|

شماری از شاهکارهای «کمال‌الملک» در تهران مرمت غیراصولی شدند

خطر در کمین «مرد مصری»

پرویز براتی

«مرد مصری» این روزها حال و روز خوشی ندارد. بیمار نیست؛ اما از جراحت تن و صورت خود می‌ترسد. 117سال پیش که «کمال‌الملک» اجرای این تابلو رنگ‌روغن را به پایان برد، تصور نمی‌کرد روزی این اثر و شماری دیگر از آثارش گرفتار «مرمت غیراصولی» شوند. صحبت بر سر مرمت تابلوهای کمال‌الملک است. این‌بار کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی پیشقدم این امر خطیر شده. در واقع دو سالی هست که مرمت تابلوهای نقاشی در ساختمان این موزه شروع شده است. آنطور که «خانه ملت» گزارش داده، تا تیر 91 مرمت حدود ۱۵اثر در این مرکز به انجام رسیده. طبق گزارش این سایت، آسیب‌های برخی تابلوهای کمال‌الملک به حدی بود که در صورت عدم ‌رسیدگی کافی و سریع به آنها، خسارات جبران‌ناپذیری به این سرمایه‌های ملی وارد می‌شد. از همین‌رو کارگاه مرمت موزه با همکاری دانشگاه هنر اصفهان مرمت تابلوها را شروع و از هیات علمی این دانشگاه به‌عنوان «مشاور علمی پروژه» دعوت به همکاری کرد. اولین تابلو مورد نظر باتوجه به اولویت مرمتی- آسیب‌شناسانه، تابلو «علی‌قلی‌خان سردار اسعدبختیاری» مربوط به سال 1289 شمسی است که با تکنیک رنگ‌روغن روی کرباس اجرا شده و ابعاد آن 98 در 67سانتیمتر است. مرمت تابلو سرداراسعد دی‌ 91 پایان یافت و بعد از آن در سالن اصلی موزه مجلس نصب شد. حسینعلی جعفریان مدیر بخش مرمت کتابخانه مجلس، آن زمان درباره مرمت این اثر گفته بود: «در مرمت تابلوهای نقاشی تا حد امکان عمل آسترگیری (تقویت پشت اثر توسط یک لایه محافظ مثل پارچه) انجام نمی‌شود و متاسفانه به‌خصوص در مواردی که ابعاد تابلوها بزرگ است، پارچه‌ای که روی آن نقاشی انجام شده است توان کشیده‌شدن مجدد روی کلاف خود را نداشته و بنابراین نیاز مبرمی به تقویت تکیه‌گاه نقاشی احساس می‌شود. مخصوصا که بزرگی ابعاد موجب دل‌دادن تابلو (در این حالت تابلو صاف و قرص روی چارچوب سوار نیست) و عدم‌ایستایی مناسب می‌شود.» جعفریان با اظهار خشنودی از پایان‌یافتن این کار، ضمن اشاره به «نگرانی‌ها و استرس‌های ناشی از انجام با کیفیت مرمت این اثر نفیس» از تیم مرمت اعلام رضایت کرده بود.
با وجود رضایت این مدیر، شماری از کارشناسان خبره مرمت معتقدند کارهایی از این دست باید زیر نظر تیم حرفه‌ای و مجرب مرمت انجام گیرد. دکتر بهنام پدرام، عضو هیات‌علمی دانشگاه هنر اصفهان - که صاحب دکترای مرمت از آکادمی معماری مسکو است - درباره اقدام موزه مجلس در مرمت تابلوهای کمال‌الملک به «شرق» می‌گوید: «من این تابلوهای مرمت‌شده را ندیده‌ام و بنابراین نمی‌دانم چه اتفاقی روی آنها افتاده است. البته از دانشجویانم شنیده‌ام که ظاهرا وضعیت خوبی ندارند؛ با این حال خودم این مساله را نه رد می‌کنم نه تایید.» این کارشناس مرمت با این حال به نکته مهمی اشاره می‌کند: «اینکه چطور به تعمیر یک تابلو مبادرت کنیم، کار آسانی نیست. این کار نیازمند یک تیم کارشناسی خبره است که در آن تیم رییس موزه و موزه‌دار باید در کنار تیم خبره حضور داشته باشند تا بعدا مسوولیت کار را بپذیرند. بنابراین مطالعه اولیه آسیب‌شناسانه توسط یک تیم خبره به‌کار نیاز است.» پدرام، به اقدام موزه ملک اشاره می‌کند که طی آن برای مرمت شماری از تابلوهای کمال‌الملک کار کارشناسی دقیقی انجام داد و گزارش تهیه شده از آن، هم اکنون در اختیار مسوولان است. او با این حال دوباره تاکید می‌کند که انجام یک پروژه مرمتی بدون اظهار نظر یک تیم اشتباه