چهره مردمی مشروطیت
سهراب یزدانی . دانشیار گروه تاریخ عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی
جامعه ایران با انقلاب مشروطیت به سده بیستم پا گذاشت. در روند این انقلاب، ایرانیان کوشیدند به خودکامگی زمامدارانشان پایان دهند و حکومتی نو به وجود بیاورند. این حکومت بر بنیاد قانون اساسی استوار بود. قانون اساسی شکل و کارکرد حکومت، محدوده قدرت آن و چگونگی نظارت بر نهادهای حکومتی را مشخص میکرد. مواد این قانون چنان تنظیم شده بود که قوه قانونگذاری (مجلس) را بر قوه مجریه چیره میساخت. هیات دولت را مجلس بر سر کار میآورد؛ وزیران در برابر نمایندگان برگزیده مردم (که نمایندگان مجلس بودند) مسوول شناخته میشدند؛ شاه قدرتی محدود داشت و در حقیقت باید از رای مجلس پیروی میکرد. به علاوه، قانون اساسی دارای موادی بود که حقوق فردی و اجتماعی ایرانیان را مشخص میکرد. در این نظام سیاسی جدید، رابطهای قانونمند بین حکومتکننده و حکومتشونده برقرار بود. مسایلی مانند اینکه چه بر سر مشروطیت آمد، چرا به هدفهایش نرسید و چگونه، چند سال بعد، بر جای حکومت مشروطه، دیکتاتوری سرکوبگری نشست، نیاز به بحثی دیگر دارد.
اهمیت مشروطیت ایران را از چشماندازی دیگر هم میتوان دید که جایگاه بینالمللی آن است. در سالهای آغازین سده بیستم، که حرکت انقلابی ایرانیان آغاز شد، بخش بزرگ جهان عقبمانده تحت تسلط کشورهای اروپایی بود. در سرتاسر آسیا، تنها ژاپن از استقلال واقعی برخوردار بود. کشورهای عثمانی، چین و ایران به ظاهر مستقل بودند، اما نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای بزرگ بر آنها سایه میانداخت. به همین دلیل، این سه کشور را «شبه مستعمره» میدانند. ژاپن موقعیتی خاص داشت و بیآنکه دچار تلاطم انقلاب شود، پیش از کشورهای آسیایی دیگر، نظام مشروطه را پذیرفت. در میان سه کشور دیگر، جنبش آزادیخواهی ابتدا در ایران به پیروزی رسید. عثمانیها دوسال و چینیها پنجسال پس از ایرانیان بر حکومتهای خودکامه خود پیروز شدند. بد نیست این را هم بدانیم که انقلاب پرآوازه مکزیک نیز چهارسال پس از مشروطیت ایران آغاز شد.
بنابراین، مشروطیت ایران هم از اهمیت داخلی برخوردار بود، هم وزن و اعتباری جهانی داشت. با همه اینها، تاریخ مشروطیت ایران، به دلایل مختلف، چندان مطالعه و بررسی نشده است. این پدیده بزرگ سیاسی و اجتماعی با بیمهری، بیاعتنایی و گاه ریشخند گروهی از مورخان و پژوهشگران روبهرو بوده است. پس از گذشت 107سال از برقراری نظام مشروطه، هنوز بر سر این نکته اختلافنظر وجود دارد که مشروطیت را باید «انقلاب» دانست یا «جنبش». (بگذریم از اینکه نامهایی مانند«غوغا» و «آشوب» و «هرج و مرج» نیز برای معرفی آن به کار رفته است.) شاید کمتر جامعهای را بتوان سراغ گرفت که میراث تاریخی خود را اینچنین بیارج و بیارزش بشمرد و آن را دور بریزد.
در سالهای اخیر گرایشهایی در تاریخنگاری مشروطیت پدید آمده یا تقویت شده که شناخت جامع این پدیده را دشوارتر از پیش ساخته است. این گرایشها را به دو دسته کلی تقسیم میکنیم؛ گرایش اول بیش از آنچه در بررسی تاریخی انقلابها متداول است، به مسایل فکری مشروطیت - پیش از انقلاب و در روند حوادث انقلابی - توجه میکند. تلاش برای درک مسایل فکری و ایدئولوژیکی مشروطیت به خودی خود بیثمر و نادرست نیست. اما اینکار برای تاریخنگاری مشروطیت پیامدهای منفی هم داشته است. نتیجه تمرکز بیش از حد بر مسایل فکری این بوده که مورخان بخشی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن دوره را نادیده میگیرند و تحلیل تحولات آن عصر را فراموش میکنند. اما مشروطیت تنها حرکتی فکری یا ایدئولوژیکی نبود، بلکه تحولی انقلابی بود که ساختارها و روابط کهنه سیاسی و اجتماعی را فرو میریخت. در سراسر دورهای شش، هفت ساله، مبارزهای چند جانبه و گسترده سراسر جامعه را فراگرفته بود و ایرانیان به صورتهای گوناگون میکوشیدند پیکره فرسوده اجتماعی را متحول سازند. برای شناخت مشروطیت، باید این روند مبارزه را شناخت.
گرایش دوم، که همواره در تاریخنگاری ایرانیان پررنگ بوده، بر مداخله و تاثیر نخبگان جامعه در تحولات تاریخی تاکید میورزد. به سخن دیگر، تاریخ انقلاب «از بالا» دیده و نوشته میشود. این موضوع بارها گفته و تکرار شده که مشروطیت را سه قشر اجتماعی به راه انداختند و رهبری کردند. این سه قشر را نیز روحانیون، بازرگانان و روشنفکران میدانند. پایه این استدلال، نادرست نیست. در هر جنبش انقلابی طبقات و قشرهایی بودهاند که بر ضد طبقه حاکم بپا خاسته و افرادی از همان طبقات اجتماعی هدایت و رهبری انقلاب را در دست داشتهاند. رهبران، خواستههای عمومی مردم را بیان میکنند، سازمان دهنده
و پیشتاز حرکت مردمی هستند، به چانهزنی سیاسی میپردازند و در صورت پیروزی انقلاب، به اداره نهادهای دولتی جدید میپردازند و بازسازی سازمانها و روابط نوین اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را بر عهده میگیرند.
از سوی دیگر، هیچ انقلابی را نمیتوان به شناخت و بررسی رهبران (یا نخبگان) محدود کرد. انقلاب، جنبش اجتماعی عظیم و گستردهای است و یکی از ویژگیهای اصلیاش، مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی است. در همه انقلابها، تودههای مردماند که نظام موجود را از بین میبرند. اگر مشارکت و مبارزه توده مردم نباشد، دیگر نمیتوان از انقلاب سخن گفت. اما تاریخنگاری مشروطیت ایران به طور معمول در محدوده شرح رویدادها در سطح بالای سیاسی باقی میماند و در این محدوده، به ناچار، بر مداخله و تاثیر رهبران (یا نخبگان) چشم میدوزد. در این نوع تاریخنگاری، توده مردم یا حضور ندارند، یا حضورشان کمرنگ و در حد سیاهیلشکر است.
اگر مشروطیت را انقلاب - یا جنبشی بزرگ - بدانیم، نمیتوانیم تنها به بررسی اندیشههای رایج در عصر مشروطه بپردازیم یا تنها بر نقش نخبگان تاکید بورزیم بلکه باید از ورود توده مردم به عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی سخن گوییم، به میزان مشارکت آنها در رویدادهای عصر انقلاب پی ببریم و تاثیر آنها بر روند مشروطیت را بشناسیم. به سخن دیگر، باید تاریخ آن دوره را «از پایین» هم ببینیم. تنها در این صورت است که میتوانیم شناختی جامع از مشروطیت ایران به دست بیاوریم. در حقیقت، مبارزه تودههای گمنام و بینام و نشان بود که به مشروطیت چهرهای مردمی میبخشید.
هنگامی که جنبش مشروطهخواهی آغاز شد، توده ایرانیان - مانند توده مردم در همه جوامع پیشسرمایهداری- آگاهی سیاسی منسجمی نداشتند. از این سخن نتیجه نگیریم که آنها خود را بدون حق میدانستند یا حکومت را دارای مشروعیت میپنداشتند. دلایل و شواهد متعدد حاکی از آن است که مردم برای حکومت و حکومتگران، حتی شخص شاه، ارج و احترامی قایل نبودند. اما، در عین حال، آنها آشنایی چندانی با شیوه حکومت غیراستبدادی نداشتند. در آغاز پیدایش مشروطیت، شرکت توده مردم در رویدادهای سیاسی اندک بود. آنها دنبالهرو رهبران بودند و به پیروی از این رهبران در ماجراهای گوناگون شرکت میجستند. اما پس از آنکه مجلس شورای ملی گشوده شد و به کار پرداخت، حرکت مردمی شدت گرفت. جنبش مشروطه، که تا آن زمان کمابیش آرام پیش میرفت، هر چه بیشتر جنبه انقلاب به خود گرفت. در این جا به گوشههایی از حرکت مردمی ایرانیان در خلال سالهای مشروطیت مینگریم.
