گفتوگو با غلامرضا ظریفیان:
از «قدرت منتشر» غفلت نکنیم
عكس: آیدین رهبر، شرق
یکی از مسایلی که درباره شیوه عمل اصلاحطلبان در هشتسال گذشته، این روزها مورد بحث و بررسی قرار میگیرد، تلاش آنها برای تعطیلنشدن سیاستورزی، آن هم در شرایطی است که امکانات حداقلی در این بخش وجود داشت. در این شرایط، چگونه میتوان همچنان چراغ «کار سیاسی» را روشن نگه داشت؟
تحولات بسیاری که در سطح جامعهشناسی و هم تحولات اجتماعی در دو یا سه دهه گذشته در ایران و جهان رخ داد روی همه کنشگران سیاسی در کشور اثرگذار بود و اگر برخی، حاضر نشدند خود را با این تحولات وفق دهند، امروز در سطح جامعه و در حوزه سیاست و اقتصاد، یا حرفی برای گفتن ندارند یا اگر مجالی برای فعالیت آنها فراهم شود، خیلی زود به دلیل همین عدم انطباق، نتایج ضعیفی به جای گذارده و ناگزیر به ترک عرصه هستند. بهطور طبیعی اصلاحطلبان نیز از این تحولات هم تاثیر پذیرفتند و هم در پارهای موارد، در آن موثر بودند. در این سالها آنچه که پیش از این تحتعنوان «قدرت متمرکز» نامیده میشد، تنها عنصر قدرت تلقی نمیشود بلکه «قدرت منتشر» هم در دیگر عوامل موثر در توانایی یک نظام و جامعه، ارزیابی میشود. قدرت منتشر، قدرتی است که در بستر جامعه مینشیند و با سازوکارهایی که اتخاذ میکند، عقلانیتی که به خرج میدهد، کادرسازی و پیوندی که میان نیروهای مختلف اثرگذار در یک جامعه در بخشهای گوناگون پدید میآورد، شبکههایی ایجاد میکند که شاید محدود باشند اما حایز لوازم و قواعد قدرت هستند. این شبکه چه در حوزه اطلاعرسانی مجازی، چه انجیاوهای صنفی، سیاسی، علمی، شبکههای ورزشی و نهادهای مدنی یا هرکدام از این شبکهها به شکل منفرد، به عنوان مولفههای جدید «قدرت منتشر» محسوب میشود. اینها با توجه به نقش، تاثیرگذاری و تعاملی که با یکدیگر دارند، با قدرت متمرکز ارتباط برقرار میکنند.
ارتباط با قدرت متمرکز، چه خروجیای برای این قدرت منتشر و جامعه دارد؟
پس از شکلگیری این نوع نیروی اجتماعی، آنها با ایجاد ارتباط موثر میان حاکمیت سیاسی، مردم و دیگر کنشگران، نقش ایفا میکنند و با ایجاد یک قدرت فزاینده، میتوانند به قدرتگرفتن یک کشور کمک شایانی کنند.
چطور شد که اصلاحطلبان نیاز به درنظر گرفتن این نوع قدرت را احساس کردند؟ نوعی «جبر» پس از اتفاقات بعد از 84 باعث آن شد یا پیش از آن هم ضرورت آن شناخته شده بود؟
بدنه اصلی اصلاحطلبان با نظریههای اجتماعی آشنایی دارند، مطالعات «تحولات جهانی» آنان «به روز» است، تحولات جامعه را رصد میکنند و با توجه به تجربیات قبل و بعد از دوم خرداد 76، درک بهتری از «قدرت منتشر» دارند. با همین نگاه بود که اصلاحطلبان بعد از اینکه از حضور فعال در عرصه سیاسی قدرت متمرکز کنار رفتند، به این نتیجه رسیدند که با توجه به نیاز کشور و با توجه به اینکه اصلاحطلبان در مجموع معتقد بودند که باید به کمک جامعه بشتابند و تواناییها و تجارب را برای توسعه کشور در همه عرصهها بهکار گیرند، در این بخش فعال شوند. اصلاحطلبان بهطور جدی اعتقاد دارند نگاههای صرفا منفی و نگرش «انزواگرایانه» موجب میشود که هم خودشان و هم بخشی از جمعیت فعال جوان جامعه دچار نوعی یأس شوند و اینگونه به نظر برسد که دیگر هیچ کورسوی امیدی نیست. شکلگیری این نوع ناامیدیها میتواند منشا آسیبهای زیادی برای جامعه و کشور باشد. سیاستورزی با حفظ اصول و پرنسیب در فضاهایی که در بالا اشاره کردم، میتواند این آسیبها را از میان ببرد. در حالیکه اصلاحطلبان به عنوان بخش مهمی از نیروی سیاسی و فکری جامعه، با مردم، نظام و ایران نوعی به هم تنیدگی ایجاد کردهاند. آنان هیچگاه مایل نبوده و نیستند در گوشهای بنشینند و نظارهگر آسیبها باشند. حضور یک نیروی ناکارآمد در بخشهای اجرایی و تعطیلشدن باب انتقاد و سیاستورزی، سبب خواهد شد تا جامعه آسیب ببیند و بر همین اساس بود که بهرغم بالارفتن هزینه فعالیت سیاسی در سالهای اخیر و حتی اینکه جریان افراطی به صراحت از اصلاحطلبان خواست تا عرصه را ترک کنند، اصلاحطلبان اندوختههای معرفتگرا و تجارب عینی خود را به کار گرفته و سعی کردند به جای «فراع» به « فروع» بنگرند. این اعتقاد جدی در میان ما وجود داشت که بسیاری از کارهای به ظاهر کوچک، در عمل بزرگ است. یادم است از یکی از تئورسینهای مهم توسعه ژاپن سوال شده بود چرا مستنداتی که منجر به توسعه روزافزون و سریع این کشور شد را منتشر نمیکنند؟ او پاسخ داده بود چیز مهمی نیست اگر میخواهید رمز توسعه ما را بدانید، در یک کلمه «اهمیتدادن به رخدادها و حرکتهای به ظاهر کم اهمیت» دلیل آن بوده است. در واقع بسیار مهم است که به هر نیرو و انسانی به عنوان یک سرمایه بزرگ اجتماعی نگریسته شود. وقتی همه اینها را کنار هم بگذارید و تلاشها و تشکلهای صنفی، فرهنگی و البته اقتصادی را به عنوان قطعات پازل توسعه در نظر بگیریم آنگاه «ارزش افزوده» آنها مشخص میشود. وقتی دیدید در یک پازل میتوانید نقش ایفا کنید، این امر به خودی خود، ایجاد امیدواری میکند و روح جمعی را در صورت آسیب، بازسازی میکند.
قبلا این نگاه دیده میشد که سیاست، امری مذموم است و اگر مشکل معیشت و رفاه و آزادیهای اجتماعی تامین شود، سیاست برای مردم اصلا اهمیتی ندارد. آیا میتوان نتیجه گرفت که نتیجه این هشتسال و البته تلاش برای آگاهیرسانی به جامعه، این نظر را عوض کرده و این امر اثبات شده که برای داشتن اقتصاد توسعهیافته، فرهنگ پیشرو و جامعه سالم، باید از مجرای سیاسی عبور کرد؟
جامعه ما معمولا با نوعی «مشارکت گریزی» دستوپنجه نرمکرده که دلیل آن، جامعهشناسی خاصی است که در گذشته داشتیم. در این سالها تلاش شد که این نگرش به نگرش «مشارکت موفقیتآمیز» تبدیل شود؛ اینکه اجزای مختلف جامعه میتوانند در کنار هم قرار گیرند و همافزایی ملی را ایجاد کنند. بنابراین با وجود نشیبها، اصلاحطلبان با استفاده از تجارب گذشته در مجموع به این نتیجه رسیدند در حدی که امکان آن وجود دارد، این شبکهها که «زیرساخت» هر نوع توسعهای را تشکیل میدهند، ایجاد و تقویت شوند. نظریههای توسعه تصریح دارد که اگر این رفتار، مشارکت و قدرت منتشر، نهادینه شود جامعه و کشور به سمت عقلانیت عمومیتر و به نوعی اخلاقمدارتر حرکت میکند. نباید همه چیز را صفر و یک ببینیم چون هر چه به سمت پیچیدهترشدن جوامع میرویم این نگاههای منفی و مثبت به دلیل تکثر بینشها و سلایق و تخصصیترشدن خیلی از امور جامعه از پارادایم صرفا سیاسی به یک پارادایم اجتماعی تبدیل میشود. فضای سیاسی یک فضای ژلاتینی است و «صفر و یکی» نیست.
