|

ایران و خاورمیانه آشوب‌زده

خاویر سولانا . فرنگیس بیات

بی‌ثباتی درحال گسترش به سراسر خاورمیانه است: کودتا در مصر آخرین قسمتی بود که لرزش‌های شدید سیاسی را به وجود آورده است. مصر با 85‌میلیون جمعیت و قرارداشتن در موقعیت استراتژیک، مهم‌ترین کشور درکناره‌جنوبی ساحل مدیترانه است. فرآیند استقرار دموکراسی در مصر که از سال 2011 شروع شده است، اکنون در وضعیت خطیری قرار دارد. آنچه از حکومت اسلامگرای اخوان‌المسلمین به رهبری «محمد مرسی» دیدیم درواقع چیزی جز ناتوانی و فقدان صلاحیت نبوده است؛ این حکومت در پیشبرد روند فراگیر دموکراتیک هم چندان موفق ظاهر نشد. اما راه‌حلی که ارتش مصر ارایه داد نیز مطلوب نبود. کودتاها معمولا مشکلات را چندبرابر می‌کنند و چیزی را حل نمی‌کنند. استثنایی هم وجود ندارد. اولین پیامد این تکانه شدید سیاسی، دو تکه‌شدن جامعه مصر بر سر مساله مشروعیت سیاسی است. طرفداران مرسی بر مشروعیت پیروزی او در انتخابات دموکراتیک سال گذشته و نامشروع‌بودن حذف اجباری مرسی از صحنه سیاست و بازداشت رییس‌جمهوری تاکید می‌کنند؛ درحالی که مخالفان مرسی بر مشروعیت حضور پرتعداد، توده‌ای و سراسری مردم در خیابان‌های مصر. سرعت و مقصد اخوان‌المسلمین هم بسیار تند بود و هم بعید. دستور کار دولت، نهادهای حساس دولتی مثل ارتش و قوه‌قضاییه را برلبه پرتگاه قرار داد و فاصله جدی میان آنها و خواست‌های لیبرال و مدرن مخالفان به وجود آورد. جنبش «تمرد» که زمینه‌ساز تظاهرات‌ سراسری بود از تصمیم مداخله ارتش بسیار استقبال کرد. با چنین پیشینه‌ای، بدون شک، دموکراسی نوپای مصر که تازه بال‌وپر درآورده است به‌شدت در خطر است. اسلامگراها باید در هر نوع آرایش سیاسی حضور داشته باشند: این حضور نوعی ضمانت برای وفادارماندن به فصل‌الخطاب‌بودن صندوق رای برای پیگیری اهداف آنهاست.
نه اسلامگراها و نه نظامیان نمی‌توانند نظام جدید سیاسی را علیه اراده بخش مهمی از مردم سامان دهند. برخلاف نمایش ضعیف مرسی در طول یک‌سال گذشته که با دشواری‌های اقتصادی متعددی روبه‌رو بود، باید گفت که راه‌حل ضروری و ترجیحی در چنین اوضاعی باید درراستای ثبات منطقه‌ای باشد. کودتا در مصر تنها یک سال بعد ازشکل‌گیری دولت منتخب و تنها چند ماه بعد از دیدار «هیلاری کلینتون» با مرسی و درخواست آمریکا برای پایان‌دادن به خصومت‌ میان اسراییل و حماس روی داد. این کودتا می‌تواند به بروز ناامیدی گسترده در بین اسلامگرایان در منطقه منجر شود. پاسخ ایالات متحده آمریکا و اروپا در مقابل موقعیت ژئواستراتژیک منطقه از فردای دیدارکلینتون مرسی در کنار اهمیت منطقه مدیترانه برای غربی‌ها بسیار با تاخیر و مبهم بود. اساسا مشخص نیست چه کسی در اتحاد با چه کسی است؟ اروپا به‌طورخاص باید با سیاست‌های موثرتر، هماهنگ‌تر و روشن‌تر درمنطقه حضور پیدا کند. سوای سیاست‌های داخلی مصر، این کشور مشکل حاد دیگری هم دارد. مصر به رود نیل وابسته است و اتیوپی در شاخ آفریقا ساخت بالادستی بزرگ‌ترین سد «برق‌آبی» آفریقا را شروع کرده است. این پروژه با وجود مخالفت‌ شدید مصر که حتی تهدید به مداخله نظامی را هم در بر می‌گرفت، همچنان دنبال می‌شود. اگر این سد طبق برنامه ساخته شود، حجم جریان آب به سمت شمال تا حدود 20‌درصد کاهش پیدا می‌کند و باعث تخریب کشاورزی و زندگی ‌میلیون‌ها مصری خواهد شد. کودتا دارای پیامدهای منطقه‌ای جدی هم هست.
