ایران واقعی، ایران خیالی
دنیل بلومبرگ . فرنگیس بیات
پس از انتخاب «حسن روحانی»، آگاهان مسایل ایران همچنان مشغول تعبیر و تفسیر معنای پیروزی او هستند. این کارشناسان درگیر این سوالند که آیا روند سیاسی در ایران شگفتی جدید و جذاب دیگری را بههمراه خواهد آورد یا خیر. این بحث مطمئنا سوالی آکادمیکی نیست. اما در کشوری که تحلیل، تبلیغ و توصیه غالبا با هم درآمیخته است، هیچ تعجبی ندارد که تلاشهای بعد از انتخابات برای معنا بخشیدن به سیاستهای گیجکننده ایران، خود تبدیل به تحلیل یک مسابقه فوتبال شود. یکی از مشکلات چنین نتیجهگیریای شیوههای اشتباهی است که در بعضی محافل درباره رابطه میان تحریمها، سیاست داخلی ایران و چشماندازهای رسیدن به راهحل مساله هستهای ایران ترسیم میشود.
رابطه توصیفشده فوق درواقع از یک منطق مشابه نشات میگیرد. کمی بعد از طرح ایدههای خاص درباره تحلیلها و گزارشهای منتشرشده درمورد ایران، اتفاقهای بزرگی افتاد که پیشفرض سابق درباره ماهیت عمومی و غالب نظام سیاسی در ایران را به چالش کشید. بعد از اینکه تحلیلگران کمی بعد از این چالش خود را دوباره پیدا کردند، تلاشهای زیادی برای «بازسازی» استدلال پیشین در جهت احیای توصیه[های قبلی] یا نتیجهگیری مطلوب پیشین آغاز شده است: یکی از این نتیجهگیریهای معجزهآسا این بوده است که به نظر میآید کاملا با استدلالهای قبلی هماهنگ دربیاید.
برای مثال، برای سالها آگاهان مسایل ایران نتوانستند دریابند که ساختار ایران کاملا یکدست نیست و همه بازیگران موضع یکسانی ندارند. پیشفرض این برداشت که حقیقتا در واشنگتن درمورد آن اجماع وجود داشت، این بود که ایران در حال حرکت به سمت نوعی سیستم بسته است. اما هرگز پیششرطهایی برای چنین روندی محقق نشد: تحلیلگران غربی بر این باورند که همه چیز در ایران تحت کنترل یک هسته اصلی تصمیمگیرنده است و یک نامزد خاصی در میان هشت نامزد ریاستجمهوری بهواسطه پیوندهایش با این هسته اصلی قدرت، قطعا رییسجمهوری بعدی خواهد شد؛ اما اینطور نشد. آنکه شانسش از همه کمتر به نظر میرسید برنده نهایی شد و همه و حتی نگارنده این مقاله را شگفتزده کرد.
در پی چنین رویدادی، روایت«سیستم بسته نظامی» از ایران در برابر چالش جدی قرار گرفت. درواقع یک شاهد محکم به ما نشان داد که مانور سیاسی بخش وسیعی از بازیگران هوشمند و تصمیم دقیقه آخر رایدهندگان برای مشارکت در انتخابات کلا نتیجه را تغییر داد. بعضی ناظران هماکنون بهدنبال راههایی هستند که نشان دهد، نظام سیاسی ایران از چه طریق هوشمندانهای روحانی را برای تقویت مشروعیت نظام از درون صندوق بیرون آورده است. با نگاهی به گذشته، بعضی این استدلال را طرح میکنند که روحانی دبیر سابق شورایعالی امنیت ملی و فرزند انقلاب ارتباطهای نزدیکی با تشکیلات امنیتی نظامی دارد. چیزی که واقعا به نظر میرسد بیش از هر چیز به یک لطیفه حیلهگرانه شبیه است.