و نتیجه این صفر و یک ندیدن اتفاقات چیست؟ چگونه این نوع سیاستورزی یا رفتار اجتماعی و فرهنگی، به توسعه منجر میشود؟
اتفاقا در این سازوکارها افراد تحملپذیری، نقدپذیری و تمرین نقد سازنده میکنند. چون در این حوزه، شکستها و پیروزیها، سنگینی شکست در رقابتهای سیاسی یا رسمی را ندارد، تحمل آن سادهتر است. ایجاد این روحیه، نویدبخش «پیروزیهای مقدر» خواهد بود. با همین نگاه حداقلی، دوره هشتساله اخیر که سپری شد را میتوان دوران تغییر جهت از شبکه قدرت متمرکز به شبکه منتشر نامید.
با تعریف شما، ایجاد صنوف، تشکلهای مدنی و فرهنگی، نهادینهشدن حزب و کار حزبی، امری ناگزیر بود. اما با وجود پذیرش بخشی از دیدگاههای شما، همچنان نواقص جدی در این عرصه وجود دارد و به نظر میرسد صرف نظر از محدودیتها، هنوز هم آنگونه که باید، توسط نیروهای سیاسی و به ویژه اصلاحطلبان، تلاش لازم برای تقویت این ساز و کارها به چشم نمیآید. چرا؟
بله این نکته کاملا درست است و اینها ضرورتهای دنیای امروز به شمار میرود. در ایران نیز مثل خیلی از کشورهای دنیا، برخلاف تصوری که این سالها، در روزنامهها و محافلی که طبل افراط را همچنان میکوبند و هر نوع شبکهسازی مدنی را به جریانات خارجی یا مسایل سیاسی نسبت میدهند، مگر میتوان در این دوره جدید زندگی کرد و شکل تودهوار گذشته را حفظ کرد؟ با همین صنفها تشکلهای مدنی و خرد جمعی و تمرینهای در این ساز و کارها است که جامعه رشد میکند، اخلاق مدنی مییابد، اخلاق توجه به قانون در عین تمایل دفاع از صنف خود را فرامیگیرد. اینها در فضای فراتر، شکلهای بزرگتر مییابد و مفاهیم منافع ملی در این پروسه شکل میگیرد و نهایت جامعه یا ملت در همین فرآیندها تولید شده و رشد میکند. بله قطعا نواقص زیادی وجود دارد. همچنان بهخاطر تربیتها در بخشهای مختلف و حتی نیروهای سیاسی، با مشارکتستیزی و قانونگریزی مواجه هستیم و فرهنگ این نوع فعالیتها، به خوبی شکل نگرفته است. اما در این دوره، نوعی بازنگری و توجه به استفاده از حداقل فرصتها و نهایتا نوعی شادابی و نشاط و توجه به موفقیتهای مقطعی و بعضا کوچک، ایجاد شد. این ایده که «دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد»، با دست به دست هم دادن و ایجاد صنوف و تشکلهای مدنی و حرکتهای جمعی، تغییر کرد.
آسیبشناسی گذشته و نگاه به آینده با سیاستورزی مستمر، در این هشتسال دوری از ساحت رسمی قدرت، چه نتایجی به همراه داشت؟
در آسیبشناسی آن، بیش از آنکه سیاسی نگاه کنیم باید کمی به روحیاتی که در بسترهای تاریخی ما شکل گرفت و فرهنگ فعالیتهای مشارکتی آن هم به شکل حرفهای نه تودهای را ضعیف کرد بازگردیم. قبلا صنوف اقتصادی همین نقشها را ایفا میکردند اما در مقاطعی، این نوع فعالیت صنفی به شدت ضعیف شد. در دوره اصلاحات با وجود تحولاتی که رخ داد، نیازهای متکثری خود را نشان داد و بسیاری دریافتند این نیازها، ساحتهای مختلف دارد و فقط سیاسی نیست. بعضا با شبکه جهانی پیوند خورده، سبد نیازها دگرگون شده و نسل جوان، نسل فزایندهای هستند که سبک زندگی آنان نسبت به گذشته متفاوت شده و ورود به ساحت دانشگاه، تبدیل به یک نیاز عمومی در جامعه شده و آموزشعالی برای همه ایجاد شده و افراد مسن هم علاقهمند به ورود و تجربهکردن آن هستند. این تغییرات، سبک خاصی را حاکم کرد. در دوره اصلاحات، بخش مهمی از کسانی که میتوانستند تولید دانش کنند و آن را به واحدهای کوچکتر در عرصههایی چون امور خیریه، صنفی، شبکههای ورزشی و بنگاههای اقتصادی بخش خصوصی منتقل کنند در فعالیتهای قدرت متمرکز، جمع شدند، مثلا نماینده مجلس شدند یا به دولت رفتند. حزب تاسیس شد اما به تدریج نقش فرعی پیدا کرد و معطوف شد به برخی فعالیتهای معمول و روزانه. اما به دلیل اینکه فضا و ظرف آن آماده بود به لحاظ کمی در حوزههایی چون محیط زیست و «انجیاو»ها، رشد قابلتوجهی رخ داد. اما کار در این ساحت غیررسمی، نیاز به آموزش و تیم دارد و «بافتنی» نیست بلکه «رفتنی» است. باید در عمل تمرین کنیم تا ضعفها رفع شود. نهایتا با تغییر دولت، این نوع فعالیتها یا حمایت نشد یا نگاه منفی بسیاری به آنها شد و نسبتهای ناروایی به فعالان این عرصهها داده شد در حالیکه اکثر آنها، از جمله وفاداران به نظام و ارزشها و ایران بودند. فاصله منفی نسبت به این نوع شبکهها و فقدان آموزش لازم و نبود تمرین کافی، سبب شد تا در ابتدا نوعی سکون ایجاد شود اما به تدریج، این فضا در ساحت غیررسمی شکل گرفت که نتایج آن امروز تا حدی مشخص شده است.
کمیت این نوع فعالیتها کمتر دیده میشود؟ آیا صرف تاکید بر اینکه آنها دارای «کیفیت» هستند کافی است؟ نباید با توجه به گستردگی جامعه و سلایق، به سمت گستردهترکردن آنها رفت؟
بله این نگرانی وجود دارد که اگر مناسبات و سازوکارهای این نوع فعالیتها به درستی تنظیم نشود امکان بازگشت به عقب به طور جدی وجود دارد. تجربههای تاریخی ما هم این مساله را نشان میدهد. در یکی، دو سال ابتدای بعد از تغییر دولت، بخشی از افراد و نیروهای سیاسی درون جبهه اصلاحات به این صرافت افتادند که ای کاش همه زیرساختها بیشتر تقویت میشد و حوزههای اجتماع، اقتصاد و فرهنگ هم دارای پتانسیلهای قابلتوجهی است و همهچیز، سیاست نیست. این نگاه در برخی دوستان ما پررنگتر بود و نهادهای مروج اخلاق و خیریهها شکل گرفت. من واقعا فکر میکنم خیلی نباید نگاه انبوهی به این نوع فعالیتها داشت. این مجموعههایی که شکل گرفتند، سر پا ماندند، صبوری کردند و همچنان فعال هستند. این نوع فعالیت بسیار دشوار و در عین حال شیرین است چون علاوه بر صرف هزینه، به « ایثار وقت» نیاز دارد و این مجموعههای موفق اگر بتوانند تجارب خود را اکنون به شکل عینیتر منتقل کنند و شیرینی صبوری در این مسیر را نشان دهند، جامعه ما آن را میپذیرد و از آن استقبال میکند. بارها دیده شده در هنگام بروز وقایع تلخ مانند زلزله و مشکلات دیگر، چگونه یک روحیه حمایت از دیگری بروز میکند یا در مراسم « گلریزان» برای زندانیها چه مشارکتی دیده میشود. پس جامعه ما به لحاظ معرفتی و عاطفی، از غنای خوبی برخوردار است اما نیاز به تمرین دارد و این تجارب را نباید کوچک تصور کرد. حتما باید به بخشی از کسانی که تصور میکنند که این فعالیتها در ساحت «قدرت منتشر»، بیفایده بوده و سیستمها، غیرضروری هستند یا کانونهایی هستند برای مقاصد دیگر، تفهیم کرد که اینگونه نیست و در خیلی از کشورهای دنیا، دولتها حامی جدی این سازوکارها هستند چون میدانند بخش زیادی از وظایف دولت را همین تشکلها و همین فعالیتهای سیاسی و غیرسیاسی جامعه مدنی، به دوش میکشند و کار دولتها را سبک میکنند. این سازوکارها فضا را تلطیف میکنند و نقش «لولا» را ایفا میکنند. با توجه به ضرورتهای ایجادشده، شبکههای موفقی هم شکل گرفته اما همچنان با کار مطلوب فاصله دارد. این تجربه امروز در میان اصلاحطلبان وجود دارد که لازم نیست حتما در وزارت و معاونت وزیر و اداره کل باشیم تا موثر واقع شویم و کار برای جامعه ما در سطوح مختلف با این گستردگی و به وسیله همین شبکهها میتواند بسیار منشا اثر شود.