است. این استاد دانشگاه در عین حال افراد مرمتگر تابلوهای کمال‌الملک را در موزه مجلس تایید نمی‌کند و می‌گوید: «مسوولان این کار می‌توانستند از شخص دیگری مشاوره بخواهند یا برای این کار نظر مشورتی چند مرمتگر را جویا شوند. تابلو کمال‌الملک تراول‌چک نیست که با آن برخورد بازاری شود. من طی روزهای گذشته اخباری شنیده‌ام مبنی بر اینکه، این موزه می‌خواهد کارهای دیگری از کمال‌الملک از جمله «مرد مصری» را هم مرمت کند. نظرم این است که این پروژه متوقف شود.» براساس شنیده‌ها، مسوولیت مرمت این تابلوها را دانشجویی که در مهر سال 90 از دانشگاه هنر فارغ‌التحصیل شده برعهده گرفته و او هم دانشجویی خانم را که فارغ‌التحصیل نقاشی است به کمک فرا خواند. طبق اخبار موثق، مسوولان این موزه درصدد ادامه مرمت شاهکارهای کمال‌الملک از جمله تابلوی «مرد مصری» هستند؛ با این حال تذکر و یادآوری این نکته به آنها ضروری است که مرمت، گستره پهناوری را دربرمی‌گیرد؛ با کلیتی از ساختارشناسی، آسیب‌شناسی تا درمان و حفاظت پیشگیرانه. همان‌طور که میترا اعتضادی، کارشناس‌ارشد حفاظت و مرمت آثار تاریخی و کارشناس رسمی دادگستری باور دارد، «تخصص مرمت یعنی دخالت علمی نامحسوس و حتما برگشت‌پذیر در یک اثر موزه‌ای.» بر این اساس از مسوولان موزه مجلس باید پرسید آیا می‌دانند در اقدامات مرمتی، حتی «درمان ناگزیز» هم نباید اصالت یک اثر را خدشه‌دار کند؟
«مرد مصری» این روزها حال و روز خوشی ندارد. بیمار نیست؛ اما از جراحت تن و صورت خود می‌ترسد. 117سال پیش که «کمال‌الملک» اجرای این تابلو رنگ‌روغن را به پایان برد، تصور نمی‌کرد روزی این اثر و شماری دیگر از آثارش گرفتار «مرمت غیراصولی» شوند. صحبت بر سر مرمت تابلوهای کمال‌الملک است. این‌بار کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی پیشقدم این امر خطیر شده. در واقع دو سالی هست که مرمت تابلوهای نقاشی در ساختمان این موزه شروع شده است. آنطور که «خانه ملت» گزارش داده، تا تیر 91 مرمت حدود ۱۵اثر در این مرکز به انجام رسیده. طبق گزارش این سایت، آسیب‌های برخی تابلوهای کمال‌الملک به حدی بود که در صورت عدم ‌رسیدگی کافی و سریع به آنها، خسارات جبران‌ناپذیری به این سرمایه‌های ملی وارد می‌شد. از همین‌رو کارگاه مرمت موزه با همکاری دانشگاه هنر اصفهان مرمت تابلوها را شروع و از هیات علمی این دانشگاه به‌عنوان «مشاور علمی پروژه» دعوت به همکاری کرد. اولین تابلو مورد نظر باتوجه به اولویت مرمتی- آسیب‌شناسانه، تابلو «علی‌قلی‌خان سردار اسعدبختیاری» مربوط به سال 1289 شمسی است که با تکنیک رنگ‌روغن روی کرباس اجرا شده و ابعاد آن 98 در 67سانتیمتر است. مرمت تابلو سرداراسعد دی‌ 91 پایان یافت و بعد از آن در سالن اصلی موزه مجلس نصب شد. حسینعلی جعفریان مدیر بخش مرمت کتابخانه مجلس، آن زمان درباره مرمت این اثر گفته بود: «در مرمت تابلوهای نقاشی تا حد امکان عمل آسترگیری (تقویت پشت اثر توسط یک لایه محافظ مثل پارچه) انجام نمی‌شود و متاسفانه به‌خصوص در مواردی که ابعاد تابلوها بزرگ است، پارچه‌ای که روی آن نقاشی انجام شده است توان کشیده‌شدن مجدد روی کلاف خود را نداشته و بنابراین نیاز مبرمی به تقویت تکیه‌گاه نقاشی احساس می‌شود. مخصوصا که بزرگی ابعاد موجب دل‌دادن تابلو (در این حالت تابلو صاف و قرص روی چارچوب سوار نیست) و عدم‌ایستایی مناسب می‌شود.» جعفریان با اظهار خشنودی از پایان‌یافتن این کار، ضمن اشاره به «نگرانی‌ها و استرس‌های ناشی از انجام با کیفیت مرمت این اثر نفیس» از تیم مرمت اعلام رضایت کرده بود.