سوریه در جنگ داخلی غرق شده است. جنگی که تا به امروز، صد‌هزارنفر کشته داده است. رییس‌جمهور سوریه از سقوط اخوان‌المسلمین استقبال کرده است. مخالفان دولت اسد که از گروه‌ها و جریان‌های مختلف حتی شاخه‌هایی از القاعده تشکیل شده‌اند ظاهرا پس از سقوط مرسی، افراطی‌تر هم خواهند شد. حماس شدیدا به اخوان‌المسلمین نزدیک است و کودتا، به معنای از دست‌دادن حمایت مصری‌هاست. حتی می‌توان گفت که اسراییل بیش از همه از وقوع کودتا در مصر منتفع شده است. قطر به‌عنوان حامی اصلی مالی دولت مرسی و درمیانه گذار سیاسی خود، تلاش می‌کند از آشوب‌های مصر فاصله بگیرد. شکاف به وجود آمده با امیرنشین‌های خلیج‌فارس، عربستان و امارات بر سر اعتبارات مالی بعد از کودتا، روشن و روشن‌تر خواهد شد. گرچه مدل دموکراتیک اسلامی ترکیه در برخي محافل به‌عنوان هدف جوامع مسلمان در جست‌وجوی تغییرتوصیف می‌شود، با این حال این کشور از نتیجه کودتای مصر متضرر شده است. سیاست خارجی ترکیه به‌دنبال ایجاد نظم منطقه‌ای با مشارکت رژیم‌های سنی و هماهنگ با منافع ملی این کشور است. مصر محققا مهم‌ترین بخش این استراتژی است و بی‌ثباتی سیاسی این کشور تردیدهایی را نه‌تنها در مورد مدل سیاسی ترکیه که درباره تامین امنیت و منافع اقتصادی این کشور به وجود آورده است. آینده ایران از جمله مسایل حل نشده مهم منطقه‌ای است که تا به‌قدرت رسیدن رییس‌جمهوری جدید این کشور همچنان معلق خواهد ماند. در شرایط کنونی به سختی می‌توان نسبت به اقدام جدی آمریکا و اتحادیه اروپا برای حل مساله ایران حتی بعد از انتخاب «حسن روحانی» امیدوار ماند. خلاصه کلام اینکه، خاورمیانه درحال فرورفتن به گرداب آشوب است و ما هنوز تا پیداکردن راه‌حلی برای سوریه یا مصر و دیگر کانون‌های ناامن منطقه فاصله زیادی داریم. ظاهرا دست‌های زیادی می‌جنبد تا بحران‌ها حل شوند اما چیزی که وجود ندارد تامل جدی درباره چگونگی تقویت امنیت اقتصادی و ثبات اجتماعی در این منطقه است.
بی‌ثباتی درحال گسترش به سراسر خاورمیانه است: کودتا در مصر آخرین قسمتی بود که لرزش‌های شدید سیاسی را به وجود آورده است. مصر با 85‌میلیون جمعیت و قرارداشتن در موقعیت استراتژیک، مهم‌ترین کشور درکناره‌جنوبی ساحل مدیترانه است. فرآیند استقرار دموکراسی در مصر که از سال 2011 شروع شده است، اکنون در وضعیت خطیری قرار دارد. آنچه از حکومت اسلامگرای اخوان‌المسلمین به رهبری «محمد مرسی» دیدیم درواقع چیزی جز ناتوانی و فقدان صلاحیت نبوده است؛ این حکومت در پیشبرد روند فراگیر دموکراتیک هم چندان موفق ظاهر نشد. اما راه‌حلی که ارتش مصر ارایه داد نیز مطلوب نبود. کودتاها معمولا مشکلات را چندبرابر می‌کنند و چیزی را حل نمی‌کنند. استثنایی هم وجود ندارد. اولین پیامد این تکانه شدید سیاسی، دو تکه‌شدن جامعه مصر بر سر مساله مشروعیت سیاسی است. طرفداران مرسی بر مشروعیت پیروزی او در انتخابات دموکراتیک سال گذشته و نامشروع‌بودن حذف اجباری مرسی از صحنه سیاست و بازداشت رییس‌جمهوری تاکید می‌کنند؛ درحالی که مخالفان مرسی بر مشروعیت حضور پرتعداد، توده‌ای و سراسری مردم در خیابان‌های مصر. سرعت و مقصد اخوان‌المسلمین هم بسیار تند بود و هم بعید. دستور کار دولت، نهادهای حساس دولتی مثل ارتش و قوه‌قضاییه را برلبه پرتگاه قرار داد و فاصله جدی میان آنها و خواست‌های لیبرال و مدرن مخالفان به وجود آورد. جنبش «تمرد» که زمینه‌ساز تظاهرات‌ سراسری بود از تصمیم مداخله ارتش بسیار استقبال کرد. با چنین پیشینه‌ای، بدون شک، دموکراسی نوپای مصر که تازه بال‌وپر درآورده است به‌شدت در خطر است. اسلامگراها باید در هر نوع آرایش سیاسی حضور داشته باشند: این حضور نوعی ضمانت برای وفادارماندن به فصل‌الخطاب‌بودن صندوق رای برای پیگیری اهداف آنهاست.