این حرکت ابعادی گوناگون داشت. زنان انجمنهایی تشکیل دادند، خواستههایی را مطرح کردند و تا درخواست گرفتن حق رای پیش رفتند. در سراسر کشور انجمنهای ملی سازمان یافتند که وظیفه خود را پشتیبانی از مشروطه و مجلس میدانستند. برخی از آنها در محلههای دورافتاده شهری فعالیت میکردند. در شهر جیرفت انجمنی به نام «غلامان آزاد» تشکیل شد که از نام آن میتوان به ترکیب اعضایش پی برد. انجمنها مرکز گردآمدن افراد عادی جامعه بودند و میکوشیدند چنین افرادی را با مباحث و مسایل حکومت مشروطه آشنا سازند. اما وظیفه عمده انجمنها بسیج توده شهری برای دفاع از مشروطه بود. اعضای انجمنها در موارد متعدد به پشتیبانی مجلس آمدند. در هنگامه میدان توپخانه، که طرفداران شاه کوشیدند به مجلس شورای ملی حمله ببرند، اعضای انجمنها اسلحه به دست گرفتند و آماده دفاع از مجلس ایستادند. حرکت آنها علت اصلی عقبنشینی شاه در برابر مجلس بود.
در همین دوره کارگران، نخستین اتحادیههای خود را تشکیل دادند. هر چند از قرنها پیش در ایران سنت ایجاد اصناف وجود داشت، اما اصناف ماهیت پیشسرمایهداری داشتند و از منافع نوآموزان و شاگردان حرفهها در برابر استادکارها دفاع نمیکردند. حتی پشتیبان همین استادکارها در برابر حکومت نیز نبودند. با رخنه روابط سرمایهداری و شکلگیری کارگران مزدبگیر، سازماندهی اتحادیههای کارگری امکانپذیر شد. اما تا زمانی که حکومت خودکامه زمام امور را در دست داشت، نمیشد به تشکل صنفی کارگران پرداخت. پس از برقراری مشروطیت، چنین اتحادیههایی در شهرهای مختلف به وجود آمد. در بندرهای شمال کشور اتحادیههای قایقرانان و ماهیگیران و باربران بندر پایهگذاری شد. این اتحادیهها اعتصابهایی به راه انداختند. چون کارگران متشکل در این اتحادیهها در مواردی با سرمایهگذارهای روسی طرف بودند، اعتصاب آنها جنبه ضداستعماری نیز به خود میگرفت. چنانکه ماهیگیران انزلی به امتیاز تبعه روس به نام لیانازوف در امر ماهیگیری اعتراض داشتند. گاه مبارزه این کارگران ماهیت سیاسی پیدا میکرد. در اواخر دوره مجلس دوم، که اولتیماتوم روسیه به ایران داده شد، کارگران بندر از تخلیه بار کشتیهای روسی خودداری کردند.
در تهران کارگران کارخانه برق و کارگران چاپخانهها دست به اعتصاب زدند. این اعتصابها جنبه اقتصادی داشتند و برای بهبود شرایط کار، کاهش ساعت کار، افزایش دستمزد و مسایلی مانند شناسایی حق برخورداری از تعطیلات شکل گرفته بودند. کارگران به بخشی از خواستههای خود رسیدند. در چند مورد هم آنها خواستههایی را مطرح کردند که به حق آزادی اندیشه مربوط میشد. هنگامی که روزنامه «حبلالمتین» توقیف شد، کارگران چاپخانهها دست از کار کشیدند و خواهان رفع توقیف از آن روزنامه شدند. سرانجام هم حرف خود را پیش بردند.
روستاهای کشور نیز در این دوره، پرآشوب بودند. حرکت دهقانان از آذربایجان و گیلان آغاز شد و رفتهرفته به مناطق دیگر راه پیدا کرد تا جایی که دامنهاش به سیستان رسید. حرکت دهقانی، جنبههای مختلف داشت. دهقانان در بعضی جاها مالک یا مباشر را از روستا بیرون راندند. در چند جا کار به خشونت کشید و خانه یا انبار ارباب در آتش سوخت. در مواردی محصول زمین ضبط و بین روستاییان تقسیم شد. در چند مورد، دهقانان زمین مالک را تصرف کردند. اما شکل عمده مبارزه دهقانی، خودداری از پرداخت مالیات، یا سهم ارباب و مقاومت در برابر زیاده ستانی زمیندار و ماموران حکومتی بود. کار به جایی رسید که رعایای محمدعلی شاه در آذربایجان از پرداخت سهم وی خودداری کردند، مباشر او را کتک زدند و به وزارت عدلیه (دادگستری) شکایت بردند.
به طور معمول، بسیاری از تاریخنگاران مشروطیت حرکت دهقانی را ندیده میگیرند، یا آن را ناچیز میشمرند. اما جنبش روستاییان دامنهای گسترده داشت. به علاوه، در جامعهای که بر بنیان زمینداری بزرگ و روابط اقتصادی ارباب- رعیتی استوار بود، از اهمیت بسیار برخوردار میشد. زیرا حکومت استبدادی بر همین بنیان و همین روابط اقتصادی استوار بود. زمینداران بزرگ، دشمن اصلی مشروطیت بودند. مشروطیت ایران، مانند جنبش طبقه متوسط در سراسر جهان، تنها در صورتی پیروز میشد که زمینداری بزرگ را برمیچید و قدرت اقتصادی زمینداران را درهم میشکست. (مانند همان کاری که در خلال انقلاب کبیر فرانسه انجام گرفت و ریشههای فئودالیسم را از جامعه فرانسه برکند.) بنابراین، هر چند، بر اساس آگاهی کنونی، جنبش روستاییان ایران از مرز خواستههای اقتصادی نگذشت، اما از ماهیت سیاسی برخوردار بود، زیرا به طور مستقیم به پایههای اقتصادی قدرت مالکان زمین حمله میبرد.
سرانجام به نیروی مسلح ملی مینگریم که به نام«مجاهد» شهرت یافت. این نیروی مسلح در چند شهر، از جمله در پایتخت، شکل گرفت با این هدف که از دستاوردهای مشروطیت دفاع کند. در تبریز نیروی مجاهد به صورت نیرویی مردمی درآمد. پیشهوران و دکانداران خردهپا بدنه این نیرو را میساختند. در دوره مجلس اول، رهبران سیاسی تبریز با حمایت مجاهدان در برابر مخالفان مشروطیت ایستادگی نشان دادند و در بحبوحه رویدادهای مهم، مانند ماجرای میدان توپخانه، به پشتیبانی از آزادیخواهان پایتخت برخاستند. اما در دوره استبداد صغیر بود که اهمیت مجاهدان تبریز آشکار شد.
محمدعلی شاه با حمله به مجلس و انهدام آن به زندگی مشروطیت پایان بخشیده بود و بار دیگر بساط حکومت خودکامهاش را استوار ساخته، همه سازوکارهای نظام مشروطه از میان رفته بود. نه مجلسی بر جا مانده بود، نه انجمنی، نه روزنامهای. آزادیخواهان در سراسر کشور ساکت شده بودند. شاه نیروهای ایلاتی منطقه را به سراغ تبریز فرستاد تا این شهر را در اختیار بگیرند و آن را تحویل نیروهای دولتی دهند. در چنین موقعیتی تبریز بر ضد حکومت خودکامه قیام کرد. مجاهدان اسلحه برگرفتند و به جنگ با نیروی مهاجم پرداختند. آنها سختی جنگ، محاصره و گرسنگی را تحمل کردند. در همین روزها و از میان مجاهدان بود که چهرههای مردمی مشروطیت - مانند ستارخان و باقرخان - پدیدار شدند. مجاهدان در برابر نیروهای دولتی و ایلی آنقدر مقاومت کردند تا شهرهای اصفهان و رشت نیز به قیام برخاستند و سرانجام طومار سلطنت خودکامه را درنوردیدند و مشروطیت را به کشور بازگرداندند.