با وجود رضایت این مدیر، شماری از کارشناسان خبره مرمت معتقدند کارهایی از این دست باید زیر نظر تیم حرفه‌ای و مجرب مرمت انجام گیرد. دکتر بهنام پدرام، عضو هیات‌علمی دانشگاه هنر اصفهان - که صاحب دکترای مرمت از آکادمی معماری مسکو است - درباره اقدام موزه مجلس در مرمت تابلوهای کمال‌الملک به «شرق» می‌گوید: «من این تابلوهای مرمت‌شده را ندیده‌ام و بنابراین نمی‌دانم چه اتفاقی روی آنها افتاده است. البته از دانشجویانم شنیده‌ام که ظاهرا وضعیت خوبی ندارند؛ با این حال خودم این مساله را نه رد می‌کنم نه تایید.» این کارشناس مرمت با این حال به نکته مهمی اشاره می‌کند: «اینکه چطور به تعمیر یک تابلو مبادرت کنیم، کار آسانی نیست. این کار نیازمند یک تیم کارشناسی خبره است که در آن تیم رییس موزه و موزه‌دار باید در کنار تیم خبره حضور داشته باشند تا بعدا مسوولیت کار را بپذیرند. بنابراین مطالعه اولیه آسیب‌شناسانه توسط یک تیم خبره به‌کار نیاز است.» پدرام، به اقدام موزه ملک اشاره می‌کند که طی آن برای مرمت شماری از تابلوهای کمال‌الملک کار کارشناسی دقیقی انجام داد و گزارش تهیه شده از آن، هم اکنون در اختیار مسوولان است. او با این حال دوباره تاکید می‌کند که انجام یک پروژه مرمتی بدون اظهار نظر یک تیم اشتباه است. این استاد دانشگاه در عین حال افراد مرمتگر تابلوهای کمال‌الملک را در موزه مجلس تایید نمی‌کند و می‌گوید: «مسوولان این کار می‌توانستند از شخص دیگری مشاوره بخواهند یا برای این کار نظر مشورتی چند مرمتگر را جویا شوند. تابلو کمال‌الملک تراول‌چک نیست که با آن برخورد بازاری شود. من طی روزهای گذشته اخباری شنیده‌ام مبنی بر اینکه، این موزه می‌خواهد کارهای دیگری از کمال‌الملک از جمله «مرد مصری» را هم مرمت کند. نظرم این است که این پروژه متوقف شود.» براساس شنیده‌ها، مسوولیت مرمت این تابلوها را دانشجویی که در مهر سال 90 از دانشگاه هنر فارغ‌التحصیل شده برعهده گرفته و او هم دانشجویی خانم را که فارغ‌التحصیل نقاشی است به کمک فرا خواند. طبق اخبار موثق، مسوولان این موزه درصدد ادامه مرمت شاهکارهای کمال‌الملک از جمله تابلوی «مرد مصری» هستند؛ با این حال تذکر و یادآوری این نکته به آنها ضروری است که مرمت، گستره پهناوری را دربرمی‌گیرد؛ با کلیتی از ساختارشناسی، آسیب‌شناسی تا درمان و حفاظت پیشگیرانه. همان‌طور که میترا اعتضادی، کارشناس‌ارشد حفاظت و مرمت آثار تاریخی و کارشناس رسمی دادگستری باور دارد، «تخصص مرمت یعنی دخالت علمی نامحسوس و حتما برگشت‌پذیر در یک اثر موزه‌ای.» بر این اساس از مسوولان موزه مجلس باید پرسید آیا می‌دانند در اقدامات مرمتی، حتی «درمان ناگزیز» هم نباید اصالت یک اثر را خدشه‌دار کند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.