خب هر چیزی تقریبا ممکن است. هنوز هم، شگفتیهای پیدرپی باید ما را مجبور به ارزیابیهای مجدد پیشفرضهای فریبنده همیشگیمان کند. تقلیل روندهای سیاسی در ایران به اقدامات تعداد معدودی از افراد و حتی بدتر از آن یک نفر یا یک نهاد، تشکیلدهنده مضمون تحلیلهایی است که همچنان در بیشتر محافل به چشم میخورند. در حالیکه این برداشت را نمیتوان به کلی کنار گذاشت، اما حداقل باید مدنظر داشته باشیم که انتخاب «حسن روحانی» بیانگر سطحی از پویایی سیاسی و عدم قطعیت در مورد نتیجهای است که کلا با پیشبینیهای قطعی ما از نظام جور درنمیآید. یا درواقع، انتخاب روحانی با دید تکبعدی ما از نظام سیاسی که سیاستهایش بهراحتی اجازه آشکار شدن پیچیدگیهای درونی آن را نمیدهد، هماهنگ نیست.
بنابراین این جریانهای متعدد در کجا خود را آشکار میکنند؟ در میان دیگر عناصر نیز، ما شاهد سازوکار رقابتهای کارکردی هستیم که پیشبینی دگرگونی آنها بسیار دشوار است. در عین حال ما شاهد سرزندگی حوزه عمومی ایران هستیم. تولیدهای فرهنگی مثل فیلم«جدایی نادر از سیمین» که برنده اسکار میشود بازگوکننده همین پویش است و واقعیات تلخ جامعه خود را بدون پردهپوشی بیان میکند. دوگانهسازیهای مشابه برای نزدیکشدن به«مردم» ایران هم بهکار میرود.
نوع منافع و تنوع افکار و عقاید است که کلیت این مردم را میسازد و این تنوع و تکثر با این دوگانهسازیهای مطلق «کاریکاتوروار» درک نمیشود. انتخابات اخیر ایران نشان داد که اگر متفکران درصدد مشاهده این تنوع در سیاست ایران باشند، میتوانند نشانههایی از آن را اینجا و آنجا ببینند. روحانی در همه شهرها برنده مطلق صندوق نبود.
مثلا در سهاستان جنوبی«محسن رضایی» بیشترین آرا را به دست آورد. جالبتر اینکه مثلا در بعضی استانها مثل خراسانجنوبی رای ترکیبی نامزدهای محافظهکار مثل سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف بسیار بیشتر از روحانی بوده است اما در بیرجند مرکز استان خراسانجنوبی، اصلاحطلبان انتخابات شورای شهر را بردند. رایدهندگان در بعضی استانها مثل اصفهان و قم رای محافظهکارانهتری نسبت به استانهایی مثل سیستان و بلوچستان و کردستان دادند؛ استانهایی که حتی بیش از میانگین ملی، آرای بیشتری را به نفع اصلاحطلبان به صندوق ریختند. مجموع این نتایج به شدت مورد توجه تحلیلگران ایرانی است تا بهتر نشان دهند که تنوع سیاسی وجود دارد و اینکه توان بیان آن در همین نظام سیاسی وجود دارد.
درعین حال، شیوه و شعارهایی که بر مبنای آن روحانی و دیگران پویش انتخاباتی خود را پیش بردند، نشان میداد که سیاستهای انتخاباتی همچنان با خواستهای شهروندان ایرانی هم آواست. روحانی برنامه خود را به عنوان فردی خارج از نظام مطرح نکرد، درعین حال برنامه او متضمن ایجاد تغییری اساسی درجهتگیری سیاسی نظام نسبت به هشتسال گذشته هم نیست. او قول اعمال مدیریتی کارآمد و سیاست خارجی آشتیجویانهتری را داد. اما مهمترین خواست او در جریان پویش مبازراتیاش، نیاز به توقف «سکولاریزهکردن» کشور بود. زبان طرح این موضوع بسیار مهم است چرا که سرنخهایی برای درک حیطه و ماهیت انتخابهای سیاسی مورد بحث در ایران را به ما میدهد. روحانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی روسای سابق جمهوری، معتقد است که نگاه امنیتی به تنوعهای سیاسی و فرهنگی موجود در کشور نهتنها به لحاظ اخلاقی نادرست است که مهمتر از آن، به خاطر خود جمهوریاسلامی، نوعی اشتباه سیاسی و نقض غرض است. روحانی تاکید کرده است که، نادیدهگرفتن صداهای متفاوت مسیر تصمیمگیریهای نادرست و فساد را هموار میکند. نکته جالب این انتخابات این است که طبقه سیاسی ایران خود را متعهد به ادامه گفتوگو درباره نحوه حکومتداری و پرداختن به چالشهای پرشماری میداند که پیش روی کشور قرار دارد. پویشی که از آن سخن گفتیم، نمیتواند و نباید معادل شکلی از گذار به دموکراسی تکثرگرا تلقی شود.