این تصویری گذرا و فشرده از مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه بود. مسلم است که در این فضای اندک و با این اشارههای مختصر نمیتوان از ژرفا و چند و چون حرکت ایرانیان آگاه شد. این را هم بگوییم که هنوز مطالب بسیاری از این حرکت ناشناخته مانده است. باید همچنان در جستوجوی اطلاعات تاریخی بود تا حرکت تودهای مشروطیت را شناخت. مسایلی مانند میزان آگاهی مردم، خواستهها و هدفهای آنان، نگاهی که به حکومت و مشروطیت و رهبران انقلاب داشتند، ترکیب اجتماعی مردم در حرکتها و رهبران آنها بر ما چندان روشن نیست. اما حتی در حد اطلاعاتی که هم اکنون داریم، میتوان گفت که مشروطیت بر بخشهای مختلف جامعه ایران اثر گذاشت و ایرانیان به ظاهر خاموش پیش از مشروطیت را به فعالیت اجتماعی کشاند. بنابراین، برای شناخت تمامیت آن انقلاب باید اجزای گوناگونش را شناخت و از محدوده بررسی درگیری میان نخبگان جامعه گام فراتر نهاد.
اهمیت مشروطیت ایران را از چشماندازی دیگر هم میتوان دید که جایگاه بینالمللی آن است. در سالهای آغازین سده بیستم، که حرکت انقلابی ایرانیان آغاز شد، بخش بزرگ جهان عقبمانده تحت تسلط کشورهای اروپایی بود. در سرتاسر آسیا، تنها ژاپن از استقلال واقعی برخوردار بود. کشورهای عثمانی، چین و ایران به ظاهر مستقل بودند، اما نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای بزرگ بر آنها سایه میانداخت. به همین دلیل، این سه کشور را «شبه مستعمره» میدانند. ژاپن موقعیتی خاص داشت و بیآنکه دچار تلاطم انقلاب شود، پیش از کشورهای آسیایی دیگر، نظام مشروطه را پذیرفت. در میان سه کشور دیگر، جنبش آزادیخواهی ابتدا در ایران به پیروزی رسید. عثمانیها دوسال و چینیها پنجسال پس از ایرانیان بر حکومتهای خودکامه خود پیروز شدند. بد نیست این را هم بدانیم که انقلاب پرآوازه مکزیک نیز چهارسال پس از مشروطیت ایران آغاز شد.
بنابراین، مشروطیت ایران هم از اهمیت داخلی برخوردار بود، هم وزن و اعتباری جهانی داشت. با همه اینها، تاریخ مشروطیت ایران، به دلایل مختلف، چندان مطالعه و بررسی نشده است. این پدیده بزرگ سیاسی و اجتماعی با بیمهری، بیاعتنایی و گاه ریشخند گروهی از مورخان و پژوهشگران روبهرو بوده است. پس از گذشت 107سال از برقراری نظام مشروطه، هنوز بر سر این نکته اختلافنظر وجود دارد که مشروطیت را باید «انقلاب» دانست یا «جنبش». (بگذریم از اینکه نامهایی مانند«غوغا» و «آشوب» و «هرج و مرج» نیز برای معرفی آن به کار رفته است.) شاید کمتر جامعهای را بتوان سراغ گرفت که میراث تاریخی خود را اینچنین بیارج و بیارزش بشمرد و آن را دور بریزد.
در سالهای اخیر گرایشهایی در تاریخنگاری مشروطیت پدید آمده یا تقویت شده که شناخت جامع این پدیده را دشوارتر از پیش ساخته است. این گرایشها را به دو دسته کلی تقسیم میکنیم؛ گرایش اول بیش از آنچه در بررسی تاریخی انقلابها متداول است، به مسایل فکری مشروطیت - پیش از انقلاب و در روند حوادث انقلابی - توجه میکند. تلاش برای درک مسایل فکری و ایدئولوژیکی مشروطیت به خودی خود بیثمر و نادرست نیست. اما اینکار برای تاریخنگاری مشروطیت پیامدهای منفی هم داشته است. نتیجه تمرکز بیش از حد بر مسایل فکری این بوده که مورخان بخشی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن دوره را نادیده میگیرند و تحلیل تحولات آن عصر را فراموش میکنند. اما مشروطیت تنها حرکتی فکری یا ایدئولوژیکی نبود، بلکه تحولی انقلابی بود که ساختارها و روابط کهنه سیاسی و اجتماعی را فرو میریخت. در سراسر دورهای شش، هفت ساله، مبارزهای چند جانبه و گسترده سراسر جامعه را فراگرفته بود و ایرانیان به صورتهای گوناگون میکوشیدند پیکره فرسوده اجتماعی را متحول سازند. برای شناخت مشروطیت، باید این روند مبارزه را شناخت.
گرایش دوم، که همواره در تاریخنگاری ایرانیان پررنگ بوده، بر مداخله و تاثیر نخبگان جامعه در تحولات تاریخی تاکید میورزد. به سخن دیگر، تاریخ انقلاب «از بالا» دیده و نوشته میشود. این موضوع بارها گفته و تکرار شده که مشروطیت را سه قشر اجتماعی به راه انداختند و رهبری کردند. این سه قشر را نیز روحانیون، بازرگانان و روشنفکران میدانند. پایه این استدلال، نادرست نیست. در هر جنبش انقلابی طبقات و قشرهایی بودهاند که بر ضد طبقه حاکم بپا خاسته و افرادی از همان طبقات اجتماعی هدایت و رهبری انقلاب را در دست داشتهاند. رهبران، خواستههای عمومی مردم را بیان میکنند، سازمان دهنده
و پیشتاز حرکت مردمی هستند، به چانهزنی سیاسی میپردازند و در صورت پیروزی انقلاب، به اداره نهادهای دولتی جدید میپردازند و بازسازی سازمانها و روابط نوین اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را بر عهده میگیرند.
از سوی دیگر، هیچ انقلابی را نمیتوان به شناخت و بررسی رهبران (یا نخبگان) محدود کرد. انقلاب، جنبش اجتماعی عظیم و گستردهای است و یکی از ویژگیهای اصلیاش، مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی است. در همه انقلابها، تودههای مردماند که نظام موجود را از بین میبرند. اگر مشارکت و مبارزه توده مردم نباشد، دیگر نمیتوان از انقلاب سخن گفت. اما تاریخنگاری مشروطیت ایران به طور معمول در محدوده شرح رویدادها در سطح بالای سیاسی باقی میماند و در این محدوده، به ناچار، بر مداخله و تاثیر رهبران (یا نخبگان) چشم میدوزد. در این نوع تاریخنگاری، توده مردم یا حضور ندارند، یا حضورشان کمرنگ و در حد سیاهیلشکر است.
اگر مشروطیت را انقلاب - یا جنبشی بزرگ - بدانیم، نمیتوانیم تنها به بررسی اندیشههای رایج در عصر مشروطه بپردازیم یا تنها بر نقش نخبگان تاکید بورزیم بلکه باید از ورود توده مردم به عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی سخن گوییم، به میزان مشارکت آنها در رویدادهای عصر انقلاب پی ببریم و تاثیر آنها بر روند مشروطیت را بشناسیم. به سخن دیگر، باید تاریخ آن دوره را «از پایین» هم ببینیم. تنها در این صورت است که میتوانیم شناختی جامع از مشروطیت ایران به دست بیاوریم. در حقیقت، مبارزه تودههای گمنام و بینام و نشان بود که به مشروطیت چهرهای مردمی میبخشید.
هنگامی که جنبش مشروطهخواهی آغاز شد، توده ایرانیان - مانند توده مردم در همه جوامع پیشسرمایهداری- آگاهی سیاسی منسجمی نداشتند. از این سخن نتیجه نگیریم که آنها خود را بدون حق میدانستند یا حکومت را دارای مشروعیت میپنداشتند. دلایل و شواهد متعدد حاکی از آن است که مردم برای حکومت و حکومتگران، حتی شخص شاه، ارج و احترامی قایل نبودند. اما، در عین حال، آنها آشنایی چندانی با شیوه حکومت غیراستبدادی نداشتند. در آغاز پیدایش مشروطیت، شرکت توده مردم در رویدادهای سیاسی اندک بود. آنها دنبالهرو رهبران بودند و به پیروی از این رهبران در ماجراهای گوناگون شرکت میجستند. اما پس از آنکه مجلس شورای ملی گشوده شد و به کار پرداخت، حرکت مردمی شدت گرفت. جنبش مشروطه، که تا آن زمان کمابیش آرام پیش میرفت، هر چه بیشتر جنبه انقلاب به خود گرفت. در این جا به گوشههایی از حرکت مردمی ایرانیان در خلال سالهای مشروطیت مینگریم.
