|

سیاستمدار و سیاست‌ورزی

تقی آزادارمکی . جامعه‌شناس سیاسی

انتخابات، اولین و ساده‌ترین شکل و رفتار دموکراتیک است. برای راه رفتن باید کفش پوشید. اما راه رفتن کفش پوشیدن نیست. راه رفتن اقدام ذهنی و عملی است که می‌تواند با پوشیدن کفش هم صورت بگیرد. هر چند که بدون کفش هم می‌توان در زمین نرم و بدون خس و خاشاک حرکت و زندگی کرد. کفش‌پوشیدن برای این است که پاهای انسان در مسیر حرکت که در آن خس و خاشاک بسیاری وجود دارد، آسیب نبیند. انتخابات در یک جامعه حداقل خوبی است.
ولی اصلا ساحت حداکثری ندارد. ساحت حداکثری انتخابات را باید در اقدام ذهنی و عملی افراد و گروه‌های اجتماعی و نهادها و کل جامعه دید. همه کسانی که به لحاظ ذهنی و عملی اقدام برای حرکت می‌کنند مهم‌ترند از انجام انتخابات. انتخابات تبلور بیرونی خواسته‌ای است بنیادی. اگر خواسته بنیادی وجود نداشته باشد دیگر تظاهر و ساماندهی بیرونی آن‌که در قالب انتخابات تبلور می‌یابد معنی خیلی خوبی ندارد. برای گذر کردن از حداقل و در مسیر حداکثر بودن باید اقدام‌های متعددی صورت گیرد. یکی از اولی‌ترین اقدام‌ها بسیج نیروی سیاسی جامعه به صلاح صداقت و پاکی و نظم و عدالتخواهی است. نیروی سیاسی درگیر حوزه سیاسی که کنشگران آغازین و زمینه‌ساز کنش سیاسی هستند باید اهل صداقت و پاکی و نظم و عدالت باشند. اگر اینطور بودند زمینه مناسب در شروع کار فراهم می‌شود. به این لحاظ است که باید به‌طور قطع اعلام کرد که نیروهای سیاسی در جامعه هستند که فضای مناسب عمل سیاسی و انتخابات را فراهم می‌کنند. آنها بسترساز تحولات سیاسی و تبدیل جامعه‌ای حداقلی به جامعه‌ای حداکثری هستند. اما مگر عمل سیاسی به‌سامان در جامعه بدون حضور و نقش مثبت‌آفرینی نیروی سیاسی به‌دست می‌آید؟ مگر می‌شود دانش در دانشگاه باشد بدون اینکه دانشمندانی وجود داشته باشند؟ مگر می‌شود نانی پخته شود بدون اینکه نانوایی وجود داشته باشد؟ در نتیجه وجود فعلی و کنشی در نظام اجتماعی و سیاسی ایران توام با حضور و وجود نیروی سیاسی است. البته نیروی سیاسی‌ای که بتواند طی گذر زمان اعتماد راستین مردم را به دست آورد. این امر چگونه ممکن می‌شود؟ کسب اعتماد مردم از طریق استمرار کنش سیاسی در جامعه‌ای پویا به دست می‌آید. ادامه کنش سیاسی سیاستمداران است که نشان از صداقت و عدم صداقت آنها خواهد داشت. راستی و درستی عمل سیاسی سیاستمداران و نیروهای سیاسی موکول به اقدامی مستمر و معطوف به جامعه است. نگارنده بین سیاستمدار و عمل سیاسی از طریق کنش سیاسی سامان‌یافته، رابطه می‌شناسم.