تحولات بسیاری که در سطح جامعهشناسی و هم تحولات اجتماعی در دو یا سه دهه گذشته در ایران و جهان رخ داد روی همه کنشگران سیاسی در کشور اثرگذار بود و اگر برخی، حاضر نشدند خود را با این تحولات وفق دهند، امروز در سطح جامعه و در حوزه سیاست و اقتصاد، یا حرفی برای گفتن ندارند یا اگر مجالی برای فعالیت آنها فراهم شود، خیلی زود به دلیل همین عدم انطباق، نتایج ضعیفی به جای گذارده و ناگزیر به ترک عرصه هستند. بهطور طبیعی اصلاحطلبان نیز از این تحولات هم تاثیر پذیرفتند و هم در پارهای موارد، در آن موثر بودند. در این سالها آنچه که پیش از این تحتعنوان «قدرت متمرکز» نامیده میشد، تنها عنصر قدرت تلقی نمیشود بلکه «قدرت منتشر» هم در دیگر عوامل موثر در توانایی یک نظام و جامعه، ارزیابی میشود. قدرت منتشر، قدرتی است که در بستر جامعه مینشیند و با سازوکارهایی که اتخاذ میکند، عقلانیتی که به خرج میدهد، کادرسازی و پیوندی که میان نیروهای مختلف اثرگذار در یک جامعه در بخشهای گوناگون پدید میآورد، شبکههایی ایجاد میکند که شاید محدود باشند اما حایز لوازم و قواعد قدرت هستند. این شبکه چه در حوزه اطلاعرسانی مجازی، چه انجیاوهای صنفی، سیاسی، علمی، شبکههای ورزشی و نهادهای مدنی یا هرکدام از این شبکهها به شکل منفرد، به عنوان مولفههای جدید «قدرت منتشر» محسوب میشود. اینها با توجه به نقش، تاثیرگذاری و تعاملی که با یکدیگر دارند، با قدرت متمرکز ارتباط برقرار میکنند.
ارتباط با قدرت متمرکز، چه خروجیای برای این قدرت منتشر و جامعه دارد؟
پس از شکلگیری این نوع نیروی اجتماعی، آنها با ایجاد ارتباط موثر میان حاکمیت سیاسی، مردم و دیگر کنشگران، نقش ایفا میکنند و با ایجاد یک قدرت فزاینده، میتوانند به قدرتگرفتن یک کشور کمک شایانی کنند.
چطور شد که اصلاحطلبان نیاز به درنظر گرفتن این نوع قدرت را احساس کردند؟ نوعی «جبر» پس از اتفاقات بعد از 84 باعث آن شد یا پیش از آن هم ضرورت آن شناخته شده بود؟
بدنه اصلی اصلاحطلبان با نظریههای اجتماعی آشنایی دارند، مطالعات «تحولات جهانی» آنان «به روز» است، تحولات جامعه را رصد میکنند و با توجه به تجربیات قبل و بعد از دوم خرداد 76، درک بهتری از «قدرت منتشر» دارند. با همین نگاه بود که اصلاحطلبان بعد از اینکه از حضور فعال در عرصه سیاسی قدرت متمرکز کنار رفتند، به این نتیجه رسیدند که با توجه به نیاز کشور و با توجه به اینکه اصلاحطلبان در مجموع معتقد بودند که باید به کمک جامعه بشتابند و تواناییها و تجارب را برای توسعه کشور در همه عرصهها بهکار گیرند، در این بخش فعال شوند. اصلاحطلبان بهطور جدی اعتقاد دارند نگاههای صرفا منفی و نگرش «انزواگرایانه» موجب میشود که هم خودشان و هم بخشی از جمعیت فعال جوان جامعه دچار نوعی یأس شوند و اینگونه به نظر برسد که دیگر هیچ کورسوی امیدی نیست. شکلگیری این نوع ناامیدیها میتواند منشا آسیبهای زیادی برای جامعه و کشور باشد. سیاستورزی با حفظ اصول و پرنسیب در فضاهایی که در بالا اشاره کردم، میتواند این آسیبها را از میان ببرد. در حالیکه اصلاحطلبان به عنوان بخش مهمی از نیروی سیاسی و فکری جامعه، با مردم، نظام و ایران نوعی به هم تنیدگی ایجاد کردهاند. آنان هیچگاه مایل نبوده و نیستند در گوشهای بنشینند و نظارهگر آسیبها باشند. حضور یک نیروی ناکارآمد در بخشهای اجرایی و تعطیلشدن باب انتقاد و سیاستورزی، سبب خواهد شد تا جامعه آسیب ببیند و بر همین اساس بود که بهرغم بالارفتن هزینه فعالیت سیاسی در سالهای اخیر و حتی اینکه جریان افراطی به صراحت از اصلاحطلبان خواست تا عرصه را ترک کنند، اصلاحطلبان اندوختههای معرفتگرا و تجارب عینی خود را به کار گرفته و سعی کردند به جای «فراع» به « فروع» بنگرند. این اعتقاد جدی در میان ما وجود داشت که بسیاری از کارهای به ظاهر کوچک، در عمل بزرگ است. یادم است از یکی از تئورسینهای مهم توسعه ژاپن سوال شده بود چرا مستنداتی که منجر به توسعه روزافزون و سریع این کشور شد را منتشر نمیکنند؟ او پاسخ داده بود چیز مهمی نیست اگر میخواهید رمز توسعه ما را بدانید، در یک کلمه «اهمیتدادن به رخدادها و حرکتهای به ظاهر کم اهمیت» دلیل آن بوده است. در واقع بسیار مهم است که به هر نیرو و انسانی به عنوان یک سرمایه بزرگ اجتماعی نگریسته شود. وقتی همه اینها را کنار هم بگذارید و تلاشها و تشکلهای صنفی، فرهنگی و البته اقتصادی را به عنوان قطعات پازل توسعه در نظر بگیریم آنگاه «ارزش افزوده» آنها مشخص میشود. وقتی دیدید در یک پازل میتوانید نقش ایفا کنید، این امر به خودی خود، ایجاد امیدواری میکند و روح جمعی را در صورت آسیب، بازسازی میکند.
قبلا این نگاه دیده میشد که سیاست، امری مذموم است و اگر مشکل معیشت و رفاه و آزادیهای اجتماعی تامین شود، سیاست برای مردم اصلا اهمیتی ندارد. آیا میتوان نتیجه گرفت که نتیجه این هشتسال و البته تلاش برای آگاهیرسانی به جامعه، این نظر را عوض کرده و این امر اثبات شده که برای داشتن اقتصاد توسعهیافته، فرهنگ پیشرو و جامعه سالم، باید از مجرای سیاسی عبور کرد؟
جامعه ما معمولا با نوعی «مشارکت گریزی» دستوپنجه نرمکرده که دلیل آن، جامعهشناسی خاصی است که در گذشته داشتیم. در این سالها تلاش شد که این نگرش به نگرش «مشارکت موفقیتآمیز» تبدیل شود؛ اینکه اجزای مختلف جامعه میتوانند در کنار هم قرار گیرند و همافزایی ملی را ایجاد کنند. بنابراین با وجود نشیبها، اصلاحطلبان با استفاده از تجارب گذشته در مجموع به این نتیجه رسیدند در حدی که امکان آن وجود دارد، این شبکهها که «زیرساخت» هر نوع توسعهای را تشکیل میدهند، ایجاد و تقویت شوند. نظریههای توسعه تصریح دارد که اگر این رفتار، مشارکت و قدرت منتشر، نهادینه شود جامعه و کشور به سمت عقلانیت عمومیتر و به نوعی اخلاقمدارتر حرکت میکند. نباید همه چیز را صفر و یک ببینیم چون هر چه به سمت پیچیدهترشدن جوامع میرویم این نگاههای منفی و مثبت به دلیل تکثر بینشها و سلایق و تخصصیترشدن خیلی از امور جامعه از پارادایم صرفا سیاسی به یک پارادایم اجتماعی تبدیل میشود. فضای سیاسی یک فضای ژلاتینی است و «صفر و یکی» نیست.