این حرکت ابعادی گوناگون داشت. زنان انجمنهایی تشکیل دادند، خواستههایی را مطرح کردند و تا درخواست گرفتن حق رای پیش رفتند. در سراسر کشور انجمنهای ملی سازمان یافتند که وظیفه خود را پشتیبانی از مشروطه و مجلس میدانستند. برخی از آنها در محلههای دورافتاده شهری فعالیت میکردند. در شهر جیرفت انجمنی به نام «غلامان آزاد» تشکیل شد که از نام آن میتوان به ترکیب اعضایش پی برد. انجمنها مرکز گردآمدن افراد عادی جامعه بودند و میکوشیدند چنین افرادی را با مباحث و مسایل حکومت مشروطه آشنا سازند. اما وظیفه عمده انجمنها بسیج توده شهری برای دفاع از مشروطه بود. اعضای انجمنها در موارد متعدد به پشتیبانی مجلس آمدند. در هنگامه میدان توپخانه، که طرفداران شاه کوشیدند به مجلس شورای ملی حمله ببرند، اعضای انجمنها اسلحه به دست گرفتند و آماده دفاع از مجلس ایستادند. حرکت آنها علت اصلی عقبنشینی شاه در برابر مجلس بود.
در همین دوره کارگران، نخستین اتحادیههای خود را تشکیل دادند. هر چند از قرنها پیش در ایران سنت ایجاد اصناف وجود داشت، اما اصناف ماهیت پیشسرمایهداری داشتند و از منافع نوآموزان و شاگردان حرفهها در برابر استادکارها دفاع نمیکردند. حتی پشتیبان همین استادکارها در برابر حکومت نیز نبودند. با رخنه روابط سرمایهداری و شکلگیری کارگران مزدبگیر، سازماندهی اتحادیههای کارگری امکانپذیر شد. اما تا زمانی که حکومت خودکامه زمام امور را در دست داشت، نمیشد به تشکل صنفی کارگران پرداخت. پس از برقراری مشروطیت، چنین اتحادیههایی در شهرهای مختلف به وجود آمد. در بندرهای شمال کشور اتحادیههای قایقرانان و ماهیگیران و باربران بندر پایهگذاری شد. این اتحادیهها اعتصابهایی به راه انداختند. چون کارگران متشکل در این اتحادیهها در مواردی با سرمایهگذارهای روسی طرف بودند، اعتصاب آنها جنبه ضداستعماری نیز به خود میگرفت. چنانکه ماهیگیران انزلی به امتیاز تبعه روس به نام لیانازوف در امر ماهیگیری اعتراض داشتند. گاه مبارزه این کارگران ماهیت سیاسی پیدا میکرد. در اواخر دوره مجلس دوم، که اولتیماتوم روسیه به ایران داده شد، کارگران بندر از تخلیه بار کشتیهای روسی خودداری کردند.
در تهران کارگران کارخانه برق و کارگران چاپخانهها دست به اعتصاب زدند. این اعتصابها جنبه اقتصادی داشتند و برای بهبود شرایط کار، کاهش ساعت کار، افزایش دستمزد و مسایلی مانند شناسایی حق برخورداری از تعطیلات شکل گرفته بودند. کارگران به بخشی از خواستههای خود رسیدند. در چند مورد هم آنها خواستههایی را مطرح کردند که به حق آزادی اندیشه مربوط میشد. هنگامی که روزنامه «حبلالمتین» توقیف شد، کارگران چاپخانهها دست از کار کشیدند و خواهان رفع توقیف از آن روزنامه شدند. سرانجام هم حرف خود را پیش بردند.
روستاهای کشور نیز در این دوره، پرآشوب بودند. حرکت دهقانان از آذربایجان و گیلان آغاز شد و رفتهرفته به مناطق دیگر راه پیدا کرد تا جایی که دامنهاش به سیستان رسید. حرکت دهقانی، جنبههای مختلف داشت. دهقانان در بعضی جاها مالک یا مباشر را از روستا بیرون راندند. در چند جا کار به خشونت کشید و خانه یا انبار ارباب در آتش سوخت. در مواردی محصول زمین ضبط و بین روستاییان تقسیم شد. در چند مورد، دهقانان زمین مالک را تصرف کردند. اما شکل عمده مبارزه دهقانی، خودداری از پرداخت مالیات، یا سهم ارباب و مقاومت در برابر زیاده ستانی زمیندار و ماموران حکومتی بود. کار به جایی رسید که رعایای محمدعلی شاه در آذربایجان از پرداخت سهم وی خودداری کردند، مباشر او را کتک زدند و به وزارت عدلیه (دادگستری) شکایت بردند.
به طور معمول، بسیاری از تاریخنگاران مشروطیت حرکت دهقانی را ندیده میگیرند، یا آن را ناچیز میشمرند. اما جنبش روستاییان دامنهای گسترده داشت. به علاوه، در جامعهای که بر بنیان زمینداری بزرگ و روابط اقتصادی ارباب- رعیتی استوار بود، از اهمیت بسیار برخوردار میشد. زیرا حکومت استبدادی بر همین بنیان و همین روابط اقتصادی استوار بود. زمینداران بزرگ، دشمن اصلی مشروطیت بودند. مشروطیت ایران، مانند جنبش طبقه متوسط در سراسر جهان، تنها در صورتی پیروز میشد که زمینداری بزرگ را برمیچید و قدرت اقتصادی زمینداران را درهم میشکست. (مانند همان کاری که در خلال انقلاب کبیر فرانسه انجام گرفت و ریشههای فئودالیسم را از جامعه فرانسه برکند.) بنابراین، هر چند، بر اساس آگاهی کنونی، جنبش روستاییان ایران از مرز خواستههای اقتصادی نگذشت، اما از ماهیت سیاسی برخوردار بود، زیرا به طور مستقیم به پایههای اقتصادی قدرت مالکان زمین حمله میبرد.
سرانجام به نیروی مسلح ملی مینگریم که به نام«مجاهد» شهرت یافت. این نیروی مسلح در چند شهر، از جمله در پایتخت، شکل گرفت با این هدف که از دستاوردهای مشروطیت دفاع کند. در تبریز نیروی مجاهد به صورت نیرویی مردمی درآمد. پیشهوران و دکانداران خردهپا بدنه این نیرو را میساختند. در دوره مجلس اول، رهبران سیاسی تبریز با حمایت مجاهدان در برابر مخالفان مشروطیت ایستادگی نشان دادند و در بحبوحه رویدادهای مهم، مانند ماجرای میدان توپخانه، به پشتیبانی از آزادیخواهان پایتخت برخاستند. اما در دوره استبداد صغیر بود که اهمیت مجاهدان تبریز آشکار شد.
محمدعلی شاه با حمله به مجلس و انهدام آن به زندگی مشروطیت پایان بخشیده بود و بار دیگر بساط حکومت خودکامهاش را استوار ساخته، همه سازوکارهای نظام مشروطه از میان رفته بود. نه مجلسی بر جا مانده بود، نه انجمنی، نه روزنامهای. آزادیخواهان در سراسر کشور ساکت شده بودند. شاه نیروهای ایلاتی منطقه را به سراغ تبریز فرستاد تا این شهر را در اختیار بگیرند و آن را تحویل نیروهای دولتی دهند. در چنین موقعیتی تبریز بر ضد حکومت خودکامه قیام کرد. مجاهدان اسلحه برگرفتند و به جنگ با نیروی مهاجم پرداختند. آنها سختی جنگ، محاصره و گرسنگی را تحمل کردند. در همین روزها و از میان مجاهدان بود که چهرههای مردمی مشروطیت - مانند ستارخان و باقرخان - پدیدار شدند. مجاهدان در برابر نیروهای دولتی و ایلی آنقدر مقاومت کردند تا شهرهای اصفهان و رشت نیز به قیام برخاستند و سرانجام طومار سلطنت خودکامه را درنوردیدند و مشروطیت را به کشور بازگرداندند.
این تصویری گذرا و فشرده از مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه بود. مسلم است که در این فضای اندک و با این اشارههای مختصر نمیتوان از ژرفا و چند و چون حرکت ایرانیان آگاه شد. این را هم بگوییم که هنوز مطالب بسیاری از این حرکت ناشناخته مانده است. باید همچنان در جستوجوی اطلاعات تاریخی بود تا حرکت تودهای مشروطیت را شناخت. مسایلی مانند میزان آگاهی مردم، خواستهها و هدفهای آنان، نگاهی که به حکومت و مشروطیت و رهبران انقلاب داشتند، ترکیب اجتماعی مردم در حرکتها و رهبران آنها بر ما چندان روشن نیست. اما حتی در حد اطلاعاتی که هم اکنون داریم، میتوان گفت که مشروطیت بر بخشهای مختلف جامعه ایران اثر گذاشت و ایرانیان به ظاهر خاموش پیش از مشروطیت را به فعالیت اجتماعی کشاند. بنابراین، برای شناخت تمامیت آن انقلاب باید اجزای گوناگونش را شناخت و از محدوده بررسی درگیری میان نخبگان جامعه گام فراتر نهاد.