از نظر من عمل سیاسی وقتی تحقق می‌یابد که سیاستمدارانی ورزیده و اهل عمل خردمندانه داشته باشیم. وجود سیاستمدار عاقل و به‌روز و باتدبیر زمینه اصلی شکل‌گیری عمل سیاسی است. اما عمل سیاسی زمانی محقق می‌شود که بازی سیاسی آغاز شود. به‌عبارت دیگر سیاستمداران حرفه‌ای که دارای اعتبار و آبرویی کافی هستند و این آبرو را در مسیر عمل سیاسی به دست آورده‌اند در حوزه سیاسی و نبرد و مبارزه سیاسی ارایه داده و به دلیل قدرت و هویت و اعتبار، به رقیب اجازه مشارکت و عمل سیاسی بدهند. مصرف آبروی به‌دست آورده برای سیاستمدار است که عمل سیاسی را ممکن و روان می‌سازد. گفته می‌شود که در دوره بحران به فلان فرد گفتند که آمدنت به صحنه سیاسی، جامعه را از بحران نجات می‌دهد و او برای حفظ آبروی به دست آورده‌اش از حضور امتناع کرده است. گفته می‌شود که عجب آدم باشعوری بود. اگر می‌آمد هم مشکل حل نمی‌شد. گفته می‌شود که او بعد از اندک زمانی مرد. خب معنای کار و فعل او این است که آقا یا خانم سیاستمداری که در گذر زمان و طی حوادث بسیار آبرویی کسب کرده بود بدون اینکه این آبرو را در مسیر عمل سیاسی مصرف کند به خاک برد. آیا به خاک کردن آبروی به دست آورده بهتر از مصرف آن بین ابناء بشر است؟
سیاستمدار کسی است که همیشه آماده حضور در عمل سیاسی است. سیاستمدار و نیروی سیاسی ملی و وطنی کسی است که آماده است تا آبروی به دست آورده را برای هموطنانش مصرف کند و دست خالی به دیار باقی بشتابد. زیرا باور به این دارد که در دیار باقی آبرویی دیگر لازم است. با مصرف آبروی کسب کرده است که نظام سیاسی سامان می‌یابد و فضای عمل سیاسی با حضور کنشگران سیاسی سامان‌یافته و غیرسامان‌یافته بسامان می‌شود. معتقدم حرکت‌های اجتماعی و فرهنگی، سوگیری سیاسی می‌یابد یا اینکه از طریق سیاسیون، سیاسی تلقی می‌شود. مثلا تاسیس یک واحد تجاری و هنری قبل از هر چیز پدیده‌ای سیاسی جلوه می‌کند، یا اینکه نتایج عمل افراد و گروه‌ها در این واحدها تعابیر سیاسی می‌شود. و این از خطاهای حوزه سیاسی است که برای درک نادرست از عمل اجتماعی و مکانیسم‌های دست‌یابی به اعتدال و نظم، هر چه در مسیر دارد را سیاسی تعبیر می‌کند. تاسیس مدرسه‌ای و اداره‌ای و فرهنگ‌خانه‌ای سیاسی جلوه می‌کند. این است راز و رمز نابسامانی در جامعه ایرانی. از طرف دیگر، پیگیری مطالبات سیاسی افراد و مردم فعالیتی سیاسی و اجتماعی است. اینکه حزبی و گروهی سیاسی خواسته‌ای سیاسی را پیگیری می‌کند نشان از فعل سیاسی نیست. فعلی است که در حوزه سیاسی برای هدف سیاسی شکل می‌گیرد. تشکل‌های سیاسی محلی و امکانی برای فرموله کردن عمل سیاسی و معنی‌دهی به عمل سیاسی در مراحل بعدی است. تشکل‌های سیاسی به فردایی بر اساس دیروزی رفته می‌اندیشند. وجود انواع تشکل‌های سیاسی، زمینه تنوع فضای کنشی سیاسی را فراهم می‌کند.