نه اسلامگراها و نه نظامیان نمی‌توانند نظام جدید سیاسی را علیه اراده بخش مهمی از مردم سامان دهند. برخلاف نمایش ضعیف مرسی در طول یک‌سال گذشته که با دشواری‌های اقتصادی متعددی روبه‌رو بود، باید گفت که راه‌حل ضروری و ترجیحی در چنین اوضاعی باید درراستای ثبات منطقه‌ای باشد. کودتا در مصر تنها یک سال بعد ازشکل‌گیری دولت منتخب و تنها چند ماه بعد از دیدار «هیلاری کلینتون» با مرسی و درخواست آمریکا برای پایان‌دادن به خصومت‌ میان اسراییل و حماس روی داد. این کودتا می‌تواند به بروز ناامیدی گسترده در بین اسلامگرایان در منطقه منجر شود. پاسخ ایالات متحده آمریکا و اروپا در مقابل موقعیت ژئواستراتژیک منطقه از فردای دیدارکلینتون مرسی در کنار اهمیت منطقه مدیترانه برای غربی‌ها بسیار با تاخیر و مبهم بود. اساسا مشخص نیست چه کسی در اتحاد با چه کسی است؟ اروپا به‌طورخاص باید با سیاست‌های موثرتر، هماهنگ‌تر و روشن‌تر درمنطقه حضور پیدا کند. سوای سیاست‌های داخلی مصر، این کشور مشکل حاد دیگری هم دارد. مصر به رود نیل وابسته است و اتیوپی در شاخ آفریقا ساخت بالادستی بزرگ‌ترین سد «برق‌آبی» آفریقا را شروع کرده است. این پروژه با وجود مخالفت‌ شدید مصر که حتی تهدید به مداخله نظامی را هم در بر می‌گرفت، همچنان دنبال می‌شود. اگر این سد طبق برنامه ساخته شود، حجم جریان آب به سمت شمال تا حدود 20‌درصد کاهش پیدا می‌کند و باعث تخریب کشاورزی و زندگی ‌میلیون‌ها مصری خواهد شد. کودتا دارای پیامدهای منطقه‌ای جدی هم هست.
سوریه در جنگ داخلی غرق شده است. جنگی که تا به امروز، صد‌هزارنفر کشته داده است. رییس‌جمهور سوریه از سقوط اخوان‌المسلمین استقبال کرده است. مخالفان دولت اسد که از گروه‌ها و جریان‌های مختلف حتی شاخه‌هایی از القاعده تشکیل شده‌اند ظاهرا پس از سقوط مرسی، افراطی‌تر هم خواهند شد. حماس شدیدا به اخوان‌المسلمین نزدیک است و کودتا، به معنای از دست‌دادن حمایت مصری‌هاست. حتی می‌توان گفت که اسراییل بیش از همه از وقوع کودتا در مصر منتفع شده است. قطر به‌عنوان حامی اصلی مالی دولت مرسی و درمیانه گذار سیاسی خود، تلاش می‌کند از آشوب‌های مصر فاصله بگیرد. شکاف به وجود آمده با امیرنشین‌های خلیج‌فارس، عربستان و امارات بر سر اعتبارات مالی بعد از کودتا، روشن و روشن‌تر خواهد شد. گرچه مدل دموکراتیک اسلامی ترکیه در برخي محافل به‌عنوان هدف جوامع مسلمان در جست‌وجوی تغییرتوصیف می‌شود، با این حال این کشور از نتیجه کودتای مصر متضرر شده است. سیاست خارجی ترکیه به‌دنبال ایجاد نظم منطقه‌ای با مشارکت رژیم‌های سنی و هماهنگ با منافع ملی این کشور است. مصر محققا مهم‌ترین بخش این استراتژی است و بی‌ثباتی سیاسی این کشور تردیدهایی را نه‌تنها در مورد مدل سیاسی ترکیه که درباره تامین امنیت و منافع اقتصادی این کشور به وجود آورده است. آینده ایران از جمله مسایل حل نشده مهم منطقه‌ای است که تا به‌قدرت رسیدن رییس‌جمهوری جدید این کشور همچنان معلق خواهد ماند. در شرایط کنونی به سختی می‌توان نسبت به اقدام جدی آمریکا و اتحادیه اروپا برای حل مساله ایران حتی بعد از انتخاب «حسن روحانی» امیدوار ماند. خلاصه کلام اینکه، خاورمیانه درحال فرورفتن به گرداب آشوب است و ما هنوز تا پیداکردن راه‌حلی برای سوریه یا مصر و دیگر کانون‌های ناامن منطقه فاصله زیادی داریم. ظاهرا دست‌های زیادی می‌جنبد تا بحران‌ها حل شوند اما چیزی که وجود ندارد تامل جدی درباره چگونگی تقویت امنیت اقتصادی و ثبات اجتماعی در این منطقه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.