پایتخت گم شد.
تهران میدان بهارستان مرداد 1392
کپی سیاهوسفید فرمان مشروطه در دستم است. آفتاب مرداد داغ سال 1392 خورشیدی نوشتههای آن را روشن میکند. خط به خط آن را برای بار هزارم میخوانم و باز به قلبالاسد گرم سال 1285 خورشیدی میروم. به آن روزهای پر از اضطرار و سفر چندماههای که این ورقه تا امضا زیر آن چنار کهنسال صاحبقرانیه طی کرد و سرانجام به اینجا رسید. به این ساختمان رسید که روزی خانه ملت بود و حالا به عنوان موزه مشروطه در مقابلم یکصدوهفتساله میشود و این آغاز یک سفر است، سفری از مرداد گرم این روزها تا قلبالاسد پرآتش آن روزهای تهران. سفری در قلب پایتخت روی خطوط کتابهای تاریخ به آن جاهایی که «مشروطه» متولد شد. روی خط یادگاریهایی که از یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران در ذهن مردمان تهران مانده است. این یک پازل در هم ریخته از داستان یک انقلاب در شهری که حالا شبیه آن روزها نیست؛ داستانی تکهتکه که بخشهایش در سفری چندساعته کنار هم قرار گرفت.
نفرین گورستان
«مدرسه مخروبه و قبرستان کهنه در قرب- نزدیکی- مدرسه خازنالملک و متصل به امامزاده ولی بود که نگارنده کرارا مدرسه را دیده و این اواخر اشخاصی که ذغال مو میفروختند محل و مکان خود را در آن مدرسه قرار دادند از برای این مدرسه موقوفاتی هم بود که دست تصرف و غصب بلکه مالکیت رویش گذارده شد. بهمرور زمان مردم، اطراف قبرستان را تصرف کرده و خانه ساختند...»- (تاریخ بیداری ایرانیان ص 260) هیچیک از کسانی که در اطراف این گورستان زندگی میکردند به فکرشان هم نمیرسید که گورستان متروکه کنار سیدولی نخستین جرقه مشروطه را روشن کند. برای یافتن نخستین ردپای مشروطه در تهران باید راهی بازار شد و مسجد خازنالدوله را پیدا کرد تا به آن گورستان برسی. آدرس مسجد خازنالدوله در کتابهای تاریخی آمده است: «بازار تهران، گذر سیدولی.» اما این مسجد به اندازه 107 سال پیش گمنام است. برای رسیدن از گذر سیدولی نقشه میگوید که باید از سبزهمیدان وارد بازار شد و به سمت امامزاده زید رفت. اما مسجد را تقریبا هیچکس نمیشناسد؛ نه کاسبها، نه باربرانی که با چرخهای پر از جنس خود بدون اینکه هشداری بدهند از کنارت رد میشوند و تنه میزنند. به سرای بوعلی که -حالا بازار فرش فروشهاست- میرسم باید به سمت راست بروم. امامزاده سیدولی در این قسمت قرار دارد. از میانه فرشهای قیمتی و تابلوفرشها گذر میکنم و به تابلویی میرسم که نوشته امامزاده سیدولی. اما هنوز خبری از مسجد نیست. از یکی از کاسبها میپرسم: «میدانید مسجد خازنالملک کجاست؟» به حجره بغلی نگاه میکند و میگوید: «به شما گفتند گذر سیدولی؟!» میگویم: «بله در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته گذر سیدولی.» میگوید: «این کتاب مال چند سال پیشه؟» وقتی میگویم صدسال پیش نوشته شده؛ سعی میکند پوزخندش را پنهان کند و میگوید: «خانوم آدرس دقیقتر میگرفتید. این مسجد خازن... خازن چی بود؟ توی 20سالی که من اینجا هستم نبوده است.» همسایه کناریاش میگوید: «اما یک مسجد توی این کوچه بغلی هست. کنار امامزاده.» از آنها دور میشوم و سعی میکنم نشنوم که کسی با آدرسی صدساله دنبال جایی آمده که معلوم نیست کجاست. وارد کوچه که میشوم سردر کوچک مسجد را لابهلای جمعیت میبینم. روی پارچهای که روی کتیبه مسجد زده شده است، نوشته شده: «مراسم سخنرانی بعد از نماز ظهر و عصر توسط آقای... . مکان مسجد خازنالملک (سیدولی). آدرس همینجاست؛ مسجد کوچکی که از یک سمت به امامزاده سیدولی میخورد. داخل مسجد پر از مرد است. زنانه ندارد. نمیدانم در آن آبان 1284 هم این مسجد به همین کوچکی بوده یا خیر؟ روبهروی مسجد مغازهای است که داخلش چسب و چرم است. پشت میز کوچک مرد جوانی نشسته است. از او میپرسم میدانید این مسجد چند سال است ساخته شده؟ مرد میگوید: «راستش نمیدانم اما مسجد قدیمی است. آقام میگفت از وقتی یادش هست این مسجد بوده.» میگویم: «من شنیدم که مشروطه از همین مسجد و گورستانی که نمیدانم دقیقا کجا بوده شروع شده.» مشروطه را میشناسد اما این بخش داستان را نشنیده است. سر حرفش اما باز میشود. از اتفاقاتی که در این سالها برای این مسجد افتاده میگوید و از وضعیتی که 15سال پیش که به بازار آمده میگوید: «این مسجد پر از کتیبههای قدیمی است. البته این دیواری که میبینید قبلا نبود. یک توت وسط مسجد بود. همان جایی که الان فرش پهن کردند. چند سال پیش قطعش کردند.» بعد به یکی از حجرههای آن طرفتر اشاره میکند و میگوید: «اگر میخواهید تحقیق کنید پیش حاجتقی بروید. ایشون قدیمیترین کاسب اینجاست. پدرش سالها متولی مسجد بود.» حاجولی یراق و نخ در حجرهاش داشت. سرش شلوغ بود. جواب یکی، دو مشتری را که داد نوبت به سوالها رسید. او گفت: «اینجا قبلا اینجوری نبود. این سالها خیلی تغییر کرده است. از مدرسهای قدیمی گفت که سالها پیش در انتهای گذر قرار داشت: «مدرسه حافظ بود. خودم همانجا درس خواندم. حالا خرابش کردند.» میخواستم از مشروطه بپرسم که یکدفعه گفت: « البته اینجا از این سر تا سرای بوعلی همهاش قبرستان بود. این فرشفروشیها را روی همان گورستان ساختند. از همین راسه که میبینید تا آتشنشانی و امامزاده زید.» از چاه قدیمی که بقایای جنازه زن را در آن ریخته بودند خبر نداشت. اگر هم چاهی بوده حالا پر شده است. از بخش باقیمانده گورستان خودش یادش بود. میگفت: «جای مخوفی بود. چند سال بعد پشت آتشنشانی را که باقیمانده گورستان بود، میخواستند بفروشند اما نشد. هنوز هم اوقاف و چند نهاد دیگه سر آن تکه زمین باقیمانده از گورستان اختلاف دارند.» به سمت سرای بوعلی بازگشتم و لحظهای میانه بازار ایستادم و به گورهایی فکر کردم که هنوز زیر پایم هست و انگار نفرین آنها دامن این بازار 400ساله را گرفته است.