این است که دموکراسی بدون رقیب و تفاوت‌ها و رقابت بدون گروه‌های متشکل و گروه‌های متشکل آماده رقابت بدون اخلاق سیاسی و جهت‌گیری فرهنگی و سیاسی امکان‌پذیر نیست. این است که تشکل سیاسی با حضور افراد هدفدار اهل عمل دارای منش و رفتار سیاسی ممکن است. جمع شدن گروهی برای دستیابی به قدرت در زمانی خاص را تشکل سیاسی نمی‌گویند. یکی از شرط‌های اصلی ظهور و بقای تشکل سیاسی، زمان و دوره و ادامه حرکت است. شرایط دیگری نیز برای تشکل سیاسی لازم است. تشکیلات یکی از آنهاست. تشکیلات معطوف به هدف و آرمان می‌تواند شکل بگیرد. بنابراین جریان سیاسی می‌تواند و باید حضور سیاسی یابد و پیگیر مسایل سیاسی باشد. حضور این نیرو مذموم نیست. برعکس عدم‌حضورش مذموم است. مذموم بودن حضور نیرو وقتی است که تلاش‌ها معطوف به دستیابی به قدرت باشد یعنی وقتی که دستیابی به قدرت، اصل تلقی شود ماکیاولیسم ظهور می‌کند. در این شرایط است که بداخلاقی، عدم صداقت، عدم درستکاری و پاکی ظهور می‌کند و به‌جای رقابت و مشارکت، جنجال و فرصت‌طلبی ظهور می‌کند. پس قدرت در جامعه برای سیاست امری ناپسند معرفی نمی‌شود. در حالی که برای برخي، قدرت ناپسند نامیده می‌شود. این نوع نگاه غلط است. هر دو یا هر سه نیروی اجتماعی وقتی در جایی مستقرند و هدف سازمان‌یافته و ادامه حیات دارند در پی دستیابی به قدرت و دارای قدرت هستند. همانطور که سیاستمدار در حزب و رقابت در پی کسب قدرت است دانشمند و روحانی نیز در پی کسب قدرت هستند. اولی قدرت آشکار را پی می‌گیرد و دومی و سومی قدرت نرم را. دستیابی به قدرت، مذموم نیست. استفاده نادرست از قدرت است که مذموم است. امام معصوم بیش از امام جائر قدرت دارد. اولی از قدرتش برای منافع شخصی بهره نمی‌گیرد در حالی که دومی با وجود اینکه دارای قدرت کمتری است در هر جا که نفسش بخواهد بهره‌مند می‌شود. در نزد امام معصوم داشتن قدرت پسندیده است و در نزد دومی ناپسند. در عین حال باید دانست نیروی سیاسی به‌تنهایی نمی‌تواند بازی سیاسی را شروع و پایان دهد. نیروی سیاسی با رقیب لمپن هم نمی‌تواند بازی سیاسی را شروع کند. تازه اگر هم بازی را شروع کند معلوم نیست که برای بازی سیاسی پایانی باشد. به این لحاظ است که بازی سیاسی در زمین بازی با بازیکنانی شروع مي‌شود و پایان آن ممكن است همراه با شکست یا پیروزی باشد. جریان سیاسی هم بدون وجود دیگران، خارج از حوزه داخلی یا در داخل شکل نمی‌گیرد. در این مسیر است که نیروهای مدنی جامعه جدید ضروری هستند. این نیروها پیوندزننده بین نیروها و جریان‌های سیاسی با متن جامعه هستند. در بعضی از شرایط، این‌کار یعنی پیوند از طریق رسانه‌ها حاصل می‌شود و در بعضی از جاها از طریق روشنفکران و صاحب‌نظران ممکن می‌شود. جامعه نیز کار خود را بلد است. از طریق همان نیروهایی که به‌ظاهر ضدجامعه هستند مطالبات را دنبال می‌کند. وقتی جامعه شرایط مناسب ظهور و بروز عمل سیاسی و اجتماعی را فراهم نسازد، شرایط غیرطبیعی حاصل و نتایجی معطوف به نیازها و خواسته‌های جاری را می‌دهند. این است که در بسیاری از مواقع نیرویی که برای حذف رقیب آمده است خود تبدیل به رقیب می‌شود و اهداف و آرمان‌های رقیب را تکرار می‌کند. تکرار این آرمان‌ها زمانی است که جامعه حساسیت بنیادگرایانه‌اش را از دست داده است و نیروی حاکم، مجری اجرا و تحقق آرمان‌هایی می‌شود که زمانی ناپسند جلوه می‌کرد. با این معنی می‌توان رابطه‌ای که بین سکولاریسم و دین‌گرایی در ایران یا دموکراسی‌خواهی و تمامیت‌خواهی در جهان و رشد و مصرف‌گرایی است را توضیح داد. کسانی که زمانی علیه دین شوریده بودند در نهایت در جهت تحقق اهداف دینداران عمل می‌کنند و کسانی که در جهت سرکوب‌کردن دموکرات‌ها و حذف دموکراسی به‌پا خاسته بودند شرایط ظهور دموکراسی را فراهم می‌سازند. این اصلی است که کمتر به آن توجه می‌شود.