جامعه ایران با انقلاب مشروطیت به سده بیستم پا گذاشت. در روند این انقلاب، ایرانیان کوشیدند به خودکامگی زمامدارانشان پایان دهند و حکومتی نو به وجود بیاورند. این حکومت بر بنیاد قانون اساسی استوار بود. قانون اساسی شکل و کارکرد حکومت، محدوده قدرت آن و چگونگی نظارت بر نهادهای حکومتی را مشخص میکرد. مواد این قانون چنان تنظیم شده بود که قوه قانونگذاری (مجلس) را بر قوه مجریه چیره میساخت. هیات دولت را مجلس بر سر کار میآورد؛ وزیران در برابر نمایندگان برگزیده مردم (که نمایندگان مجلس بودند) مسوول شناخته میشدند؛ شاه قدرتی محدود داشت و در حقیقت باید از رای مجلس پیروی میکرد. به علاوه، قانون اساسی دارای موادی بود که حقوق فردی و اجتماعی ایرانیان را مشخص میکرد. در این نظام سیاسی جدید، رابطهای قانونمند بین حکومتکننده و حکومتشونده برقرار بود. مسایلی مانند اینکه چه بر سر مشروطیت آمد، چرا به هدفهایش نرسید و چگونه، چند سال بعد، بر جای حکومت مشروطه، دیکتاتوری سرکوبگری نشست، نیاز به بحثی دیگر دارد.
اهمیت مشروطیت ایران را از چشماندازی دیگر هم میتوان دید که جایگاه بینالمللی آن است. در سالهای آغازین سده بیستم، که حرکت انقلابی ایرانیان آغاز شد، بخش بزرگ جهان عقبمانده تحت تسلط کشورهای اروپایی بود. در سرتاسر آسیا، تنها ژاپن از استقلال واقعی برخوردار بود. کشورهای عثمانی، چین و ایران به ظاهر مستقل بودند، اما نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای بزرگ بر آنها سایه میانداخت. به همین دلیل، این سه کشور را «شبه مستعمره» میدانند. ژاپن موقعیتی خاص داشت و بیآنکه دچار تلاطم انقلاب شود، پیش از کشورهای آسیایی دیگر، نظام مشروطه را پذیرفت. در میان سه کشور دیگر، جنبش آزادیخواهی ابتدا در ایران به پیروزی رسید. عثمانیها دوسال و چینیها پنجسال پس از ایرانیان بر حکومتهای خودکامه خود پیروز شدند. بد نیست این را هم بدانیم که انقلاب پرآوازه مکزیک نیز چهارسال پس از مشروطیت ایران آغاز شد.
بنابراین، مشروطیت ایران هم از اهمیت داخلی برخوردار بود، هم وزن و اعتباری جهانی داشت. با همه اینها، تاریخ مشروطیت ایران، به دلایل مختلف، چندان مطالعه و بررسی نشده است. این پدیده بزرگ سیاسی و اجتماعی با بیمهری، بیاعتنایی و گاه ریشخند گروهی از مورخان و پژوهشگران روبهرو بوده است. پس از گذشت 107سال از برقراری نظام مشروطه، هنوز بر سر این نکته اختلافنظر وجود دارد که مشروطیت را باید «انقلاب» دانست یا «جنبش». (بگذریم از اینکه نامهایی مانند«غوغا» و «آشوب» و «هرج و مرج» نیز برای معرفی آن به کار رفته است.) شاید کمتر جامعهای را بتوان سراغ گرفت که میراث تاریخی خود را اینچنین بیارج و بیارزش بشمرد و آن را دور بریزد.
در سالهای اخیر گرایشهایی در تاریخنگاری مشروطیت پدید آمده یا تقویت شده که شناخت جامع این پدیده را دشوارتر از پیش ساخته است. این گرایشها را به دو دسته کلی تقسیم میکنیم؛ گرایش اول بیش از آنچه در بررسی تاریخی انقلابها متداول است، به مسایل فکری مشروطیت - پیش از انقلاب و در روند حوادث انقلابی - توجه میکند. تلاش برای درک مسایل فکری و ایدئولوژیکی مشروطیت به خودی خود بیثمر و نادرست نیست. اما اینکار برای تاریخنگاری مشروطیت پیامدهای منفی هم داشته است. نتیجه تمرکز بیش از حد بر مسایل فکری این بوده که مورخان بخشی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن دوره را نادیده میگیرند و تحلیل تحولات آن عصر را فراموش میکنند. اما مشروطیت تنها حرکتی فکری یا ایدئولوژیکی نبود، بلکه تحولی انقلابی بود که ساختارها و روابط کهنه سیاسی و اجتماعی را فرو میریخت. در سراسر دورهای شش، هفت ساله، مبارزهای چند جانبه و گسترده سراسر جامعه را فراگرفته بود و ایرانیان به صورتهای گوناگون میکوشیدند پیکره فرسوده اجتماعی را متحول سازند. برای شناخت مشروطیت، باید این روند مبارزه را شناخت.
گرایش دوم، که همواره در تاریخنگاری ایرانیان پررنگ بوده، بر مداخله و تاثیر نخبگان جامعه در تحولات تاریخی تاکید میورزد. به سخن دیگر، تاریخ انقلاب «از بالا» دیده و نوشته میشود. این موضوع بارها گفته و تکرار شده که مشروطیت را سه قشر اجتماعی به راه انداختند و رهبری کردند. این سه قشر را نیز روحانیون، بازرگانان و روشنفکران میدانند. پایه این استدلال، نادرست نیست. در هر جنبش انقلابی طبقات و قشرهایی بودهاند که بر ضد طبقه حاکم بپا خاسته و افرادی از همان طبقات اجتماعی هدایت و رهبری انقلاب را در دست داشتهاند. رهبران، خواستههای عمومی مردم را بیان میکنند، سازمان دهنده
و پیشتاز حرکت مردمی هستند، به چانهزنی سیاسی میپردازند و در صورت پیروزی انقلاب، به اداره نهادهای دولتی جدید میپردازند و بازسازی سازمانها و روابط نوین اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را بر عهده میگیرند.
از سوی دیگر، هیچ انقلابی را نمیتوان به شناخت و بررسی رهبران (یا نخبگان) محدود کرد. انقلاب، جنبش اجتماعی عظیم و گستردهای است و یکی از ویژگیهای اصلیاش، مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی است. در همه انقلابها، تودههای مردماند که نظام موجود را از بین میبرند. اگر مشارکت و مبارزه توده مردم نباشد، دیگر نمیتوان از انقلاب سخن گفت. اما تاریخنگاری مشروطیت ایران به طور معمول در محدوده شرح رویدادها در سطح بالای سیاسی باقی میماند و در این محدوده، به ناچار، بر مداخله و تاثیر رهبران (یا نخبگان) چشم میدوزد. در این نوع تاریخنگاری، توده مردم یا حضور ندارند، یا حضورشان کمرنگ و در حد سیاهیلشکر است.
اگر مشروطیت را انقلاب - یا جنبشی بزرگ - بدانیم، نمیتوانیم تنها به بررسی اندیشههای رایج در عصر مشروطه بپردازیم یا تنها بر نقش نخبگان تاکید بورزیم بلکه باید از ورود توده مردم به عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی سخن گوییم، به میزان مشارکت آنها در رویدادهای عصر انقلاب پی ببریم و تاثیر آنها بر روند مشروطیت را بشناسیم. به سخن دیگر، باید تاریخ آن دوره را «از پایین» هم ببینیم. تنها در این صورت است که میتوانیم شناختی جامع از مشروطیت ایران به دست بیاوریم. در حقیقت، مبارزه تودههای گمنام و بینام و نشان بود که به مشروطیت چهرهای مردمی میبخشید.
هنگامی که جنبش مشروطهخواهی آغاز شد، توده ایرانیان - مانند توده مردم در همه جوامع پیشسرمایهداری- آگاهی سیاسی منسجمی نداشتند. از این سخن نتیجه نگیریم که آنها خود را بدون حق میدانستند یا حکومت را دارای مشروعیت میپنداشتند. دلایل و شواهد متعدد حاکی از آن است که مردم برای حکومت و حکومتگران، حتی شخص شاه، ارج و احترامی قایل نبودند. اما، در عین حال، آنها آشنایی چندانی با شیوه حکومت غیراستبدادی نداشتند. در آغاز پیدایش مشروطیت، شرکت توده مردم در رویدادهای سیاسی اندک بود. آنها دنبالهرو رهبران بودند و به پیروی از این رهبران در ماجراهای گوناگون شرکت میجستند. اما پس از آنکه مجلس شورای ملی گشوده شد و به کار پرداخت، حرکت مردمی شدت گرفت. جنبش مشروطه، که تا آن زمان کمابیش آرام پیش میرفت، هر چه بیشتر جنبه انقلاب به خود گرفت. در این جا به گوشههایی از حرکت مردمی ایرانیان در خلال سالهای مشروطیت مینگریم.