رمضان سال 1323
ماجرای نارضایتی مردم از عملکرد حکومت و دولت به خرابکردن بساط بانک استقراضی ختم نشد. در آذر سال 1284 برابر با ماه رمضان بود که انتقادها به وقایعی که پیش آمده به منابر رسید. دیگر مشکل، بانک استقراضی نبود. عکسی از مسیو نوز رییس گمرکات به دست مردم افتاده بود که او را در مجلس بالماسکه در لباس روحانیت نشان میداد. عسگر گاریچی هم در راه قم جان زایران را به لبشان رسانده بود. در میانه ماه مبارک رمضان بود که سیدجمالالدین واعظ با اجازه آیتالله بهبهانی و طباطبایی به منبر مسجد شاه رفت و از علاءالدوله حاکم تهران انتقاد کرد؛ انتقادهایی که به مذاق امامجمعه تهران خوش نیامد و پای همان منبر فریاد زد: «ای لامذهب چرا به شاه بد میگویی.» این حرکت امامجمعه تهران باعث بههمریختن مجلس شد. مسجد بزرگ بازار تهران که در زمان شاهتهماسب ساخته شده است؛ حالا مسجد امام است؛ درست در نقطه ثقل بازار تهران. چندین ورودی با راهروهای باریک و تاریک دارد. در همین راهروها بود که ازدحام مردم ارابه «آب کر» مسجد را به حرکت درآورد و صدای مخوفی ساخت که خدمتکار آقای طباطبایی با کفشهای آقا فرار کرد و ایشان پابرهنه تا سنگلج رفتند. حالا اگر بخواهی داخل مسجد شوی، میتوانی از بازار طلافروشها رد شوی یا نقرهفروشیها را پشتسر بگذاری. نیمه ماه رمضان است و مردم برای خواندن نماز به مسجد آمدهاند. از پیرمردی که در حوض مسجد وضو میگیرد سراغ شبستان مسجد را میگیرم. نگاه تندی میاندازد و میگوید: «آن طرف که زنها را راه نمیدهند.» میدانم فقط میخواهم بدانم جمالالدین واعظ از کدام سمت به سوی خانه آیتالله بهبهانی فرار کرده است. او اما سیدجمال واعظ را نمیشناخت. اما گفت که: «از اون در برو بیرون و به سمت راست حرکت کن. هزار متر جلوتر کوچه بهبهانی است.» و به سمت در شبستان میرود. عکاسی در مسجد ممنوع است. تابلویش را وقتی داشتم از پلههای مقابل مسجد پایین میآمدم و عکسی از ورودیاش میگرفتم، روی تابلو قدیمی و چرکشدهای دیدم. در یکی از ایوانها که با پرده محصور شده چندین زن نشستهاند. یکی از آنها بلوزهای زنانه رنگی را روی هم میگذارد. دستفروش است. این بلوزها را از بازار میخرد و در مترو میفروشد. یکی را برمیدارم و از مشروطه میپرسم. تا به حال اسمش را نشنیده است. میگوید: «خانم آنقدر بیچارگی دارم که به مشروطه نمیرسد.» شاید من اشتباه کردم آدم اشتباهی را گرفتم. اما چند دختر جوانی که آن سوتر نشستهاند از مشروطه فقط همانقدر میدانند که در کتاب درسی خواندهاند.
خانهای که خانه نیست
سرپولک سرراستتر از همه آدرسهایی است که دنبالشان هستم. در تقاطع خیابان 15خرداد و خیابان شهیدمصطفی خمینی آغاز میشود؛ چهارراه سیروس. اما حالا اینجا دیگر محله سرپولک نیست. یک کوچه دارد به اسم حمام سرپولک که به کوچه بهبهانی منتهی میشود؛ کوچهای به نام یکی از دو رهبر مشروطه. کمی آن طرفتر از این کوچه یک مسجد قرار دارد؛ مسجد سرپولک؛ جایی که سیدجمالالدین واعظ خطابههای آتشینی را گفته بود؛ همان جایی که بعد از مهاجرت صغری به زاویه مقدسه عبدالعظیم وقتی شاه با درخواست علما موافقت میکند و قرار به تاسیس عدالتخانه میشود. آیتالله بهبهانی و طباطبایی به تهران بازمیگردند. اما خیلی زود میفهمند که دستور شاه بیمار، عملی نخواهد شد. یعنی عبدالمجیدخان عینالدوله نمیگذارد. در یکی از شبهای تیر 1285 است که در مسجد سرپولک مراسمی به دستور آیتالله بهبهانی برگزار میشود و آنچنان که ناظمالاسلام نقل میکند بنای بیداری مردم را تجدید کند. کسروی در تاریخ مشروطه شرح خطابه شیخمحمد واعظ را در همین مسجد مینویسد. در تقاطع دو کوچه مسجد سرپولک و بهبهانی میایستم و میاندیشم که همینجا بود که قزاقها به دستور عینالدوله میآیند که شیخمحمد را دستگیر کنند. صاحب مغازه دونبشی که در همین تقاطع است، میپرسد بهدنبال آدرسی میگردید؟ میگویم بله. میگوید: «حتما خانه بهبهانی؟ همین چند قدم جلوتر بری میبینی. خانه مهاجران است. قرار بود یک پاساژ شود اما میراث فرهنگی نگذاشت. بعد رهایش کردند و مخروبه شده است. خانم میدانی این آیتالله بهبهانی که بوده؟ رهبر مشروطه ایران. کار به اون بزرگی برای این مردم انجام داد اما حتی همین خانهاش را هم نگذاشتند که به یادگار بماند. کسی پیدا نشد این خانه را بخرد و بازسازی و تبدیل به موزه کند.» وقتی میفهمد که به جستوجوی تاریخ محله هستم آدرس قدیمیترین کاسب محله را میدهد؛ حاج آقا نوری. درست روبهروی در مسجد یک پاساژ به نامش بود. در مسجد نیمهباز است. اما دو مرد کهنسالی که در دو طرف در نشستهاند، میگویند نمیتوانید وارد شوید. عکس هم که اصلا. وقتی میگویم که اینجا ننوشته که عکاسی ممنوع است یکیشان میگوید: «ما اینجا برای همین نشستهایم.» اجازه میدهد از در نیمهباز عکسی بگیرم. حاجآقا نوری برعکس این دو پیرمرد با رویی گشاده در دفترش استقبال میکند. شغل اصلیاش شغل چندصدساله خانوادگیاش است: «تنورسازی.» 80سال است که در این محله زندگی میکند. حالا صاحب یک پاساژ مدرن است؛ با تنورسازی در طبقه پایین. خاطرههایش از مشروطه خاطرات پدرش است. خودش و پدرش سالهای سال متولی مسجد سرپولک یا مسجد بهبهانی بودند: «اما چند سالی است که چند نفری که دارند مسجد را خراب میکنند متولی مسجد شدند.» از متروکهشدن خانه بهبهانی متاسف است و بهیاد میآورد که پدرش تعریف کرده است از روزهای مشروطه؛ از روزهایی که اینجا یکپارچه شلوغ بوده است، از ترور آقا سیدعبدالله بهبهانی؛ روحانی بیپروای مشروطهخواهی که بعد از به توپبستن مجلس در باغشاه جلو ممدلیشاه ایستاد و خطاب به او گفت: «تو شاه مملکتی که اینقدر بیادبی و نمیدانی با علما چگونه حرف بزنی؟» آقای نوری از اهالی محله میگوید. هر مغازه یادآور خانه کسی است. در مرکز پاساژ که میایستد، میگوید: «اینجا هم خانه هاشمآقای قندی است.» هاشمآقای قندی تاجر مشهور و معتبر قند که بهدنبال گرانشدن قند به دستور علاءالدوله فلک میشود. سیاستکردن هاشمآقا خشم بازار را بهدنبال دارد و تجمع بزرگی در بازار به راه میاندازد و مغازههای بازار بسته میشود.
خواب ابدی تاریخ
داستان مشروطه بعد از کشتهشدن سیدعبدالحمید از محله بازار به همه شهر سرایت میکند. علما به سمت قم میروند و بازاریها راه علاءالدوله و قلهک را میگیرند و به سفارتخانه بریتانیا و روسیه پناه میبرند. این داستان از همینجا به سمت شمال تهران میرود. مظفرالدینشاه، شاه بیمار آن روزهای گرم مردادی از شدت گرما به کاخ صاحبقرانیه پناه برده بود. آن روزها با اسب از ارگ تهران تا صاحبقرانیه چهار، پنج ساعتی راه بود. اما حالا کافی است سوار مترو ایستگاه پانزدهخرداد شوی و به سمت تجریش بروی. کاخ صاحبقرانیه اما این روزها به خاطر افتادن لوستر بزرگش بسته است. اما چنارهای باغ هستند. اینکه مظفرالدینشاه زیر کدام چنار نشسته و زیر فرمان مشروطه را امضا میکند؛ عکس بهجایمانده از 14مرداد 1285 هم مشخص نمیکند. این را زن و مرد جوانی که برای بازدید از مجموعه آمدند نمیدانند. زن درباره مشروطه اندکی اطلاعات دارد. اما نمیدانسته که فرمان مشروطه همینجا امضا شده است. در کنار درخت چنار تنومندی که درست در مقابل در کاخ صاحبقرانیه است میایستد و به مرد جوان میگوید: «یک عکس از من بگیر.» داستان این سفر همینجا میان چنارهایی که شاهد امضای مشروطه بودند باید به پایان برسد. اما داستان مشروطه هنوز در خاطره شهری که دارد خاطرههایش را به فراموشی میسپارد، جریان دارد؛ داستان انقلابی که در میان قلب پایتخت گم شد.