انتخابات، اولین و ساده‌ترین شکل و رفتار دموکراتیک است. برای راه رفتن باید کفش پوشید. اما راه رفتن کفش پوشیدن نیست. راه رفتن اقدام ذهنی و عملی است که می‌تواند با پوشیدن کفش هم صورت بگیرد. هر چند که بدون کفش هم می‌توان در زمین نرم و بدون خس و خاشاک حرکت و زندگی کرد. کفش‌پوشیدن برای این است که پاهای انسان در مسیر حرکت که در آن خس و خاشاک بسیاری وجود دارد، آسیب نبیند. انتخابات در یک جامعه حداقل خوبی است.
ولی اصلا ساحت حداکثری ندارد. ساحت حداکثری انتخابات را باید در اقدام ذهنی و عملی افراد و گروه‌های اجتماعی و نهادها و کل جامعه دید. همه کسانی که به لحاظ ذهنی و عملی اقدام برای حرکت می‌کنند مهم‌ترند از انجام انتخابات. انتخابات تبلور بیرونی خواسته‌ای است بنیادی. اگر خواسته بنیادی وجود نداشته باشد دیگر تظاهر و ساماندهی بیرونی آن‌که در قالب انتخابات تبلور می‌یابد معنی خیلی خوبی ندارد. برای گذر کردن از حداقل و در مسیر حداکثر بودن باید اقدام‌های متعددی صورت گیرد. یکی از اولی‌ترین اقدام‌ها بسیج نیروی سیاسی جامعه به صلاح صداقت و پاکی و نظم و عدالتخواهی است. نیروی سیاسی درگیر حوزه سیاسی که کنشگران آغازین و زمینه‌ساز کنش سیاسی هستند باید اهل صداقت و پاکی و نظم و عدالت باشند. اگر اینطور بودند زمینه مناسب در شروع کار فراهم می‌شود. به این لحاظ است که باید به‌طور قطع اعلام کرد که نیروهای سیاسی در جامعه هستند که فضای مناسب عمل سیاسی و انتخابات را فراهم می‌کنند. آنها بسترساز تحولات سیاسی و تبدیل جامعه‌ای حداقلی به جامعه‌ای حداکثری هستند. اما مگر عمل سیاسی به‌سامان در جامعه بدون حضور و نقش مثبت‌آفرینی نیروی سیاسی به‌دست می‌آید؟ مگر می‌شود دانش در دانشگاه باشد بدون اینکه دانشمندانی وجود داشته باشند؟ مگر می‌شود نانی پخته شود بدون اینکه نانوایی وجود داشته باشد؟ در نتیجه وجود فعلی و کنشی در نظام اجتماعی و سیاسی ایران توام با حضور و وجود نیروی سیاسی است. البته نیروی سیاسی‌ای که بتواند طی گذر زمان اعتماد راستین مردم را به دست آورد. این امر چگونه ممکن می‌شود؟ کسب اعتماد مردم از طریق استمرار کنش سیاسی در جامعه‌ای پویا به دست می‌آید. ادامه کنش سیاسی سیاستمداران است که نشان از صداقت و عدم صداقت آنها خواهد داشت. راستی و درستی عمل سیاسی سیاستمداران و نیروهای سیاسی موکول به اقدامی مستمر و معطوف به جامعه است. نگارنده بین سیاستمدار و عمل سیاسی از طریق کنش سیاسی سامان‌یافته، رابطه می‌شناسم.