و نتیجه این صفر و یک ندیدن اتفاقات چیست؟ چگونه این نوع سیاستورزی یا رفتار اجتماعی و فرهنگی، به توسعه منجر میشود؟
اتفاقا در این سازوکارها افراد تحملپذیری، نقدپذیری و تمرین نقد سازنده میکنند. چون در این حوزه، شکستها و پیروزیها، سنگینی شکست در رقابتهای سیاسی یا رسمی را ندارد، تحمل آن سادهتر است. ایجاد این روحیه، نویدبخش «پیروزیهای مقدر» خواهد بود. با همین نگاه حداقلی، دوره هشتساله اخیر که سپری شد را میتوان دوران تغییر جهت از شبکه قدرت متمرکز به شبکه منتشر نامید.
با تعریف شما، ایجاد صنوف، تشکلهای مدنی و فرهنگی، نهادینهشدن حزب و کار حزبی، امری ناگزیر بود. اما با وجود پذیرش بخشی از دیدگاههای شما، همچنان نواقص جدی در این عرصه وجود دارد و به نظر میرسد صرف نظر از محدودیتها، هنوز هم آنگونه که باید، توسط نیروهای سیاسی و به ویژه اصلاحطلبان، تلاش لازم برای تقویت این ساز و کارها به چشم نمیآید. چرا؟
بله این نکته کاملا درست است و اینها ضرورتهای دنیای امروز به شمار میرود. در ایران نیز مثل خیلی از کشورهای دنیا، برخلاف تصوری که این سالها، در روزنامهها و محافلی که طبل افراط را همچنان میکوبند و هر نوع شبکهسازی مدنی را به جریانات خارجی یا مسایل سیاسی نسبت میدهند، مگر میتوان در این دوره جدید زندگی کرد و شکل تودهوار گذشته را حفظ کرد؟ با همین صنفها تشکلهای مدنی و خرد جمعی و تمرینهای در این ساز و کارها است که جامعه رشد میکند، اخلاق مدنی مییابد، اخلاق توجه به قانون در عین تمایل دفاع از صنف خود را فرامیگیرد. اینها در فضای فراتر، شکلهای بزرگتر مییابد و مفاهیم منافع ملی در این پروسه شکل میگیرد و نهایت جامعه یا ملت در همین فرآیندها تولید شده و رشد میکند. بله قطعا نواقص زیادی وجود دارد. همچنان بهخاطر تربیتها در بخشهای مختلف و حتی نیروهای سیاسی، با مشارکتستیزی و قانونگریزی مواجه هستیم و فرهنگ این نوع فعالیتها، به خوبی شکل نگرفته است. اما در این دوره، نوعی بازنگری و توجه به استفاده از حداقل فرصتها و نهایتا نوعی شادابی و نشاط و توجه به موفقیتهای مقطعی و بعضا کوچک، ایجاد شد. این ایده که «دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد»، با دست به دست هم دادن و ایجاد صنوف و تشکلهای مدنی و حرکتهای جمعی، تغییر کرد.
آسیبشناسی گذشته و نگاه به آینده با سیاستورزی مستمر، در این هشتسال دوری از ساحت رسمی قدرت، چه نتایجی به همراه داشت؟
در آسیبشناسی آن، بیش از آنکه سیاسی نگاه کنیم باید کمی به روحیاتی که در بسترهای تاریخی ما شکل گرفت و فرهنگ فعالیتهای مشارکتی آن هم به شکل حرفهای نه تودهای را ضعیف کرد بازگردیم. قبلا صنوف اقتصادی همین نقشها را ایفا میکردند اما در مقاطعی، این نوع فعالیت صنفی به شدت ضعیف شد. در دوره اصلاحات با وجود تحولاتی که رخ داد، نیازهای متکثری خود را نشان داد و بسیاری دریافتند این نیازها، ساحتهای مختلف دارد و فقط سیاسی نیست. بعضا با شبکه جهانی پیوند خورده، سبد نیازها دگرگون شده و نسل جوان، نسل فزایندهای هستند که سبک زندگی آنان نسبت به گذشته متفاوت شده و ورود به ساحت دانشگاه، تبدیل به یک نیاز عمومی در جامعه شده و آموزشعالی برای همه ایجاد شده و افراد مسن هم علاقهمند به ورود و تجربهکردن آن هستند. این تغییرات، سبک خاصی را حاکم کرد. در دوره اصلاحات، بخش مهمی از کسانی که میتوانستند تولید دانش کنند و آن را به واحدهای کوچکتر در عرصههایی چون امور خیریه، صنفی، شبکههای ورزشی و بنگاههای اقتصادی بخش خصوصی منتقل کنند در فعالیتهای قدرت متمرکز، جمع شدند، مثلا نماینده مجلس شدند یا به دولت رفتند. حزب تاسیس شد اما به تدریج نقش فرعی پیدا کرد و معطوف شد به برخی فعالیتهای معمول و روزانه. اما به دلیل اینکه فضا و ظرف آن آماده بود به لحاظ کمی در حوزههایی چون محیط زیست و «انجیاو»ها، رشد قابلتوجهی رخ داد. اما کار در این ساحت غیررسمی، نیاز به آموزش و تیم دارد و «بافتنی» نیست بلکه «رفتنی» است. باید در عمل تمرین کنیم تا ضعفها رفع شود. نهایتا با تغییر دولت، این نوع فعالیتها یا حمایت نشد یا نگاه منفی بسیاری به آنها شد و نسبتهای ناروایی به فعالان این عرصهها داده شد در حالیکه اکثر آنها، از جمله وفاداران به نظام و ارزشها و ایران بودند. فاصله منفی نسبت به این نوع شبکهها و فقدان آموزش لازم و نبود تمرین کافی، سبب شد تا در ابتدا نوعی سکون ایجاد شود اما به تدریج، این فضا در ساحت غیررسمی شکل گرفت که نتایج آن امروز تا حدی مشخص شده است.
کمیت این نوع فعالیتها کمتر دیده میشود؟ آیا صرف تاکید بر اینکه آنها دارای «کیفیت» هستند کافی است؟ نباید با توجه به گستردگی جامعه و سلایق، به سمت گستردهترکردن آنها رفت؟
بله این نگرانی وجود دارد که اگر مناسبات و سازوکارهای این نوع فعالیتها به درستی تنظیم نشود امکان بازگشت به عقب به طور جدی وجود دارد. تجربههای تاریخی ما هم این مساله را نشان میدهد. در یکی، دو سال ابتدای بعد از تغییر دولت، بخشی از افراد و نیروهای سیاسی درون جبهه اصلاحات به این صرافت افتادند که ای کاش همه زیرساختها بیشتر تقویت میشد و حوزههای اجتماع، اقتصاد و فرهنگ هم دارای پتانسیلهای قابلتوجهی است و همهچیز، سیاست نیست. این نگاه در برخی دوستان ما پررنگتر بود و نهادهای مروج اخلاق و خیریهها شکل گرفت. من واقعا فکر میکنم خیلی نباید نگاه انبوهی به این نوع فعالیتها داشت. این مجموعههایی که شکل گرفتند، سر پا ماندند، صبوری کردند و همچنان فعال هستند. این نوع فعالیت بسیار دشوار و در عین حال شیرین است چون علاوه بر صرف هزینه، به « ایثار وقت» نیاز دارد و این مجموعههای موفق اگر بتوانند تجارب خود را اکنون به شکل عینیتر منتقل کنند و شیرینی صبوری در این مسیر را نشان دهند، جامعه ما آن را میپذیرد و از آن استقبال میکند. بارها دیده شده در هنگام بروز وقایع تلخ مانند زلزله و مشکلات دیگر، چگونه یک روحیه حمایت از دیگری بروز میکند یا در مراسم « گلریزان» برای زندانیها چه مشارکتی دیده میشود. پس جامعه ما به لحاظ معرفتی و عاطفی، از غنای خوبی برخوردار است اما نیاز به تمرین دارد و این تجارب را نباید کوچک تصور کرد. حتما باید به بخشی از کسانی که تصور میکنند که این فعالیتها در ساحت «قدرت منتشر»، بیفایده بوده و سیستمها، غیرضروری هستند یا کانونهایی هستند برای مقاصد دیگر، تفهیم کرد که اینگونه نیست و در خیلی از کشورهای دنیا، دولتها حامی جدی این سازوکارها هستند چون میدانند بخش زیادی از وظایف دولت را همین تشکلها و همین فعالیتهای سیاسی و غیرسیاسی جامعه مدنی، به دوش میکشند و کار دولتها را سبک میکنند. این سازوکارها فضا را تلطیف میکنند و نقش «لولا» را ایفا میکنند. با توجه به ضرورتهای ایجادشده، شبکههای موفقی هم شکل گرفته اما همچنان با کار مطلوب فاصله دارد. این تجربه امروز در میان اصلاحطلبان وجود دارد که لازم نیست حتما در وزارت و معاونت وزیر و اداره کل باشیم تا موثر واقع شویم و کار برای جامعه ما در سطوح مختلف با این گستردگی و به وسیله همین شبکهها میتواند بسیار منشا اثر شود.