اما اگر نمونههای کشورهای درحال توسعه که شاهد تغییرات سیاسی واقعی بودند را به عنوان راهنمای خوبی در نظر بگیریم، درس احتمالی آن روشن است: رژیم فرونمیپاشد و گشایشهای کوچکی که احتمال بازگشت و ورود مجدد نخبگان گوشهنشین و فرآیند مذاکره را در طول زمان فراهم میکند، میتواند به نتایج بازهم تعجبآوری منتهی شود. در لهستان، برزیل، آفریقایجنوبی و حتی مکزیک ما پیشتر شاهد پویشهای پیچیده مشابه بودهایم؛ در مکزیک حزب حاکم، از صندوق آرا برای محافظت از آنچه «گذار بیپایان» نام میبرد، دفاع میکرد. پویشهای مشابه هماکنون در جهان عرب خود را نشان میدهد؛ شورشهای عربی سرآغاز کشمکشی درازمدت است.
البته نمیتوان پنهان کرد که فرآیند تغییر در ایران نیز بسیار دشوار خواهد بود. انتخاب روحانی به نظرات کسانی میدان میدهد که غلبه طرفداران دولت امنیتی را زیر سوال میبرند. نظام سیاسی ایران نمونه دموکراسیهای غربی نیست، اما با نظامهای کاملا متصلب و بسته در مقابل تغییرات داخلی آرام هم فاصله زیادی دارد. قدرتهای غربی، چندان کاری برای پیشبرد این پویش نمیتوانند انجام دهند، اما توان این را دارند که چشماندازهای آتی برای کسانی که به دنبال تغییر هستند را مسدود کنند. تندروهای ایرانی برای ایجاد بستری از کشمکش با ایالات متحده آمریکا بسیار کوشش کردهاند. حداقل سقوط صدام، جادادن ایران در «محورشرارت» و مناقشه فزاینده بر سر برنامه هستهای ایران، دستمایه خوبی برای آن گروه از سیاستمداران ایرانی شد که مصمم به عقب راندن اصلاحات سیاسی بودند. بنیه اصلی استدلال آنها ریشه در فضای بینالمللی بهشدت قطببندی شدهای داشت که مملو از هشدارهای دورهای درباره احتمال حمله نظامی علیه ایران یا تحسین موفقیت اثرگذاری تحریمهای فلجکننده بود. تندروهای ایرانی مطمئنا سوءظن شدیدی نسبت به دنیا دارند. گفتمان آنها در میان برخی گروههای اجتماعی همچنان پرطرفدار است چراکه مناقشه منطقهای و جهانی آن را شعلهورتر هم میکند. این گفتمان نه دود میشود و نه به هوا میرود و مطمئنا بروز و ظهور خود را درعرصههای دیگر پیدا میکند. در فردای انتخاب روحانی، طرفداران رویکرد امنیتی خواهند دید که توسط حسن روحانی عملی خواهند شد یا نه و تا چه میزان تحقق این قولها منافع آنها را تحت تاثیر قرار میدهد. اگر روحانی نتواند فشارهای خارجی را کاهش دهد، محافظهکاران، رییسجمهوری جدید را به سادهانگاری یا مماشات بیهوده با دشمنان متخاصم متهم میکنند. با وجود این لحن روحانی بازتابدهنده سیاستهای تعاملگرا و غیرقابل پیشبینی در منظومهای از مراکز قدرت ایران است. باید این پویشهای پیچیده را برای عبور از 30سال روابط سرد و گاهی جنگ گرم میان ایران و آمریکا با هدف تعامل با ایران جدی گرفت. روابط سردی که تنها موضع مخالفان تغییر را تقویت کرده است.