کپی سیاهوسفید فرمان مشروطه در دستم است. آفتاب مرداد داغ سال 1392 خورشیدی نوشتههای آن را روشن میکند. خط به خط آن را برای بار هزارم میخوانم و باز به قلبالاسد گرم سال 1285 خورشیدی میروم. به آن روزهای پر از اضطرار و سفر چندماههای که این ورقه تا امضا زیر آن چنار کهنسال صاحبقرانیه طی کرد و سرانجام به اینجا رسید. به این ساختمان رسید که روزی خانه ملت بود و حالا به عنوان موزه مشروطه در مقابلم یکصدوهفتساله میشود و این آغاز یک سفر است، سفری از مرداد گرم این روزها تا قلبالاسد پرآتش آن روزهای تهران. سفری در قلب پایتخت روی خطوط کتابهای تاریخ به آن جاهایی که «مشروطه» متولد شد. روی خط یادگاریهایی که از یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران در ذهن مردمان تهران مانده است. این یک پازل در هم ریخته از داستان یک انقلاب در شهری که حالا شبیه آن روزها نیست؛ داستانی تکهتکه که بخشهایش در سفری چندساعته کنار هم قرار گرفت.
نفرین گورستان
«مدرسه مخروبه و قبرستان کهنه در قرب- نزدیکی- مدرسه خازنالملک و متصل به امامزاده ولی بود که نگارنده کرارا مدرسه را دیده و این اواخر اشخاصی که ذغال مو میفروختند محل و مکان خود را در آن مدرسه قرار دادند از برای این مدرسه موقوفاتی هم بود که دست تصرف و غصب بلکه مالکیت رویش گذارده شد. بهمرور زمان مردم، اطراف قبرستان را تصرف کرده و خانه ساختند...»- (تاریخ بیداری ایرانیان ص 260) هیچیک از کسانی که در اطراف این گورستان زندگی میکردند به فکرشان هم نمیرسید که گورستان متروکه کنار سیدولی نخستین جرقه مشروطه را روشن کند. برای یافتن نخستین ردپای مشروطه در تهران باید راهی بازار شد و مسجد خازنالدوله را پیدا کرد تا به آن گورستان برسی. آدرس مسجد خازنالدوله در کتابهای تاریخی آمده است: «بازار تهران، گذر سیدولی.» اما این مسجد به اندازه 107 سال پیش گمنام است. برای رسیدن از گذر سیدولی نقشه میگوید که باید از سبزهمیدان وارد بازار شد و به سمت امامزاده زید رفت. اما مسجد را تقریبا هیچکس نمیشناسد؛ نه کاسبها، نه باربرانی که با چرخهای پر از جنس خود بدون اینکه هشداری بدهند از کنارت رد میشوند و تنه میزنند. به سرای بوعلی که -حالا بازار فرش فروشهاست- میرسم باید به سمت راست بروم. امامزاده سیدولی در این قسمت قرار دارد. از میانه فرشهای قیمتی و تابلوفرشها گذر میکنم و به تابلویی میرسم که نوشته امامزاده سیدولی. اما هنوز خبری از مسجد نیست. از یکی از کاسبها میپرسم: «میدانید مسجد خازنالملک کجاست؟» به حجره بغلی نگاه میکند و میگوید: «به شما گفتند گذر سیدولی؟!» میگویم: «بله در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته گذر سیدولی.» میگوید: «این کتاب مال چند سال پیشه؟» وقتی میگویم صدسال پیش نوشته شده؛ سعی میکند پوزخندش را پنهان کند و میگوید: «خانوم آدرس دقیقتر میگرفتید. این مسجد خازن... خازن چی بود؟ توی 20سالی که من اینجا هستم نبوده است.» همسایه کناریاش میگوید: «اما یک مسجد توی این کوچه بغلی هست. کنار امامزاده.» از آنها دور میشوم و سعی میکنم نشنوم که کسی با آدرسی صدساله دنبال جایی آمده که معلوم نیست کجاست. وارد کوچه که میشوم سردر کوچک مسجد را لابهلای جمعیت میبینم. روی پارچهای که روی کتیبه مسجد زده شده است، نوشته شده: «مراسم سخنرانی بعد از نماز ظهر و عصر توسط آقای... . مکان مسجد خازنالملک (سیدولی). آدرس همینجاست؛ مسجد کوچکی که از یک سمت به امامزاده سیدولی میخورد. داخل مسجد پر از مرد است. زنانه ندارد. نمیدانم در آن آبان 1284 هم این مسجد به همین کوچکی بوده یا خیر؟ روبهروی مسجد مغازهای است که داخلش چسب و چرم است. پشت میز کوچک مرد جوانی نشسته است. از او میپرسم میدانید این مسجد چند سال است ساخته شده؟ مرد میگوید: «راستش نمیدانم اما مسجد قدیمی است. آقام میگفت از وقتی یادش هست این مسجد بوده.» میگویم: «من شنیدم که مشروطه از همین مسجد و گورستانی که نمیدانم دقیقا کجا بوده شروع شده.» مشروطه را میشناسد اما این بخش داستان را نشنیده است. سر حرفش اما باز میشود. از اتفاقاتی که در این سالها برای این مسجد افتاده میگوید و از وضعیتی که 15سال پیش که به بازار آمده میگوید: «این مسجد پر از کتیبههای قدیمی است. البته این دیواری که میبینید قبلا نبود. یک توت وسط مسجد بود. همان جایی که الان فرش پهن کردند. چند سال پیش قطعش کردند.» بعد به یکی از حجرههای آن طرفتر اشاره میکند و میگوید: «اگر میخواهید تحقیق کنید پیش حاجتقی بروید. ایشون قدیمیترین کاسب اینجاست. پدرش سالها متولی مسجد بود.» حاجولی یراق و نخ در حجرهاش داشت. سرش شلوغ بود. جواب یکی، دو مشتری را که داد نوبت به سوالها رسید. او گفت: «اینجا قبلا اینجوری نبود. این سالها خیلی تغییر کرده است. از مدرسهای قدیمی گفت که سالها پیش در انتهای گذر قرار داشت: «مدرسه حافظ بود. خودم همانجا درس خواندم. حالا خرابش کردند.» میخواستم از مشروطه بپرسم که یکدفعه گفت: « البته اینجا از این سر تا سرای بوعلی همهاش قبرستان بود. این فرشفروشیها را روی همان گورستان ساختند. از همین راسه که میبینید تا آتشنشانی و امامزاده زید.» از چاه قدیمی که بقایای جنازه زن را در آن ریخته بودند خبر نداشت. اگر هم چاهی بوده حالا پر شده است. از بخش باقیمانده گورستان خودش یادش بود. میگفت: «جای مخوفی بود. چند سال بعد پشت آتشنشانی را که باقیمانده گورستان بود، میخواستند بفروشند اما نشد. هنوز هم اوقاف و چند نهاد دیگه سر آن تکه زمین باقیمانده از گورستان اختلاف دارند.» به سمت سرای بوعلی بازگشتم و لحظهای میانه بازار ایستادم و به گورهایی فکر کردم که هنوز زیر پایم هست و انگار نفرین آنها دامن این بازار 400ساله را گرفته است.