یکی از مسایلی که درباره شیوه عمل اصلاحطلبان در هشتسال گذشته، این روزها مورد بحث و بررسی قرار میگیرد، تلاش آنها برای تعطیلنشدن سیاستورزی، آن هم در شرایطی است که امکانات حداقلی در این بخش وجود داشت. در این شرایط، چگونه میتوان همچنان چراغ «کار سیاسی» را روشن نگه داشت؟
تحولات بسیاری که در سطح جامعهشناسی و هم تحولات اجتماعی در دو یا سه دهه گذشته در ایران و جهان رخ داد روی همه کنشگران سیاسی در کشور اثرگذار بود و اگر برخی، حاضر نشدند خود را با این تحولات وفق دهند، امروز در سطح جامعه و در حوزه سیاست و اقتصاد، یا حرفی برای گفتن ندارند یا اگر مجالی برای فعالیت آنها فراهم شود، خیلی زود به دلیل همین عدم انطباق، نتایج ضعیفی به جای گذارده و ناگزیر به ترک عرصه هستند. بهطور طبیعی اصلاحطلبان نیز از این تحولات هم تاثیر پذیرفتند و هم در پارهای موارد، در آن موثر بودند. در این سالها آنچه که پیش از این تحتعنوان «قدرت متمرکز» نامیده میشد، تنها عنصر قدرت تلقی نمیشود بلکه «قدرت منتشر» هم در دیگر عوامل موثر در توانایی یک نظام و جامعه، ارزیابی میشود. قدرت منتشر، قدرتی است که در بستر جامعه مینشیند و با سازوکارهایی که اتخاذ میکند، عقلانیتی که به خرج میدهد، کادرسازی و پیوندی که میان نیروهای مختلف اثرگذار در یک جامعه در بخشهای گوناگون پدید میآورد، شبکههایی ایجاد میکند که شاید محدود باشند اما حایز لوازم و قواعد قدرت هستند. این شبکه چه در حوزه اطلاعرسانی مجازی، چه انجیاوهای صنفی، سیاسی، علمی، شبکههای ورزشی و نهادهای مدنی یا هرکدام از این شبکهها به شکل منفرد، به عنوان مولفههای جدید «قدرت منتشر» محسوب میشود. اینها با توجه به نقش، تاثیرگذاری و تعاملی که با یکدیگر دارند، با قدرت متمرکز ارتباط برقرار میکنند.
ارتباط با قدرت متمرکز، چه خروجیای برای این قدرت منتشر و جامعه دارد؟
پس از شکلگیری این نوع نیروی اجتماعی، آنها با ایجاد ارتباط موثر میان حاکمیت سیاسی، مردم و دیگر کنشگران، نقش ایفا میکنند و با ایجاد یک قدرت فزاینده، میتوانند به قدرتگرفتن یک کشور کمک شایانی کنند.
چطور شد که اصلاحطلبان نیاز به درنظر گرفتن این نوع قدرت را احساس کردند؟ نوعی «جبر» پس از اتفاقات بعد از 84 باعث آن شد یا پیش از آن هم ضرورت آن شناخته شده بود؟
بدنه اصلی اصلاحطلبان با نظریههای اجتماعی آشنایی دارند، مطالعات «تحولات جهانی» آنان «به روز» است، تحولات جامعه را رصد میکنند و با توجه به تجربیات قبل و بعد از دوم خرداد 76، درک بهتری از «قدرت منتشر» دارند. با همین نگاه بود که اصلاحطلبان بعد از اینکه از حضور فعال در عرصه سیاسی قدرت متمرکز کنار رفتند، به این نتیجه رسیدند که با توجه به نیاز کشور و با توجه به اینکه اصلاحطلبان در مجموع معتقد بودند که باید به کمک جامعه بشتابند و تواناییها و تجارب را برای توسعه کشور در همه عرصهها بهکار گیرند، در این بخش فعال شوند. اصلاحطلبان بهطور جدی اعتقاد دارند نگاههای صرفا منفی و نگرش «انزواگرایانه» موجب میشود که هم خودشان و هم بخشی از جمعیت فعال جوان جامعه دچار نوعی یأس شوند و اینگونه به نظر برسد که دیگر هیچ کورسوی امیدی نیست. شکلگیری این نوع ناامیدیها میتواند منشا آسیبهای زیادی برای جامعه و کشور باشد. سیاستورزی با حفظ اصول و پرنسیب در فضاهایی که در بالا اشاره کردم، میتواند این آسیبها را از میان ببرد. در حالیکه اصلاحطلبان به عنوان بخش مهمی از نیروی سیاسی و فکری جامعه، با مردم، نظام و ایران نوعی به هم تنیدگی ایجاد کردهاند. آنان هیچگاه مایل نبوده و نیستند در گوشهای بنشینند و نظارهگر آسیبها باشند. حضور یک نیروی ناکارآمد در بخشهای اجرایی و تعطیلشدن باب انتقاد و سیاستورزی، سبب خواهد شد تا جامعه آسیب ببیند و بر همین اساس بود که بهرغم بالارفتن هزینه فعالیت سیاسی در سالهای اخیر و حتی اینکه جریان افراطی به صراحت از اصلاحطلبان خواست تا عرصه را ترک کنند، اصلاحطلبان اندوختههای معرفتگرا و تجارب عینی خود را به کار گرفته و سعی کردند به جای «فراع» به « فروع» بنگرند. این اعتقاد جدی در میان ما وجود داشت که بسیاری از کارهای به ظاهر کوچک، در عمل بزرگ است. یادم است از یکی از تئورسینهای مهم توسعه ژاپن سوال شده بود چرا مستنداتی که منجر به توسعه روزافزون و سریع این کشور شد را منتشر نمیکنند؟ او پاسخ داده بود چیز مهمی نیست اگر میخواهید رمز توسعه ما را بدانید، در یک کلمه «اهمیتدادن به رخدادها و حرکتهای به ظاهر کم اهمیت» دلیل آن بوده است. در واقع بسیار مهم است که به هر نیرو و انسانی به عنوان یک سرمایه بزرگ اجتماعی نگریسته شود. وقتی همه اینها را کنار هم بگذارید و تلاشها و تشکلهای صنفی، فرهنگی و البته اقتصادی را به عنوان قطعات پازل توسعه در نظر بگیریم آنگاه «ارزش افزوده» آنها مشخص میشود. وقتی دیدید در یک پازل میتوانید نقش ایفا کنید، این امر به خودی خود، ایجاد امیدواری میکند و روح جمعی را در صورت آسیب، بازسازی میکند.
قبلا این نگاه دیده میشد که سیاست، امری مذموم است و اگر مشکل معیشت و رفاه و آزادیهای اجتماعی تامین شود، سیاست برای مردم اصلا اهمیتی ندارد. آیا میتوان نتیجه گرفت که نتیجه این هشتسال و البته تلاش برای آگاهیرسانی به جامعه، این نظر را عوض کرده و این امر اثبات شده که برای داشتن اقتصاد توسعهیافته، فرهنگ پیشرو و جامعه سالم، باید از مجرای سیاسی عبور کرد؟
جامعه ما معمولا با نوعی «مشارکت گریزی» دستوپنجه نرمکرده که دلیل آن، جامعهشناسی خاصی است که در گذشته داشتیم. در این سالها تلاش شد که این نگرش به نگرش «مشارکت موفقیتآمیز» تبدیل شود؛ اینکه اجزای مختلف جامعه میتوانند در کنار هم قرار گیرند و همافزایی ملی را ایجاد کنند. بنابراین با وجود نشیبها، اصلاحطلبان با استفاده از تجارب گذشته در مجموع به این نتیجه رسیدند در حدی که امکان آن وجود دارد، این شبکهها که «زیرساخت» هر نوع توسعهای را تشکیل میدهند، ایجاد و تقویت شوند. نظریههای توسعه تصریح دارد که اگر این رفتار، مشارکت و قدرت منتشر، نهادینه شود جامعه و کشور به سمت عقلانیت عمومیتر و به نوعی اخلاقمدارتر حرکت میکند. نباید همه چیز را صفر و یک ببینیم چون هر چه به سمت پیچیدهترشدن جوامع میرویم این نگاههای منفی و مثبت به دلیل تکثر بینشها و سلایق و تخصصیترشدن خیلی از امور جامعه از پارادایم صرفا سیاسی به یک پارادایم اجتماعی تبدیل میشود. فضای سیاسی یک فضای ژلاتینی است و «صفر و یکی» نیست.