رابطه توصیفشده فوق درواقع از یک منطق مشابه نشات میگیرد. کمی بعد از طرح ایدههای خاص درباره تحلیلها و گزارشهای منتشرشده درمورد ایران، اتفاقهای بزرگی افتاد که پیشفرض سابق درباره ماهیت عمومی و غالب نظام سیاسی در ایران را به چالش کشید. بعد از اینکه تحلیلگران کمی بعد از این چالش خود را دوباره پیدا کردند، تلاشهای زیادی برای «بازسازی» استدلال پیشین در جهت احیای توصیه[های قبلی] یا نتیجهگیری مطلوب پیشین آغاز شده است: یکی از این نتیجهگیریهای معجزهآسا این بوده است که به نظر میآید کاملا با استدلالهای قبلی هماهنگ دربیاید.
برای مثال، برای سالها آگاهان مسایل ایران نتوانستند دریابند که ساختار ایران کاملا یکدست نیست و همه بازیگران موضع یکسانی ندارند. پیشفرض این برداشت که حقیقتا در واشنگتن درمورد آن اجماع وجود داشت، این بود که ایران در حال حرکت به سمت نوعی سیستم بسته است. اما هرگز پیششرطهایی برای چنین روندی محقق نشد: تحلیلگران غربی بر این باورند که همه چیز در ایران تحت کنترل یک هسته اصلی تصمیمگیرنده است و یک نامزد خاصی در میان هشت نامزد ریاستجمهوری بهواسطه پیوندهایش با این هسته اصلی قدرت، قطعا رییسجمهوری بعدی خواهد شد؛ اما اینطور نشد. آنکه شانسش از همه کمتر به نظر میرسید برنده نهایی شد و همه و حتی نگارنده این مقاله را شگفتزده کرد.
در پی چنین رویدادی، روایت«سیستم بسته نظامی» از ایران در برابر چالش جدی قرار گرفت. درواقع یک شاهد محکم به ما نشان داد که مانور سیاسی بخش وسیعی از بازیگران هوشمند و تصمیم دقیقه آخر رایدهندگان برای مشارکت در انتخابات کلا نتیجه را تغییر داد. بعضی ناظران هماکنون بهدنبال راههایی هستند که نشان دهد، نظام سیاسی ایران از چه طریق هوشمندانهای روحانی را برای تقویت مشروعیت نظام از درون صندوق بیرون آورده است. با نگاهی به گذشته، بعضی این استدلال را طرح میکنند که روحانی دبیر سابق شورایعالی امنیت ملی و فرزند انقلاب ارتباطهای نزدیکی با تشکیلات امنیتی نظامی دارد. چیزی که واقعا به نظر میرسد بیش از هر چیز به یک لطیفه حیلهگرانه شبیه است.
خب هر چیزی تقریبا ممکن است. هنوز هم، شگفتیهای پیدرپی باید ما را مجبور به ارزیابیهای مجدد پیشفرضهای فریبنده همیشگیمان کند. تقلیل روندهای سیاسی در ایران به اقدامات تعداد معدودی از افراد و حتی بدتر از آن یک نفر یا یک نهاد، تشکیلدهنده مضمون تحلیلهایی است که همچنان در بیشتر محافل به چشم میخورند. در حالیکه این برداشت را نمیتوان به کلی کنار گذاشت، اما حداقل باید مدنظر داشته باشیم که انتخاب «حسن روحانی» بیانگر سطحی از پویایی سیاسی و عدم قطعیت در مورد نتیجهای است که کلا با پیشبینیهای قطعی ما از نظام جور درنمیآید. یا درواقع، انتخاب روحانی با دید تکبعدی ما از نظام سیاسی که سیاستهایش بهراحتی اجازه آشکار شدن پیچیدگیهای درونی آن را نمیدهد، هماهنگ نیست.
بنابراین این جریانهای متعدد در کجا خود را آشکار میکنند؟ در میان دیگر عناصر نیز، ما شاهد سازوکار رقابتهای کارکردی هستیم که پیشبینی دگرگونی آنها بسیار دشوار است. در عین حال ما شاهد سرزندگی حوزه عمومی ایران هستیم. تولیدهای فرهنگی مثل فیلم«جدایی نادر از سیمین» که برنده اسکار میشود بازگوکننده همین پویش است و واقعیات تلخ جامعه خود را بدون پردهپوشی بیان میکند. دوگانهسازیهای مشابه برای نزدیکشدن به«مردم» ایران هم بهکار میرود.