این حرکت ابعادی گوناگون داشت. زنان انجمنهایی تشکیل دادند، خواستههایی را مطرح کردند و تا درخواست گرفتن حق رای پیش رفتند. در سراسر کشور انجمنهای ملی سازمان یافتند که وظیفه خود را پشتیبانی از مشروطه و مجلس میدانستند. برخی از آنها در محلههای دورافتاده شهری فعالیت میکردند. در شهر جیرفت انجمنی به نام «غلامان آزاد» تشکیل شد که از نام آن میتوان به ترکیب اعضایش پی برد. انجمنها مرکز گردآمدن افراد عادی جامعه بودند و میکوشیدند چنین افرادی را با مباحث و مسایل حکومت مشروطه آشنا سازند. اما وظیفه عمده انجمنها بسیج توده شهری برای دفاع از مشروطه بود. اعضای انجمنها در موارد متعدد به پشتیبانی مجلس آمدند. در هنگامه میدان توپخانه، که طرفداران شاه کوشیدند به مجلس شورای ملی حمله ببرند، اعضای انجمنها اسلحه به دست گرفتند و آماده دفاع از مجلس ایستادند. حرکت آنها علت اصلی عقبنشینی شاه در برابر مجلس بود.
در همین دوره کارگران، نخستین اتحادیههای خود را تشکیل دادند. هر چند از قرنها پیش در ایران سنت ایجاد اصناف وجود داشت، اما اصناف ماهیت پیشسرمایهداری داشتند و از منافع نوآموزان و شاگردان حرفهها در برابر استادکارها دفاع نمیکردند. حتی پشتیبان همین استادکارها در برابر حکومت نیز نبودند. با رخنه روابط سرمایهداری و شکلگیری کارگران مزدبگیر، سازماندهی اتحادیههای کارگری امکانپذیر شد. اما تا زمانی که حکومت خودکامه زمام امور را در دست داشت، نمیشد به تشکل صنفی کارگران پرداخت. پس از برقراری مشروطیت، چنین اتحادیههایی در شهرهای مختلف به وجود آمد. در بندرهای شمال کشور اتحادیههای قایقرانان و ماهیگیران و باربران بندر پایهگذاری شد. این اتحادیهها اعتصابهایی به راه انداختند. چون کارگران متشکل در این اتحادیهها در مواردی با سرمایهگذارهای روسی طرف بودند، اعتصاب آنها جنبه ضداستعماری نیز به خود میگرفت. چنانکه ماهیگیران انزلی به امتیاز تبعه روس به نام لیانازوف در امر ماهیگیری اعتراض داشتند. گاه مبارزه این کارگران ماهیت سیاسی پیدا میکرد. در اواخر دوره مجلس دوم، که اولتیماتوم روسیه به ایران داده شد، کارگران بندر از تخلیه بار کشتیهای روسی خودداری کردند.
در تهران کارگران کارخانه برق و کارگران چاپخانهها دست به اعتصاب زدند. این اعتصابها جنبه اقتصادی داشتند و برای بهبود شرایط کار، کاهش ساعت کار، افزایش دستمزد و مسایلی مانند شناسایی حق برخورداری از تعطیلات شکل گرفته بودند. کارگران به بخشی از خواستههای خود رسیدند. در چند مورد هم آنها خواستههایی را مطرح کردند که به حق آزادی اندیشه مربوط میشد. هنگامی که روزنامه «حبلالمتین» توقیف شد، کارگران چاپخانهها دست از کار کشیدند و خواهان رفع توقیف از آن روزنامه شدند. سرانجام هم حرف خود را پیش بردند.
روستاهای کشور نیز در این دوره، پرآشوب بودند. حرکت دهقانان از آذربایجان و گیلان آغاز شد و رفتهرفته به مناطق دیگر راه پیدا کرد تا جایی که دامنهاش به سیستان رسید. حرکت دهقانی، جنبههای مختلف داشت. دهقانان در بعضی جاها مالک یا مباشر را از روستا بیرون راندند. در چند جا کار به خشونت کشید و خانه یا انبار ارباب در آتش سوخت. در مواردی محصول زمین ضبط و بین روستاییان تقسیم شد. در چند مورد، دهقانان زمین مالک را تصرف کردند. اما شکل عمده مبارزه دهقانی، خودداری از پرداخت مالیات، یا سهم ارباب و مقاومت در برابر زیاده ستانی زمیندار و ماموران حکومتی بود. کار به جایی رسید که رعایای محمدعلی شاه در آذربایجان از پرداخت سهم وی خودداری کردند، مباشر او را کتک زدند و به وزارت عدلیه (دادگستری) شکایت بردند.
به طور معمول، بسیاری از تاریخنگاران مشروطیت حرکت دهقانی را ندیده میگیرند، یا آن را ناچیز میشمرند. اما جنبش روستاییان دامنهای گسترده داشت. به علاوه، در جامعهای که بر بنیان زمینداری بزرگ و روابط اقتصادی ارباب- رعیتی استوار بود، از اهمیت بسیار برخوردار میشد. زیرا حکومت استبدادی بر همین بنیان و همین روابط اقتصادی استوار بود. زمینداران بزرگ، دشمن اصلی مشروطیت بودند. مشروطیت ایران، مانند جنبش طبقه متوسط در سراسر جهان، تنها در صورتی پیروز میشد که زمینداری بزرگ را برمیچید و قدرت اقتصادی زمینداران را درهم میشکست. (مانند همان کاری که در خلال انقلاب کبیر فرانسه انجام گرفت و ریشههای فئودالیسم را از جامعه فرانسه برکند.) بنابراین، هر چند، بر اساس آگاهی کنونی، جنبش روستاییان ایران از مرز خواستههای اقتصادی نگذشت، اما از ماهیت سیاسی برخوردار بود، زیرا به طور مستقیم به پایههای اقتصادی قدرت مالکان زمین حمله میبرد.
سرانجام به نیروی مسلح ملی مینگریم که به نام«مجاهد» شهرت یافت. این نیروی مسلح در چند شهر، از جمله در پایتخت، شکل گرفت با این هدف که از دستاوردهای مشروطیت دفاع کند. در تبریز نیروی مجاهد به صورت نیرویی مردمی درآمد. پیشهوران و دکانداران خردهپا بدنه این نیرو را میساختند. در دوره مجلس اول، رهبران سیاسی تبریز با حمایت مجاهدان در برابر مخالفان مشروطیت ایستادگی نشان دادند و در بحبوحه رویدادهای مهم، مانند ماجرای میدان توپخانه، به پشتیبانی از آزادیخواهان پایتخت برخاستند. اما در دوره استبداد صغیر بود که اهمیت مجاهدان تبریز آشکار شد.
محمدعلی شاه با حمله به مجلس و انهدام آن به زندگی مشروطیت پایان بخشیده بود و بار دیگر بساط حکومت خودکامهاش را استوار ساخته، همه سازوکارهای نظام مشروطه از میان رفته بود. نه مجلسی بر جا مانده بود، نه انجمنی، نه روزنامهای. آزادیخواهان در سراسر کشور ساکت شده بودند. شاه نیروهای ایلاتی منطقه را به سراغ تبریز فرستاد تا این شهر را در اختیار بگیرند و آن را تحویل نیروهای دولتی دهند. در چنین موقعیتی تبریز بر ضد حکومت خودکامه قیام کرد. مجاهدان اسلحه برگرفتند و به جنگ با نیروی مهاجم پرداختند. آنها سختی جنگ، محاصره و گرسنگی را تحمل کردند. در همین روزها و از میان مجاهدان بود که چهرههای مردمی مشروطیت - مانند ستارخان و باقرخان - پدیدار شدند. مجاهدان در برابر نیروهای دولتی و ایلی آنقدر مقاومت کردند تا شهرهای اصفهان و رشت نیز به قیام برخاستند و سرانجام طومار سلطنت خودکامه را درنوردیدند و مشروطیت را به کشور بازگرداندند.