و نتیجه این صفر و یک ندیدن اتفاقات چیست؟ چگونه این نوع سیاستورزی یا رفتار اجتماعی و فرهنگی، به توسعه منجر میشود؟
اتفاقا در این سازوکارها افراد تحملپذیری، نقدپذیری و تمرین نقد سازنده میکنند. چون در این حوزه، شکستها و پیروزیها، سنگینی شکست در رقابتهای سیاسی یا رسمی را ندارد، تحمل آن سادهتر است. ایجاد این روحیه، نویدبخش «پیروزیهای مقدر» خواهد بود. با همین نگاه حداقلی، دوره هشتساله اخیر که سپری شد را میتوان دوران تغییر جهت از شبکه قدرت متمرکز به شبکه منتشر نامید.
با تعریف شما، ایجاد صنوف، تشکلهای مدنی و فرهنگی، نهادینهشدن حزب و کار حزبی، امری ناگزیر بود. اما با وجود پذیرش بخشی از دیدگاههای شما، همچنان نواقص جدی در این عرصه وجود دارد و به نظر میرسد صرف نظر از محدودیتها، هنوز هم آنگونه که باید، توسط نیروهای سیاسی و به ویژه اصلاحطلبان، تلاش لازم برای تقویت این ساز و کارها به چشم نمیآید. چرا؟
بله این نکته کاملا درست است و اینها ضرورتهای دنیای امروز به شمار میرود. در ایران نیز مثل خیلی از کشورهای دنیا، برخلاف تصوری که این سالها، در روزنامهها و محافلی که طبل افراط را همچنان میکوبند و هر نوع شبکهسازی مدنی را به جریانات خارجی یا مسایل سیاسی نسبت میدهند، مگر میتوان در این دوره جدید زندگی کرد و شکل تودهوار گذشته را حفظ کرد؟ با همین صنفها تشکلهای مدنی و خرد جمعی و تمرینهای در این ساز و کارها است که جامعه رشد میکند، اخلاق مدنی مییابد، اخلاق توجه به قانون در عین تمایل دفاع از صنف خود را فرامیگیرد. اینها در فضای فراتر، شکلهای بزرگتر مییابد و مفاهیم منافع ملی در این پروسه شکل میگیرد و نهایت جامعه یا ملت در همین فرآیندها تولید شده و رشد میکند. بله قطعا نواقص زیادی وجود دارد. همچنان بهخاطر تربیتها در بخشهای مختلف و حتی نیروهای سیاسی، با مشارکتستیزی و قانونگریزی مواجه هستیم و فرهنگ این نوع فعالیتها، به خوبی شکل نگرفته است. اما در این دوره، نوعی بازنگری و توجه به استفاده از حداقل فرصتها و نهایتا نوعی شادابی و نشاط و توجه به موفقیتهای مقطعی و بعضا کوچک، ایجاد شد. این ایده که «دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد»، با دست به دست هم دادن و ایجاد صنوف و تشکلهای مدنی و حرکتهای جمعی، تغییر کرد.
آسیبشناسی گذشته و نگاه به آینده با سیاستورزی مستمر، در این هشتسال دوری از ساحت رسمی قدرت، چه نتایجی به همراه داشت؟
در آسیبشناسی آن، بیش از آنکه سیاسی نگاه کنیم باید کمی به روحیاتی که در بسترهای تاریخی ما شکل گرفت و فرهنگ فعالیتهای مشارکتی آن هم به شکل حرفهای نه تودهای را ضعیف کرد بازگردیم. قبلا صنوف اقتصادی همین نقشها را ایفا میکردند اما در مقاطعی، این نوع فعالیت صنفی به شدت ضعیف شد. در دوره اصلاحات با وجود تحولاتی که رخ داد، نیازهای متکثری خود را نشان داد و بسیاری دریافتند این نیازها، ساحتهای مختلف دارد و فقط سیاسی نیست. بعضا با شبکه جهانی پیوند خورده، سبد نیازها دگرگون شده و نسل جوان، نسل فزایندهای هستند که سبک زندگی آنان نسبت به گذشته متفاوت شده و ورود به ساحت دانشگاه، تبدیل به یک نیاز عمومی در جامعه شده و آموزشعالی برای همه ایجاد شده و افراد مسن هم علاقهمند به ورود و تجربهکردن آن هستند. این تغییرات، سبک خاصی را حاکم کرد. در دوره اصلاحات، بخش مهمی از کسانی که میتوانستند تولید دانش کنند و آن را به واحدهای کوچکتر در عرصههایی چون امور خیریه، صنفی، شبکههای ورزشی و بنگاههای اقتصادی بخش خصوصی منتقل کنند در فعالیتهای قدرت متمرکز، جمع شدند، مثلا نماینده مجلس شدند یا به دولت رفتند. حزب تاسیس شد اما به تدریج نقش فرعی پیدا کرد و معطوف شد به برخی فعالیتهای معمول و روزانه. اما به دلیل اینکه فضا و ظرف آن آماده بود به لحاظ کمی در حوزههایی چون محیط زیست و «انجیاو»ها، رشد قابلتوجهی رخ داد. اما کار در این ساحت غیررسمی، نیاز به آموزش و تیم دارد و «بافتنی» نیست بلکه «رفتنی» است. باید در عمل تمرین کنیم تا ضعفها رفع شود. نهایتا با تغییر دولت، این نوع فعالیتها یا حمایت نشد یا نگاه منفی بسیاری به آنها شد و نسبتهای ناروایی به فعالان این عرصهها داده شد در حالیکه اکثر آنها، از جمله وفاداران به نظام و ارزشها و ایران بودند. فاصله منفی نسبت به این نوع شبکهها و فقدان آموزش لازم و نبود تمرین کافی، سبب شد تا در ابتدا نوعی سکون ایجاد شود اما به تدریج، این فضا در ساحت غیررسمی شکل گرفت که نتایج آن امروز تا حدی مشخص شده است.
کمیت این نوع فعالیتها کمتر دیده میشود؟ آیا صرف تاکید بر اینکه آنها دارای «کیفیت» هستند کافی است؟ نباید با توجه به گستردگی جامعه و سلایق، به سمت گستردهترکردن آنها رفت؟
بله این نگرانی وجود دارد که اگر مناسبات و سازوکارهای این نوع فعالیتها به درستی تنظیم نشود امکان بازگشت به عقب به طور جدی وجود دارد. تجربههای تاریخی ما هم این مساله را نشان میدهد. در یکی، دو سال ابتدای بعد از تغییر دولت، بخشی از افراد و نیروهای سیاسی درون جبهه اصلاحات به این صرافت افتادند که ای کاش همه زیرساختها بیشتر تقویت میشد و حوزههای اجتماع، اقتصاد و فرهنگ هم دارای پتانسیلهای قابلتوجهی است و همهچیز، سیاست نیست. این نگاه در برخی دوستان ما پررنگتر بود و نهادهای مروج اخلاق و خیریهها شکل گرفت. من واقعا فکر میکنم خیلی نباید نگاه انبوهی به این نوع فعالیتها داشت. این مجموعههایی که شکل گرفتند، سر پا ماندند، صبوری کردند و همچنان فعال هستند. این نوع فعالیت بسیار دشوار و در عین حال شیرین است چون علاوه بر صرف هزینه، به « ایثار وقت» نیاز دارد و این مجموعههای موفق اگر بتوانند تجارب خود را اکنون به شکل عینیتر منتقل کنند و شیرینی صبوری در این مسیر را نشان دهند، جامعه ما آن را میپذیرد و از آن استقبال میکند. بارها دیده شده در هنگام بروز وقایع تلخ مانند زلزله و مشکلات دیگر، چگونه یک روحیه حمایت از دیگری بروز میکند یا در مراسم « گلریزان» برای زندانیها چه مشارکتی دیده میشود. پس جامعه ما به لحاظ معرفتی و عاطفی، از غنای خوبی برخوردار است اما نیاز به تمرین دارد و این تجارب را نباید کوچک تصور کرد. حتما باید به بخشی از کسانی که تصور میکنند که این فعالیتها در ساحت «قدرت منتشر»، بیفایده بوده و سیستمها، غیرضروری هستند یا کانونهایی هستند برای مقاصد دیگر، تفهیم کرد که اینگونه نیست و در خیلی از کشورهای دنیا، دولتها حامی جدی این سازوکارها هستند چون میدانند بخش زیادی از وظایف دولت را همین تشکلها و همین فعالیتهای سیاسی و غیرسیاسی جامعه مدنی، به دوش میکشند و کار دولتها را سبک میکنند. این سازوکارها فضا را تلطیف میکنند و نقش «لولا» را ایفا میکنند. با توجه به ضرورتهای ایجادشده، شبکههای موفقی هم شکل گرفته اما همچنان با کار مطلوب فاصله دارد. این تجربه امروز در میان اصلاحطلبان وجود دارد که لازم نیست حتما در وزارت و معاونت وزیر و اداره کل باشیم تا موثر واقع شویم و کار برای جامعه ما در سطوح مختلف با این گستردگی و به وسیله همین شبکهها میتواند بسیار منشا اثر شود.