نوع منافع و تنوع افکار و عقاید است که کلیت این مردم را میسازد و این تنوع و تکثر با این دوگانهسازیهای مطلق «کاریکاتوروار» درک نمیشود. انتخابات اخیر ایران نشان داد که اگر متفکران درصدد مشاهده این تنوع در سیاست ایران باشند، میتوانند نشانههایی از آن را اینجا و آنجا ببینند. روحانی در همه شهرها برنده مطلق صندوق نبود.
مثلا در سهاستان جنوبی«محسن رضایی» بیشترین آرا را به دست آورد. جالبتر اینکه مثلا در بعضی استانها مثل خراسانجنوبی رای ترکیبی نامزدهای محافظهکار مثل سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف بسیار بیشتر از روحانی بوده است اما در بیرجند مرکز استان خراسانجنوبی، اصلاحطلبان انتخابات شورای شهر را بردند. رایدهندگان در بعضی استانها مثل اصفهان و قم رای محافظهکارانهتری نسبت به استانهایی مثل سیستان و بلوچستان و کردستان دادند؛ استانهایی که حتی بیش از میانگین ملی، آرای بیشتری را به نفع اصلاحطلبان به صندوق ریختند. مجموع این نتایج به شدت مورد توجه تحلیلگران ایرانی است تا بهتر نشان دهند که تنوع سیاسی وجود دارد و اینکه توان بیان آن در همین نظام سیاسی وجود دارد.
درعین حال، شیوه و شعارهایی که بر مبنای آن روحانی و دیگران پویش انتخاباتی خود را پیش بردند، نشان میداد که سیاستهای انتخاباتی همچنان با خواستهای شهروندان ایرانی هم آواست. روحانی برنامه خود را به عنوان فردی خارج از نظام مطرح نکرد، درعین حال برنامه او متضمن ایجاد تغییری اساسی درجهتگیری سیاسی نظام نسبت به هشتسال گذشته هم نیست. او قول اعمال مدیریتی کارآمد و سیاست خارجی آشتیجویانهتری را داد. اما مهمترین خواست او در جریان پویش مبازراتیاش، نیاز به توقف «سکولاریزهکردن» کشور بود. زبان طرح این موضوع بسیار مهم است چرا که سرنخهایی برای درک حیطه و ماهیت انتخابهای سیاسی مورد بحث در ایران را به ما میدهد. روحانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی روسای سابق جمهوری، معتقد است که نگاه امنیتی به تنوعهای سیاسی و فرهنگی موجود در کشور نهتنها به لحاظ اخلاقی نادرست است که مهمتر از آن، به خاطر خود جمهوریاسلامی، نوعی اشتباه سیاسی و نقض غرض است. روحانی تاکید کرده است که، نادیدهگرفتن صداهای متفاوت مسیر تصمیمگیریهای نادرست و فساد را هموار میکند. نکته جالب این انتخابات این است که طبقه سیاسی ایران خود را متعهد به ادامه گفتوگو درباره نحوه حکومتداری و پرداختن به چالشهای پرشماری میداند که پیش روی کشور قرار دارد. پویشی که از آن سخن گفتیم، نمیتواند و نباید معادل شکلی از گذار به دموکراسی تکثرگرا تلقی شود.
اما اگر نمونههای کشورهای درحال توسعه که شاهد تغییرات سیاسی واقعی بودند را به عنوان راهنمای خوبی در نظر بگیریم، درس احتمالی آن روشن است: رژیم فرونمیپاشد و گشایشهای کوچکی که احتمال بازگشت و ورود مجدد نخبگان گوشهنشین و فرآیند مذاکره را در طول زمان فراهم میکند، میتواند به نتایج بازهم تعجبآوری منتهی شود. در لهستان، برزیل، آفریقایجنوبی و حتی مکزیک ما پیشتر شاهد پویشهای پیچیده مشابه بودهایم؛ در مکزیک حزب حاکم، از صندوق آرا برای محافظت از آنچه «گذار بیپایان» نام میبرد، دفاع میکرد. پویشهای مشابه هماکنون در جهان عرب خود را نشان میدهد؛ شورشهای عربی سرآغاز کشمکشی درازمدت است.