رمضان سال 1323
ماجرای نارضایتی مردم از عملکرد حکومت و دولت به خرابکردن بساط بانک استقراضی ختم نشد. در آذر سال 1284 برابر با ماه رمضان بود که انتقادها به وقایعی که پیش آمده به منابر رسید. دیگر مشکل، بانک استقراضی نبود. عکسی از مسیو نوز رییس گمرکات به دست مردم افتاده بود که او را در مجلس بالماسکه در لباس روحانیت نشان میداد. عسگر گاریچی هم در راه قم جان زایران را به لبشان رسانده بود. در میانه ماه مبارک رمضان بود که سیدجمالالدین واعظ با اجازه آیتالله بهبهانی و طباطبایی به منبر مسجد شاه رفت و از علاءالدوله حاکم تهران انتقاد کرد؛ انتقادهایی که به مذاق امامجمعه تهران خوش نیامد و پای همان منبر فریاد زد: «ای لامذهب چرا به شاه بد میگویی.» این حرکت امامجمعه تهران باعث بههمریختن مجلس شد. مسجد بزرگ بازار تهران که در زمان شاهتهماسب ساخته شده است؛ حالا مسجد امام است؛ درست در نقطه ثقل بازار تهران. چندین ورودی با راهروهای باریک و تاریک دارد. در همین راهروها بود که ازدحام مردم ارابه «آب کر» مسجد را به حرکت درآورد و صدای مخوفی ساخت که خدمتکار آقای طباطبایی با کفشهای آقا فرار کرد و ایشان پابرهنه تا سنگلج رفتند. حالا اگر بخواهی داخل مسجد شوی، میتوانی از بازار طلافروشها رد شوی یا نقرهفروشیها را پشتسر بگذاری. نیمه ماه رمضان است و مردم برای خواندن نماز به مسجد آمدهاند. از پیرمردی که در حوض مسجد وضو میگیرد سراغ شبستان مسجد را میگیرم. نگاه تندی میاندازد و میگوید: «آن طرف که زنها را راه نمیدهند.» میدانم فقط میخواهم بدانم جمالالدین واعظ از کدام سمت به سوی خانه آیتالله بهبهانی فرار کرده است. او اما سیدجمال واعظ را نمیشناخت. اما گفت که: «از اون در برو بیرون و به سمت راست حرکت کن. هزار متر جلوتر کوچه بهبهانی است.» و به سمت در شبستان میرود. عکاسی در مسجد ممنوع است. تابلویش را وقتی داشتم از پلههای مقابل مسجد پایین میآمدم و عکسی از ورودیاش میگرفتم، روی تابلو قدیمی و چرکشدهای دیدم. در یکی از ایوانها که با پرده محصور شده چندین زن نشستهاند. یکی از آنها بلوزهای زنانه رنگی را روی هم میگذارد. دستفروش است. این بلوزها را از بازار میخرد و در مترو میفروشد. یکی را برمیدارم و از مشروطه میپرسم. تا به حال اسمش را نشنیده است. میگوید: «خانم آنقدر بیچارگی دارم که به مشروطه نمیرسد.» شاید من اشتباه کردم آدم اشتباهی را گرفتم. اما چند دختر جوانی که آن سوتر نشستهاند از مشروطه فقط همانقدر میدانند که در کتاب درسی خواندهاند.
خانهای که خانه نیست
سرپولک سرراستتر از همه آدرسهایی است که دنبالشان هستم. در تقاطع خیابان 15خرداد و خیابان شهیدمصطفی خمینی آغاز میشود؛ چهارراه سیروس. اما حالا اینجا دیگر محله سرپولک نیست. یک کوچه دارد به اسم حمام سرپولک که به کوچه بهبهانی منتهی میشود؛ کوچهای به نام یکی از دو رهبر مشروطه. کمی آن طرفتر از این کوچه یک مسجد قرار دارد؛ مسجد سرپولک؛ جایی که سیدجمالالدین واعظ خطابههای آتشینی را گفته بود؛ همان جایی که بعد از مهاجرت صغری به زاویه مقدسه عبدالعظیم وقتی شاه با درخواست علما موافقت میکند و قرار به تاسیس عدالتخانه میشود. آیتالله بهبهانی و طباطبایی به تهران بازمیگردند. اما خیلی زود میفهمند که دستور شاه بیمار، عملی نخواهد شد. یعنی عبدالمجیدخان عینالدوله نمیگذارد. در یکی از شبهای تیر 1285 است که در مسجد سرپولک مراسمی به دستور آیتالله بهبهانی برگزار میشود و آنچنان که ناظمالاسلام نقل میکند بنای بیداری مردم را تجدید کند. کسروی در تاریخ مشروطه شرح خطابه شیخمحمد واعظ را در همین مسجد مینویسد. در تقاطع دو کوچه مسجد سرپولک و بهبهانی میایستم و میاندیشم که همینجا بود که قزاقها به دستور عینالدوله میآیند که شیخمحمد را دستگیر کنند. صاحب مغازه دونبشی که در همین تقاطع است، میپرسد بهدنبال آدرسی میگردید؟ میگویم بله. میگوید: «حتما خانه بهبهانی؟ همین چند قدم جلوتر بری میبینی. خانه مهاجران است. قرار بود یک پاساژ شود اما میراث فرهنگی نگذاشت. بعد رهایش کردند و مخروبه شده است. خانم میدانی این آیتالله بهبهانی که بوده؟ رهبر مشروطه ایران. کار به اون بزرگی برای این مردم انجام داد اما حتی همین خانهاش را هم نگذاشتند که به یادگار بماند. کسی پیدا نشد این خانه را بخرد و بازسازی و تبدیل به موزه کند.» وقتی میفهمد که به جستوجوی تاریخ محله هستم آدرس قدیمیترین کاسب محله را میدهد؛ حاج آقا نوری. درست روبهروی در مسجد یک پاساژ به نامش بود. در مسجد نیمهباز است. اما دو مرد کهنسالی که در دو طرف در نشستهاند، میگویند نمیتوانید وارد شوید. عکس هم که اصلا. وقتی میگویم که اینجا ننوشته که عکاسی ممنوع است یکیشان میگوید: «ما اینجا برای همین نشستهایم.» اجازه میدهد از در نیمهباز عکسی بگیرم. حاجآقا نوری برعکس این دو پیرمرد با رویی گشاده در دفترش استقبال میکند. شغل اصلیاش شغل چندصدساله خانوادگیاش است: «تنورسازی.» 80سال است که در این محله زندگی میکند. حالا صاحب یک پاساژ مدرن است؛ با تنورسازی در طبقه پایین. خاطرههایش از مشروطه خاطرات پدرش است. خودش و پدرش سالهای سال متولی مسجد سرپولک یا مسجد بهبهانی بودند: «اما چند سالی است که چند نفری که دارند مسجد را خراب میکنند متولی مسجد شدند.» از متروکهشدن خانه بهبهانی متاسف است و بهیاد میآورد که پدرش تعریف کرده است از روزهای مشروطه؛ از روزهایی که اینجا یکپارچه شلوغ بوده است، از ترور آقا سیدعبدالله بهبهانی؛ روحانی بیپروای مشروطهخواهی که بعد از به توپبستن مجلس در باغشاه جلو ممدلیشاه ایستاد و خطاب به او گفت: «تو شاه مملکتی که اینقدر بیادبی و نمیدانی با علما چگونه حرف بزنی؟» آقای نوری از اهالی محله میگوید. هر مغازه یادآور خانه کسی است. در مرکز پاساژ که میایستد، میگوید: «اینجا هم خانه هاشمآقای قندی است.» هاشمآقای قندی تاجر مشهور و معتبر قند که بهدنبال گرانشدن قند به دستور علاءالدوله فلک میشود. سیاستکردن هاشمآقا خشم بازار را بهدنبال دارد و تجمع بزرگی در بازار به راه میاندازد و مغازههای بازار بسته میشود.
خواب ابدی تاریخ
داستان مشروطه بعد از کشتهشدن سیدعبدالحمید از محله بازار به همه شهر سرایت میکند. علما به سمت قم میروند و بازاریها راه علاءالدوله و قلهک را میگیرند و به سفارتخانه بریتانیا و روسیه پناه میبرند. این داستان از همینجا به سمت شمال تهران میرود. مظفرالدینشاه، شاه بیمار آن روزهای گرم مردادی از شدت گرما به کاخ صاحبقرانیه پناه برده بود. آن روزها با اسب از ارگ تهران تا صاحبقرانیه چهار، پنج ساعتی راه بود. اما حالا کافی است سوار مترو ایستگاه پانزدهخرداد شوی و به سمت تجریش بروی. کاخ صاحبقرانیه اما این روزها به خاطر افتادن لوستر بزرگش بسته است. اما چنارهای باغ هستند. اینکه مظفرالدینشاه زیر کدام چنار نشسته و زیر فرمان مشروطه را امضا میکند؛ عکس بهجایمانده از 14مرداد 1285 هم مشخص نمیکند. این را زن و مرد جوانی که برای بازدید از مجموعه آمدند نمیدانند. زن درباره مشروطه اندکی اطلاعات دارد. اما نمیدانسته که فرمان مشروطه همینجا امضا شده است. در کنار درخت چنار تنومندی که درست در مقابل در کاخ صاحبقرانیه است میایستد و به مرد جوان میگوید: «یک عکس از من بگیر.» داستان این سفر همینجا میان چنارهایی که شاهد امضای مشروطه بودند باید به پایان برسد. اما داستان مشروطه هنوز در خاطره شهری که دارد خاطرههایش را به فراموشی میسپارد، جریان دارد؛ داستان انقلابی که در میان قلب پایتخت گم شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.