تحولات بسیاری که در سطح جامعهشناسی و هم تحولات اجتماعی در دو یا سه دهه گذشته در ایران و جهان رخ داد روی همه کنشگران سیاسی در کشور اثرگذار بود و اگر برخی، حاضر نشدند خود را با این تحولات وفق دهند، امروز در سطح جامعه و در حوزه سیاست و اقتصاد، یا حرفی برای گفتن ندارند یا اگر مجالی برای فعالیت آنها فراهم شود، خیلی زود به دلیل همین عدم انطباق، نتایج ضعیفی به جای گذارده و ناگزیر به ترک عرصه هستند. بهطور طبیعی اصلاحطلبان نیز از این تحولات هم تاثیر پذیرفتند و هم در پارهای موارد، در آن موثر بودند. در این سالها آنچه که پیش از این تحتعنوان «قدرت متمرکز» نامیده میشد، تنها عنصر قدرت تلقی نمیشود بلکه «قدرت منتشر» هم در دیگر عوامل موثر در توانایی یک نظام و جامعه، ارزیابی میشود. قدرت منتشر، قدرتی است که در بستر جامعه مینشیند و با سازوکارهایی که اتخاذ میکند، عقلانیتی که به خرج میدهد، کادرسازی و پیوندی که میان نیروهای مختلف اثرگذار در یک جامعه در بخشهای گوناگون پدید میآورد، شبکههایی ایجاد میکند که شاید محدود باشند اما حایز لوازم و قواعد قدرت هستند. این شبکه چه در حوزه اطلاعرسانی مجازی، چه انجیاوهای صنفی، سیاسی، علمی، شبکههای ورزشی و نهادهای مدنی یا هرکدام از این شبکهها به شکل منفرد، به عنوان مولفههای جدید «قدرت منتشر» محسوب میشود. اینها با توجه به نقش، تاثیرگذاری و تعاملی که با یکدیگر دارند، با قدرت متمرکز ارتباط برقرار میکنند.
ارتباط با قدرت متمرکز، چه خروجیای برای این قدرت منتشر و جامعه دارد؟
پس از شکلگیری این نوع نیروی اجتماعی، آنها با ایجاد ارتباط موثر میان حاکمیت سیاسی، مردم و دیگر کنشگران، نقش ایفا میکنند و با ایجاد یک قدرت فزاینده، میتوانند به قدرتگرفتن یک کشور کمک شایانی کنند.
چطور شد که اصلاحطلبان نیاز به درنظر گرفتن این نوع قدرت را احساس کردند؟ نوعی «جبر» پس از اتفاقات بعد از 84 باعث آن شد یا پیش از آن هم ضرورت آن شناخته شده بود؟
بدنه اصلی اصلاحطلبان با نظریههای اجتماعی آشنایی دارند، مطالعات «تحولات جهانی» آنان «به روز» است، تحولات جامعه را رصد میکنند و با توجه به تجربیات قبل و بعد از دوم خرداد 76، درک بهتری از «قدرت منتشر» دارند. با همین نگاه بود که اصلاحطلبان بعد از اینکه از حضور فعال در عرصه سیاسی قدرت متمرکز کنار رفتند، به این نتیجه رسیدند که با توجه به نیاز کشور و با توجه به اینکه اصلاحطلبان در مجموع معتقد بودند که باید به کمک جامعه بشتابند و تواناییها و تجارب را برای توسعه کشور در همه عرصهها بهکار گیرند، در این بخش فعال شوند. اصلاحطلبان بهطور جدی اعتقاد دارند نگاههای صرفا منفی و نگرش «انزواگرایانه» موجب میشود که هم خودشان و هم بخشی از جمعیت فعال جوان جامعه دچار نوعی یأس شوند و اینگونه به نظر برسد که دیگر هیچ کورسوی امیدی نیست. شکلگیری این نوع ناامیدیها میتواند منشا آسیبهای زیادی برای جامعه و کشور باشد. سیاستورزی با حفظ اصول و پرنسیب در فضاهایی که در بالا اشاره کردم، میتواند این آسیبها را از میان ببرد. در حالیکه اصلاحطلبان به عنوان بخش مهمی از نیروی سیاسی و فکری جامعه، با مردم، نظام و ایران نوعی به هم تنیدگی ایجاد کردهاند. آنان هیچگاه مایل نبوده و نیستند در گوشهای بنشینند و نظارهگر آسیبها باشند. حضور یک نیروی ناکارآمد در بخشهای اجرایی و تعطیلشدن باب انتقاد و سیاستورزی، سبب خواهد شد تا جامعه آسیب ببیند و بر همین اساس بود که بهرغم بالارفتن هزینه فعالیت سیاسی در سالهای اخیر و حتی اینکه جریان افراطی به صراحت از اصلاحطلبان خواست تا عرصه را ترک کنند، اصلاحطلبان اندوختههای معرفتگرا و تجارب عینی خود را به کار گرفته و سعی کردند به جای «فراع» به « فروع» بنگرند. این اعتقاد جدی در میان ما وجود داشت که بسیاری از کارهای به ظاهر کوچک، در عمل بزرگ است. یادم است از یکی از تئورسینهای مهم توسعه ژاپن سوال شده بود چرا مستنداتی که منجر به توسعه روزافزون و سریع این کشور شد را منتشر نمیکنند؟ او پاسخ داده بود چیز مهمی نیست اگر میخواهید رمز توسعه ما را بدانید، در یک کلمه «اهمیتدادن به رخدادها و حرکتهای به ظاهر کم اهمیت» دلیل آن بوده است. در واقع بسیار مهم است که به هر نیرو و انسانی به عنوان یک سرمایه بزرگ اجتماعی نگریسته شود. وقتی همه اینها را کنار هم بگذارید و تلاشها و تشکلهای صنفی، فرهنگی و البته اقتصادی را به عنوان قطعات پازل توسعه در نظر بگیریم آنگاه «ارزش افزوده» آنها مشخص میشود. وقتی دیدید در یک پازل میتوانید نقش ایفا کنید، این امر به خودی خود، ایجاد امیدواری میکند و روح جمعی را در صورت آسیب، بازسازی میکند.
قبلا این نگاه دیده میشد که سیاست، امری مذموم است و اگر مشکل معیشت و رفاه و آزادیهای اجتماعی تامین شود، سیاست برای مردم اصلا اهمیتی ندارد. آیا میتوان نتیجه گرفت که نتیجه این هشتسال و البته تلاش برای آگاهیرسانی به جامعه، این نظر را عوض کرده و این امر اثبات شده که برای داشتن اقتصاد توسعهیافته، فرهنگ پیشرو و جامعه سالم، باید از مجرای سیاسی عبور کرد؟
جامعه ما معمولا با نوعی «مشارکت گریزی» دستوپنجه نرمکرده که دلیل آن، جامعهشناسی خاصی است که در گذشته داشتیم. در این سالها تلاش شد که این نگرش به نگرش «مشارکت موفقیتآمیز» تبدیل شود؛ اینکه اجزای مختلف جامعه میتوانند در کنار هم قرار گیرند و همافزایی ملی را ایجاد کنند. بنابراین با وجود نشیبها، اصلاحطلبان با استفاده از تجارب گذشته در مجموع به این نتیجه رسیدند در حدی که امکان آن وجود دارد، این شبکهها که «زیرساخت» هر نوع توسعهای را تشکیل میدهند، ایجاد و تقویت شوند. نظریههای توسعه تصریح دارد که اگر این رفتار، مشارکت و قدرت منتشر، نهادینه شود جامعه و کشور به سمت عقلانیت عمومیتر و به نوعی اخلاقمدارتر حرکت میکند. نباید همه چیز را صفر و یک ببینیم چون هر چه به سمت پیچیدهترشدن جوامع میرویم این نگاههای منفی و مثبت به دلیل تکثر بینشها و سلایق و تخصصیترشدن خیلی از امور جامعه از پارادایم صرفا سیاسی به یک پارادایم اجتماعی تبدیل میشود. فضای سیاسی یک فضای ژلاتینی است و «صفر و یکی» نیست.
و نتیجه این صفر و یک ندیدن اتفاقات چیست؟ چگونه این نوع سیاستورزی یا رفتار اجتماعی و فرهنگی، به توسعه منجر میشود؟
اتفاقا در این سازوکارها افراد تحملپذیری، نقدپذیری و تمرین نقد سازنده میکنند. چون در این حوزه، شکستها و پیروزیها، سنگینی شکست در رقابتهای سیاسی یا رسمی را ندارد، تحمل آن سادهتر است. ایجاد این روحیه، نویدبخش «پیروزیهای مقدر» خواهد بود. با همین نگاه حداقلی، دوره هشتساله اخیر که سپری شد را میتوان دوران تغییر جهت از شبکه قدرت متمرکز به شبکه منتشر نامید.