این تصویری گذرا و فشرده از مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه بود. مسلم است که در این فضای اندک و با این اشارههای مختصر نمیتوان از ژرفا و چند و چون حرکت ایرانیان آگاه شد. این را هم بگوییم که هنوز مطالب بسیاری از این حرکت ناشناخته مانده است. باید همچنان در جستوجوی اطلاعات تاریخی بود تا حرکت تودهای مشروطیت را شناخت. مسایلی مانند میزان آگاهی مردم، خواستهها و هدفهای آنان، نگاهی که به حکومت و مشروطیت و رهبران انقلاب داشتند، ترکیب اجتماعی مردم در حرکتها و رهبران آنها بر ما چندان روشن نیست. اما حتی در حد اطلاعاتی که هم اکنون داریم، میتوان گفت که مشروطیت بر بخشهای مختلف جامعه ایران اثر گذاشت و ایرانیان به ظاهر خاموش پیش از مشروطیت را به فعالیت اجتماعی کشاند. بنابراین، برای شناخت تمامیت آن انقلاب باید اجزای گوناگونش را شناخت و از محدوده بررسی درگیری میان نخبگان جامعه گام فراتر نهاد.
اهمیت مشروطیت ایران را از چشماندازی دیگر هم میتوان دید که جایگاه بینالمللی آن است. در سالهای آغازین سده بیستم، که حرکت انقلابی ایرانیان آغاز شد، بخش بزرگ جهان عقبمانده تحت تسلط کشورهای اروپایی بود. در سرتاسر آسیا، تنها ژاپن از استقلال واقعی برخوردار بود. کشورهای عثمانی، چین و ایران به ظاهر مستقل بودند، اما نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای بزرگ بر آنها سایه میانداخت. به همین دلیل، این سه کشور را «شبه مستعمره» میدانند. ژاپن موقعیتی خاص داشت و بیآنکه دچار تلاطم انقلاب شود، پیش از کشورهای آسیایی دیگر، نظام مشروطه را پذیرفت. در میان سه کشور دیگر، جنبش آزادیخواهی ابتدا در ایران به پیروزی رسید. عثمانیها دوسال و چینیها پنجسال پس از ایرانیان بر حکومتهای خودکامه خود پیروز شدند. بد نیست این را هم بدانیم که انقلاب پرآوازه مکزیک نیز چهارسال پس از مشروطیت ایران آغاز شد.
بنابراین، مشروطیت ایران هم از اهمیت داخلی برخوردار بود، هم وزن و اعتباری جهانی داشت. با همه اینها، تاریخ مشروطیت ایران، به دلایل مختلف، چندان مطالعه و بررسی نشده است. این پدیده بزرگ سیاسی و اجتماعی با بیمهری، بیاعتنایی و گاه ریشخند گروهی از مورخان و پژوهشگران روبهرو بوده است. پس از گذشت 107سال از برقراری نظام مشروطه، هنوز بر سر این نکته اختلافنظر وجود دارد که مشروطیت را باید «انقلاب» دانست یا «جنبش». (بگذریم از اینکه نامهایی مانند«غوغا» و «آشوب» و «هرج و مرج» نیز برای معرفی آن به کار رفته است.) شاید کمتر جامعهای را بتوان سراغ گرفت که میراث تاریخی خود را اینچنین بیارج و بیارزش بشمرد و آن را دور بریزد.
در سالهای اخیر گرایشهایی در تاریخنگاری مشروطیت پدید آمده یا تقویت شده که شناخت جامع این پدیده را دشوارتر از پیش ساخته است. این گرایشها را به دو دسته کلی تقسیم میکنیم؛ گرایش اول بیش از آنچه در بررسی تاریخی انقلابها متداول است، به مسایل فکری مشروطیت - پیش از انقلاب و در روند حوادث انقلابی - توجه میکند. تلاش برای درک مسایل فکری و ایدئولوژیکی مشروطیت به خودی خود بیثمر و نادرست نیست. اما اینکار برای تاریخنگاری مشروطیت پیامدهای منفی هم داشته است. نتیجه تمرکز بیش از حد بر مسایل فکری این بوده که مورخان بخشی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن دوره را نادیده میگیرند و تحلیل تحولات آن عصر را فراموش میکنند. اما مشروطیت تنها حرکتی فکری یا ایدئولوژیکی نبود، بلکه تحولی انقلابی بود که ساختارها و روابط کهنه سیاسی و اجتماعی را فرو میریخت. در سراسر دورهای شش، هفت ساله، مبارزهای چند جانبه و گسترده سراسر جامعه را فراگرفته بود و ایرانیان به صورتهای گوناگون میکوشیدند پیکره فرسوده اجتماعی را متحول سازند. برای شناخت مشروطیت، باید این روند مبارزه را شناخت.
گرایش دوم، که همواره در تاریخنگاری ایرانیان پررنگ بوده، بر مداخله و تاثیر نخبگان جامعه در تحولات تاریخی تاکید میورزد. به سخن دیگر، تاریخ انقلاب «از بالا» دیده و نوشته میشود. این موضوع بارها گفته و تکرار شده که مشروطیت را سه قشر اجتماعی به راه انداختند و رهبری کردند. این سه قشر را نیز روحانیون، بازرگانان و روشنفکران میدانند. پایه این استدلال، نادرست نیست. در هر جنبش انقلابی طبقات و قشرهایی بودهاند که بر ضد طبقه حاکم بپا خاسته و افرادی از همان طبقات اجتماعی هدایت و رهبری انقلاب را در دست داشتهاند. رهبران، خواستههای عمومی مردم را بیان میکنند، سازمان دهنده
و پیشتاز حرکت مردمی هستند، به چانهزنی سیاسی میپردازند و در صورت پیروزی انقلاب، به اداره نهادهای دولتی جدید میپردازند و بازسازی سازمانها و روابط نوین اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را بر عهده میگیرند.
از سوی دیگر، هیچ انقلابی را نمیتوان به شناخت و بررسی رهبران (یا نخبگان) محدود کرد. انقلاب، جنبش اجتماعی عظیم و گستردهای است و یکی از ویژگیهای اصلیاش، مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی است. در همه انقلابها، تودههای مردماند که نظام موجود را از بین میبرند. اگر مشارکت و مبارزه توده مردم نباشد، دیگر نمیتوان از انقلاب سخن گفت. اما تاریخنگاری مشروطیت ایران به طور معمول در محدوده شرح رویدادها در سطح بالای سیاسی باقی میماند و در این محدوده، به ناچار، بر مداخله و تاثیر رهبران (یا نخبگان) چشم میدوزد. در این نوع تاریخنگاری، توده مردم یا حضور ندارند، یا حضورشان کمرنگ و در حد سیاهیلشکر است.
اگر مشروطیت را انقلاب - یا جنبشی بزرگ - بدانیم، نمیتوانیم تنها به بررسی اندیشههای رایج در عصر مشروطه بپردازیم یا تنها بر نقش نخبگان تاکید بورزیم بلکه باید از ورود توده مردم به عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی سخن گوییم، به میزان مشارکت آنها در رویدادهای عصر انقلاب پی ببریم و تاثیر آنها بر روند مشروطیت را بشناسیم. به سخن دیگر، باید تاریخ آن دوره را «از پایین» هم ببینیم. تنها در این صورت است که میتوانیم شناختی جامع از مشروطیت ایران به دست بیاوریم. در حقیقت، مبارزه تودههای گمنام و بینام و نشان بود که به مشروطیت چهرهای مردمی میبخشید.
هنگامی که جنبش مشروطهخواهی آغاز شد، توده ایرانیان - مانند توده مردم در همه جوامع پیشسرمایهداری- آگاهی سیاسی منسجمی نداشتند. از این سخن نتیجه نگیریم که آنها خود را بدون حق میدانستند یا حکومت را دارای مشروعیت میپنداشتند. دلایل و شواهد متعدد حاکی از آن است که مردم برای حکومت و حکومتگران، حتی شخص شاه، ارج و احترامی قایل نبودند. اما، در عین حال، آنها آشنایی چندانی با شیوه حکومت غیراستبدادی نداشتند. در آغاز پیدایش مشروطیت، شرکت توده مردم در رویدادهای سیاسی اندک بود. آنها دنبالهرو رهبران بودند و به پیروی از این رهبران در ماجراهای گوناگون شرکت میجستند. اما پس از آنکه مجلس شورای ملی گشوده شد و به کار پرداخت، حرکت مردمی شدت گرفت. جنبش مشروطه، که تا آن زمان کمابیش آرام پیش میرفت، هر چه بیشتر جنبه انقلاب به خود گرفت. در این جا به گوشههایی از حرکت مردمی ایرانیان در خلال سالهای مشروطیت مینگریم.