از نظر من عمل سیاسی وقتی تحقق می‌یابد که سیاستمدارانی ورزیده و اهل عمل خردمندانه داشته باشیم. وجود سیاستمدار عاقل و به‌روز و باتدبیر زمینه اصلی شکل‌گیری عمل سیاسی است. اما عمل سیاسی زمانی محقق می‌شود که بازی سیاسی آغاز شود. به‌عبارت دیگر سیاستمداران حرفه‌ای که دارای اعتبار و آبرویی کافی هستند و این آبرو را در مسیر عمل سیاسی به دست آورده‌اند در حوزه سیاسی و نبرد و مبارزه سیاسی ارایه داده و به دلیل قدرت و هویت و اعتبار، به رقیب اجازه مشارکت و عمل سیاسی بدهند. مصرف آبروی به‌دست آورده برای سیاستمدار است که عمل سیاسی را ممکن و روان می‌سازد. گفته می‌شود که در دوره بحران به فلان فرد گفتند که آمدنت به صحنه سیاسی، جامعه را از بحران نجات می‌دهد و او برای حفظ آبروی به دست آورده‌اش از حضور امتناع کرده است. گفته می‌شود که عجب آدم باشعوری بود. اگر می‌آمد هم مشکل حل نمی‌شد. گفته می‌شود که او بعد از اندک زمانی مرد. خب معنای کار و فعل او این است که آقا یا خانم سیاستمداری که در گذر زمان و طی حوادث بسیار آبرویی کسب کرده بود بدون اینکه این آبرو را در مسیر عمل سیاسی مصرف کند به خاک برد. آیا به خاک کردن آبروی به دست آورده بهتر از مصرف آن بین ابناء بشر است؟
سیاستمدار کسی است که همیشه آماده حضور در عمل سیاسی است. سیاستمدار و نیروی سیاسی ملی و وطنی کسی است که آماده است تا آبروی به دست آورده را برای هموطنانش مصرف کند و دست خالی به دیار باقی بشتابد. زیرا باور به این دارد که در دیار باقی آبرویی دیگر لازم است. با مصرف آبروی کسب کرده است که نظام سیاسی سامان می‌یابد و فضای عمل سیاسی با حضور کنشگران سیاسی سامان‌یافته و غیرسامان‌یافته بسامان می‌شود. معتقدم حرکت‌های اجتماعی و فرهنگی، سوگیری سیاسی می‌یابد یا اینکه از طریق سیاسیون، سیاسی تلقی می‌شود. مثلا تاسیس یک واحد تجاری و هنری قبل از هر چیز پدیده‌ای سیاسی جلوه می‌کند، یا اینکه نتایج عمل افراد و گروه‌ها در این واحدها تعابیر سیاسی می‌شود. و این از خطاهای حوزه سیاسی است که برای درک نادرست از عمل اجتماعی و مکانیسم‌های دست‌یابی به اعتدال و نظم، هر چه در مسیر دارد را سیاسی تعبیر می‌کند. تاسیس مدرسه‌ای و اداره‌ای و فرهنگ‌خانه‌ای سیاسی جلوه می‌کند. این است راز و رمز نابسامانی در جامعه ایرانی. از طرف دیگر، پیگیری مطالبات سیاسی افراد و مردم فعالیتی سیاسی و اجتماعی است. اینکه حزبی و گروهی سیاسی خواسته‌ای سیاسی را پیگیری می‌کند نشان از فعل سیاسی نیست. فعلی است که در حوزه سیاسی برای هدف سیاسی شکل می‌گیرد. تشکل‌های سیاسی محلی و امکانی برای فرموله کردن عمل سیاسی و معنی‌دهی به عمل سیاسی در مراحل بعدی است. تشکل‌های سیاسی به فردایی بر اساس دیروزی رفته می‌اندیشند. وجود انواع تشکل‌های سیاسی، زمینه تنوع فضای کنشی سیاسی را فراهم می‌کند.