با تعریف شما، ایجاد صنوف، تشکلهای مدنی و فرهنگی، نهادینهشدن حزب و کار حزبی، امری ناگزیر بود. اما با وجود پذیرش بخشی از دیدگاههای شما، همچنان نواقص جدی در این عرصه وجود دارد و به نظر میرسد صرف نظر از محدودیتها، هنوز هم آنگونه که باید، توسط نیروهای سیاسی و به ویژه اصلاحطلبان، تلاش لازم برای تقویت این ساز و کارها به چشم نمیآید. چرا؟
بله این نکته کاملا درست است و اینها ضرورتهای دنیای امروز به شمار میرود. در ایران نیز مثل خیلی از کشورهای دنیا، برخلاف تصوری که این سالها، در روزنامهها و محافلی که طبل افراط را همچنان میکوبند و هر نوع شبکهسازی مدنی را به جریانات خارجی یا مسایل سیاسی نسبت میدهند، مگر میتوان در این دوره جدید زندگی کرد و شکل تودهوار گذشته را حفظ کرد؟ با همین صنفها تشکلهای مدنی و خرد جمعی و تمرینهای در این ساز و کارها است که جامعه رشد میکند، اخلاق مدنی مییابد، اخلاق توجه به قانون در عین تمایل دفاع از صنف خود را فرامیگیرد. اینها در فضای فراتر، شکلهای بزرگتر مییابد و مفاهیم منافع ملی در این پروسه شکل میگیرد و نهایت جامعه یا ملت در همین فرآیندها تولید شده و رشد میکند. بله قطعا نواقص زیادی وجود دارد. همچنان بهخاطر تربیتها در بخشهای مختلف و حتی نیروهای سیاسی، با مشارکتستیزی و قانونگریزی مواجه هستیم و فرهنگ این نوع فعالیتها، به خوبی شکل نگرفته است. اما در این دوره، نوعی بازنگری و توجه به استفاده از حداقل فرصتها و نهایتا نوعی شادابی و نشاط و توجه به موفقیتهای مقطعی و بعضا کوچک، ایجاد شد. این ایده که «دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد»، با دست به دست هم دادن و ایجاد صنوف و تشکلهای مدنی و حرکتهای جمعی، تغییر کرد.
آسیبشناسی گذشته و نگاه به آینده با سیاستورزی مستمر، در این هشتسال دوری از ساحت رسمی قدرت، چه نتایجی به همراه داشت؟
در آسیبشناسی آن، بیش از آنکه سیاسی نگاه کنیم باید کمی به روحیاتی که در بسترهای تاریخی ما شکل گرفت و فرهنگ فعالیتهای مشارکتی آن هم به شکل حرفهای نه تودهای را ضعیف کرد بازگردیم. قبلا صنوف اقتصادی همین نقشها را ایفا میکردند اما در مقاطعی، این نوع فعالیت صنفی به شدت ضعیف شد. در دوره اصلاحات با وجود تحولاتی که رخ داد، نیازهای متکثری خود را نشان داد و بسیاری دریافتند این نیازها، ساحتهای مختلف دارد و فقط سیاسی نیست. بعضا با شبکه جهانی پیوند خورده، سبد نیازها دگرگون شده و نسل جوان، نسل فزایندهای هستند که سبک زندگی آنان نسبت به گذشته متفاوت شده و ورود به ساحت دانشگاه، تبدیل به یک نیاز عمومی در جامعه شده و آموزشعالی برای همه ایجاد شده و افراد مسن هم علاقهمند به ورود و تجربهکردن آن هستند. این تغییرات، سبک خاصی را حاکم کرد. در دوره اصلاحات، بخش مهمی از کسانی که میتوانستند تولید دانش کنند و آن را به واحدهای کوچکتر در عرصههایی چون امور خیریه، صنفی، شبکههای ورزشی و بنگاههای اقتصادی بخش خصوصی منتقل کنند در فعالیتهای قدرت متمرکز، جمع شدند، مثلا نماینده مجلس شدند یا به دولت رفتند. حزب تاسیس شد اما به تدریج نقش فرعی پیدا کرد و معطوف شد به برخی فعالیتهای معمول و روزانه. اما به دلیل اینکه فضا و ظرف آن آماده بود به لحاظ کمی در حوزههایی چون محیط زیست و «انجیاو»ها، رشد قابلتوجهی رخ داد. اما کار در این ساحت غیررسمی، نیاز به آموزش و تیم دارد و «بافتنی» نیست بلکه «رفتنی» است. باید در عمل تمرین کنیم تا ضعفها رفع شود. نهایتا با تغییر دولت، این نوع فعالیتها یا حمایت نشد یا نگاه منفی بسیاری به آنها شد و نسبتهای ناروایی به فعالان این عرصهها داده شد در حالیکه اکثر آنها، از جمله وفاداران به نظام و ارزشها و ایران بودند. فاصله منفی نسبت به این نوع شبکهها و فقدان آموزش لازم و نبود تمرین کافی، سبب شد تا در ابتدا نوعی سکون ایجاد شود اما به تدریج، این فضا در ساحت غیررسمی شکل گرفت که نتایج آن امروز تا حدی مشخص شده است.
کمیت این نوع فعالیتها کمتر دیده میشود؟ آیا صرف تاکید بر اینکه آنها دارای «کیفیت» هستند کافی است؟ نباید با توجه به گستردگی جامعه و سلایق، به سمت گستردهترکردن آنها رفت؟
بله این نگرانی وجود دارد که اگر مناسبات و سازوکارهای این نوع فعالیتها به درستی تنظیم نشود امکان بازگشت به عقب به طور جدی وجود دارد. تجربههای تاریخی ما هم این مساله را نشان میدهد. در یکی، دو سال ابتدای بعد از تغییر دولت، بخشی از افراد و نیروهای سیاسی درون جبهه اصلاحات به این صرافت افتادند که ای کاش همه زیرساختها بیشتر تقویت میشد و حوزههای اجتماع، اقتصاد و فرهنگ هم دارای پتانسیلهای قابلتوجهی است و همهچیز، سیاست نیست. این نگاه در برخی دوستان ما پررنگتر بود و نهادهای مروج اخلاق و خیریهها شکل گرفت. من واقعا فکر میکنم خیلی نباید نگاه انبوهی به این نوع فعالیتها داشت. این مجموعههایی که شکل گرفتند، سر پا ماندند، صبوری کردند و همچنان فعال هستند. این نوع فعالیت بسیار دشوار و در عین حال شیرین است چون علاوه بر صرف هزینه، به « ایثار وقت» نیاز دارد و این مجموعههای موفق اگر بتوانند تجارب خود را اکنون به شکل عینیتر منتقل کنند و شیرینی صبوری در این مسیر را نشان دهند، جامعه ما آن را میپذیرد و از آن استقبال میکند. بارها دیده شده در هنگام بروز وقایع تلخ مانند زلزله و مشکلات دیگر، چگونه یک روحیه حمایت از دیگری بروز میکند یا در مراسم « گلریزان» برای زندانیها چه مشارکتی دیده میشود. پس جامعه ما به لحاظ معرفتی و عاطفی، از غنای خوبی برخوردار است اما نیاز به تمرین دارد و این تجارب را نباید کوچک تصور کرد. حتما باید به بخشی از کسانی که تصور میکنند که این فعالیتها در ساحت «قدرت منتشر»، بیفایده بوده و سیستمها، غیرضروری هستند یا کانونهایی هستند برای مقاصد دیگر، تفهیم کرد که اینگونه نیست و در خیلی از کشورهای دنیا، دولتها حامی جدی این سازوکارها هستند چون میدانند بخش زیادی از وظایف دولت را همین تشکلها و همین فعالیتهای سیاسی و غیرسیاسی جامعه مدنی، به دوش میکشند و کار دولتها را سبک میکنند. این سازوکارها فضا را تلطیف میکنند و نقش «لولا» را ایفا میکنند. با توجه به ضرورتهای ایجادشده، شبکههای موفقی هم شکل گرفته اما همچنان با کار مطلوب فاصله دارد. این تجربه امروز در میان اصلاحطلبان وجود دارد که لازم نیست حتما در وزارت و معاونت وزیر و اداره کل باشیم تا موثر واقع شویم و کار برای جامعه ما در سطوح مختلف با این گستردگی و به وسیله همین شبکهها میتواند بسیار منشا اثر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.