این حرکت ابعادی گوناگون داشت. زنان انجمنهایی تشکیل دادند، خواستههایی را مطرح کردند و تا درخواست گرفتن حق رای پیش رفتند. در سراسر کشور انجمنهای ملی سازمان یافتند که وظیفه خود را پشتیبانی از مشروطه و مجلس میدانستند. برخی از آنها در محلههای دورافتاده شهری فعالیت میکردند. در شهر جیرفت انجمنی به نام «غلامان آزاد» تشکیل شد که از نام آن میتوان به ترکیب اعضایش پی برد. انجمنها مرکز گردآمدن افراد عادی جامعه بودند و میکوشیدند چنین افرادی را با مباحث و مسایل حکومت مشروطه آشنا سازند. اما وظیفه عمده انجمنها بسیج توده شهری برای دفاع از مشروطه بود. اعضای انجمنها در موارد متعدد به پشتیبانی مجلس آمدند. در هنگامه میدان توپخانه، که طرفداران شاه کوشیدند به مجلس شورای ملی حمله ببرند، اعضای انجمنها اسلحه به دست گرفتند و آماده دفاع از مجلس ایستادند. حرکت آنها علت اصلی عقبنشینی شاه در برابر مجلس بود.
در همین دوره کارگران، نخستین اتحادیههای خود را تشکیل دادند. هر چند از قرنها پیش در ایران سنت ایجاد اصناف وجود داشت، اما اصناف ماهیت پیشسرمایهداری داشتند و از منافع نوآموزان و شاگردان حرفهها در برابر استادکارها دفاع نمیکردند. حتی پشتیبان همین استادکارها در برابر حکومت نیز نبودند. با رخنه روابط سرمایهداری و شکلگیری کارگران مزدبگیر، سازماندهی اتحادیههای کارگری امکانپذیر شد. اما تا زمانی که حکومت خودکامه زمام امور را در دست داشت، نمیشد به تشکل صنفی کارگران پرداخت. پس از برقراری مشروطیت، چنین اتحادیههایی در شهرهای مختلف به وجود آمد. در بندرهای شمال کشور اتحادیههای قایقرانان و ماهیگیران و باربران بندر پایهگذاری شد. این اتحادیهها اعتصابهایی به راه انداختند. چون کارگران متشکل در این اتحادیهها در مواردی با سرمایهگذارهای روسی طرف بودند، اعتصاب آنها جنبه ضداستعماری نیز به خود میگرفت. چنانکه ماهیگیران انزلی به امتیاز تبعه روس به نام لیانازوف در امر ماهیگیری اعتراض داشتند. گاه مبارزه این کارگران ماهیت سیاسی پیدا میکرد. در اواخر دوره مجلس دوم، که اولتیماتوم روسیه به ایران داده شد، کارگران بندر از تخلیه بار کشتیهای روسی خودداری کردند.
در تهران کارگران کارخانه برق و کارگران چاپخانهها دست به اعتصاب زدند. این اعتصابها جنبه اقتصادی داشتند و برای بهبود شرایط کار، کاهش ساعت کار، افزایش دستمزد و مسایلی مانند شناسایی حق برخورداری از تعطیلات شکل گرفته بودند. کارگران به بخشی از خواستههای خود رسیدند. در چند مورد هم آنها خواستههایی را مطرح کردند که به حق آزادی اندیشه مربوط میشد. هنگامی که روزنامه «حبلالمتین» توقیف شد، کارگران چاپخانهها دست از کار کشیدند و خواهان رفع توقیف از آن روزنامه شدند. سرانجام هم حرف خود را پیش بردند.
روستاهای کشور نیز در این دوره، پرآشوب بودند. حرکت دهقانان از آذربایجان و گیلان آغاز شد و رفتهرفته به مناطق دیگر راه پیدا کرد تا جایی که دامنهاش به سیستان رسید. حرکت دهقانی، جنبههای مختلف داشت. دهقانان در بعضی جاها مالک یا مباشر را از روستا بیرون راندند. در چند جا کار به خشونت کشید و خانه یا انبار ارباب در آتش سوخت. در مواردی محصول زمین ضبط و بین روستاییان تقسیم شد. در چند مورد، دهقانان زمین مالک را تصرف کردند. اما شکل عمده مبارزه دهقانی، خودداری از پرداخت مالیات، یا سهم ارباب و مقاومت در برابر زیاده ستانی زمیندار و ماموران حکومتی بود. کار به جایی رسید که رعایای محمدعلی شاه در آذربایجان از پرداخت سهم وی خودداری کردند، مباشر او را کتک زدند و به وزارت عدلیه (دادگستری) شکایت بردند.
به طور معمول، بسیاری از تاریخنگاران مشروطیت حرکت دهقانی را ندیده میگیرند، یا آن را ناچیز میشمرند. اما جنبش روستاییان دامنهای گسترده داشت. به علاوه، در جامعهای که بر بنیان زمینداری بزرگ و روابط اقتصادی ارباب- رعیتی استوار بود، از اهمیت بسیار برخوردار میشد. زیرا حکومت استبدادی بر همین بنیان و همین روابط اقتصادی استوار بود. زمینداران بزرگ، دشمن اصلی مشروطیت بودند. مشروطیت ایران، مانند جنبش طبقه متوسط در سراسر جهان، تنها در صورتی پیروز میشد که زمینداری بزرگ را برمیچید و قدرت اقتصادی زمینداران را درهم میشکست. (مانند همان کاری که در خلال انقلاب کبیر فرانسه انجام گرفت و ریشههای فئودالیسم را از جامعه فرانسه برکند.) بنابراین، هر چند، بر اساس آگاهی کنونی، جنبش روستاییان ایران از مرز خواستههای اقتصادی نگذشت، اما از ماهیت سیاسی برخوردار بود، زیرا به طور مستقیم به پایههای اقتصادی قدرت مالکان زمین حمله میبرد.
سرانجام به نیروی مسلح ملی مینگریم که به نام«مجاهد» شهرت یافت. این نیروی مسلح در چند شهر، از جمله در پایتخت، شکل گرفت با این هدف که از دستاوردهای مشروطیت دفاع کند. در تبریز نیروی مجاهد به صورت نیرویی مردمی درآمد. پیشهوران و دکانداران خردهپا بدنه این نیرو را میساختند. در دوره مجلس اول، رهبران سیاسی تبریز با حمایت مجاهدان در برابر مخالفان مشروطیت ایستادگی نشان دادند و در بحبوحه رویدادهای مهم، مانند ماجرای میدان توپخانه، به پشتیبانی از آزادیخواهان پایتخت برخاستند. اما در دوره استبداد صغیر بود که اهمیت مجاهدان تبریز آشکار شد.
محمدعلی شاه با حمله به مجلس و انهدام آن به زندگی مشروطیت پایان بخشیده بود و بار دیگر بساط حکومت خودکامهاش را استوار ساخته، همه سازوکارهای نظام مشروطه از میان رفته بود. نه مجلسی بر جا مانده بود، نه انجمنی، نه روزنامهای. آزادیخواهان در سراسر کشور ساکت شده بودند. شاه نیروهای ایلاتی منطقه را به سراغ تبریز فرستاد تا این شهر را در اختیار بگیرند و آن را تحویل نیروهای دولتی دهند. در چنین موقعیتی تبریز بر ضد حکومت خودکامه قیام کرد. مجاهدان اسلحه برگرفتند و به جنگ با نیروی مهاجم پرداختند. آنها سختی جنگ، محاصره و گرسنگی را تحمل کردند. در همین روزها و از میان مجاهدان بود که چهرههای مردمی مشروطیت - مانند ستارخان و باقرخان - پدیدار شدند. مجاهدان در برابر نیروهای دولتی و ایلی آنقدر مقاومت کردند تا شهرهای اصفهان و رشت نیز به قیام برخاستند و سرانجام طومار سلطنت خودکامه را درنوردیدند و مشروطیت را به کشور بازگرداندند.
این تصویری گذرا و فشرده از مشارکت تودههای مردم در مبارزه سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه بود. مسلم است که در این فضای اندک و با این اشارههای مختصر نمیتوان از ژرفا و چند و چون حرکت ایرانیان آگاه شد. این را هم بگوییم که هنوز مطالب بسیاری از این حرکت ناشناخته مانده است. باید همچنان در جستوجوی اطلاعات تاریخی بود تا حرکت تودهای مشروطیت را شناخت. مسایلی مانند میزان آگاهی مردم، خواستهها و هدفهای آنان، نگاهی که به حکومت و مشروطیت و رهبران انقلاب داشتند، ترکیب اجتماعی مردم در حرکتها و رهبران آنها بر ما چندان روشن نیست. اما حتی در حد اطلاعاتی که هم اکنون داریم، میتوان گفت که مشروطیت بر بخشهای مختلف جامعه ایران اثر گذاشت و ایرانیان به ظاهر خاموش پیش از مشروطیت را به فعالیت اجتماعی کشاند. بنابراین، برای شناخت تمامیت آن انقلاب باید اجزای گوناگونش را شناخت و از محدوده بررسی درگیری میان نخبگان جامعه گام فراتر نهاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.