این است که دموکراسی بدون رقیب و تفاوت‌ها و رقابت بدون گروه‌های متشکل و گروه‌های متشکل آماده رقابت بدون اخلاق سیاسی و جهت‌گیری فرهنگی و سیاسی امکان‌پذیر نیست. این است که تشکل سیاسی با حضور افراد هدفدار اهل عمل دارای منش و رفتار سیاسی ممکن است. جمع شدن گروهی برای دستیابی به قدرت در زمانی خاص را تشکل سیاسی نمی‌گویند. یکی از شرط‌های اصلی ظهور و بقای تشکل سیاسی، زمان و دوره و ادامه حرکت است. شرایط دیگری نیز برای تشکل سیاسی لازم است. تشکیلات یکی از آنهاست. تشکیلات معطوف به هدف و آرمان می‌تواند شکل بگیرد. بنابراین جریان سیاسی می‌تواند و باید حضور سیاسی یابد و پیگیر مسایل سیاسی باشد. حضور این نیرو مذموم نیست. برعکس عدم‌حضورش مذموم است. مذموم بودن حضور نیرو وقتی است که تلاش‌ها معطوف به دستیابی به قدرت باشد یعنی وقتی که دستیابی به قدرت، اصل تلقی شود ماکیاولیسم ظهور می‌کند. در این شرایط است که بداخلاقی، عدم صداقت، عدم درستکاری و پاکی ظهور می‌کند و به‌جای رقابت و مشارکت، جنجال و فرصت‌طلبی ظهور می‌کند. پس قدرت در جامعه برای سیاست امری ناپسند معرفی نمی‌شود. در حالی که برای برخي، قدرت ناپسند نامیده می‌شود. این نوع نگاه غلط است. هر دو یا هر سه نیروی اجتماعی وقتی در جایی مستقرند و هدف سازمان‌یافته و ادامه حیات دارند در پی دستیابی به قدرت و دارای قدرت هستند. همانطور که سیاستمدار در حزب و رقابت در پی کسب قدرت است دانشمند و روحانی نیز در پی کسب قدرت هستند. اولی قدرت آشکار را پی می‌گیرد و دومی و سومی قدرت نرم را. دستیابی به قدرت، مذموم نیست. استفاده نادرست از قدرت است که مذموم است. امام معصوم بیش از امام جائر قدرت دارد. اولی از قدرتش برای منافع شخصی بهره نمی‌گیرد در حالی که دومی با وجود اینکه دارای قدرت کمتری است در هر جا که نفسش بخواهد بهره‌مند می‌شود. در نزد امام معصوم داشتن قدرت پسندیده است و در نزد دومی ناپسند. در عین حال باید دانست نیروی سیاسی به‌تنهایی نمی‌تواند بازی سیاسی را شروع و پایان دهد. نیروی سیاسی با رقیب لمپن هم نمی‌تواند بازی سیاسی را شروع کند. تازه اگر هم بازی را شروع کند معلوم نیست که برای بازی سیاسی پایانی باشد. به این لحاظ است که بازی سیاسی در زمین بازی با بازیکنانی شروع مي‌شود و پایان آن ممكن است همراه با شکست یا پیروزی باشد. جریان سیاسی هم بدون وجود دیگران، خارج از حوزه داخلی یا در داخل شکل نمی‌گیرد. در این مسیر است که نیروهای مدنی جامعه جدید ضروری هستند. این نیروها پیوندزننده بین نیروها و جریان‌های سیاسی با متن جامعه هستند. در بعضی از شرایط، این‌کار یعنی پیوند از طریق رسانه‌ها حاصل می‌شود و در بعضی از جاها از طریق روشنفکران و صاحب‌نظران ممکن می‌شود. جامعه نیز کار خود را بلد است. از طریق همان نیروهایی که به‌ظاهر ضدجامعه هستند مطالبات را دنبال می‌کند. وقتی جامعه شرایط مناسب ظهور و بروز عمل سیاسی و اجتماعی را فراهم نسازد، شرایط غیرطبیعی حاصل و نتایجی معطوف به نیازها و خواسته‌های جاری را می‌دهند. این است که در بسیاری از مواقع نیرویی که برای حذف رقیب آمده است خود تبدیل به رقیب می‌شود و اهداف و آرمان‌های رقیب را تکرار می‌کند. تکرار این آرمان‌ها زمانی است که جامعه حساسیت بنیادگرایانه‌اش را از دست داده است و نیروی حاکم، مجری اجرا و تحقق آرمان‌هایی می‌شود که زمانی ناپسند جلوه می‌کرد. با این معنی می‌توان رابطه‌ای که بین سکولاریسم و دین‌گرایی در ایران یا دموکراسی‌خواهی و تمامیت‌خواهی در جهان و رشد و مصرف‌گرایی است را توضیح داد. کسانی که زمانی علیه دین شوریده بودند در نهایت در جهت تحقق اهداف دینداران عمل می‌کنند و کسانی که در جهت سرکوب‌کردن دموکرات‌ها و حذف دموکراسی به‌پا خاسته بودند شرایط ظهور دموکراسی را فراهم می‌سازند. این اصلی است که کمتر به آن توجه می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.