البته نمیتوان پنهان کرد که فرآیند تغییر در ایران نیز بسیار دشوار خواهد بود. انتخاب روحانی به نظرات کسانی میدان میدهد که غلبه طرفداران دولت امنیتی را زیر سوال میبرند. نظام سیاسی ایران نمونه دموکراسیهای غربی نیست، اما با نظامهای کاملا متصلب و بسته در مقابل تغییرات داخلی آرام هم فاصله زیادی دارد. قدرتهای غربی، چندان کاری برای پیشبرد این پویش نمیتوانند انجام دهند، اما توان این را دارند که چشماندازهای آتی برای کسانی که به دنبال تغییر هستند را مسدود کنند. تندروهای ایرانی برای ایجاد بستری از کشمکش با ایالات متحده آمریکا بسیار کوشش کردهاند. حداقل سقوط صدام، جادادن ایران در «محورشرارت» و مناقشه فزاینده بر سر برنامه هستهای ایران، دستمایه خوبی برای آن گروه از سیاستمداران ایرانی شد که مصمم به عقب راندن اصلاحات سیاسی بودند. بنیه اصلی استدلال آنها ریشه در فضای بینالمللی بهشدت قطببندی شدهای داشت که مملو از هشدارهای دورهای درباره احتمال حمله نظامی علیه ایران یا تحسین موفقیت اثرگذاری تحریمهای فلجکننده بود. تندروهای ایرانی مطمئنا سوءظن شدیدی نسبت به دنیا دارند. گفتمان آنها در میان برخی گروههای اجتماعی همچنان پرطرفدار است چراکه مناقشه منطقهای و جهانی آن را شعلهورتر هم میکند. این گفتمان نه دود میشود و نه به هوا میرود و مطمئنا بروز و ظهور خود را درعرصههای دیگر پیدا میکند. در فردای انتخاب روحانی، طرفداران رویکرد امنیتی خواهند دید که توسط حسن روحانی عملی خواهند شد یا نه و تا چه میزان تحقق این قولها منافع آنها را تحت تاثیر قرار میدهد. اگر روحانی نتواند فشارهای خارجی را کاهش دهد، محافظهکاران، رییسجمهوری جدید را به سادهانگاری یا مماشات بیهوده با دشمنان متخاصم متهم میکنند. با وجود این لحن روحانی بازتابدهنده سیاستهای تعاملگرا و غیرقابل پیشبینی در منظومهای از مراکز قدرت ایران است. باید این پویشهای پیچیده را برای عبور از 30سال روابط سرد و گاهی جنگ گرم میان ایران و آمریکا با هدف تعامل با ایران جدی گرفت. روابط سردی که تنها موضع مخالفان تغییر را تقویت کرده است.
پس از انتخاب «حسن روحانی»، آگاهان مسایل ایران همچنان مشغول تعبیر و تفسیر معنای پیروزی او هستند. این کارشناسان درگیر این سوالند که آیا روند سیاسی در ایران شگفتی جدید و جذاب دیگری را بههمراه خواهد آورد یا خیر. این بحث مطمئنا سوالی آکادمیکی نیست. اما در کشوری که تحلیل، تبلیغ و توصیه غالبا با هم درآمیخته است، هیچ تعجبی ندارد که تلاشهای بعد از انتخابات برای معنا بخشیدن به سیاستهای گیجکننده ایران، خود تبدیل به تحلیل یک مسابقه فوتبال شود. یکی از مشکلات چنین نتیجهگیریای شیوههای اشتباهی است که در بعضی محافل درباره رابطه میان تحریمها، سیاست داخلی ایران و چشماندازهای رسیدن به راهحل مساله هستهای ایران ترسیم میشود.
رابطه توصیفشده فوق درواقع از یک منطق مشابه نشات میگیرد. کمی بعد از طرح ایدههای خاص درباره تحلیلها و گزارشهای منتشرشده درمورد ایران، اتفاقهای بزرگی افتاد که پیشفرض سابق درباره ماهیت عمومی و غالب نظام سیاسی در ایران را به چالش کشید. بعد از اینکه تحلیلگران کمی بعد از این چالش خود را دوباره پیدا کردند، تلاشهای زیادی برای «بازسازی» استدلال پیشین در جهت احیای توصیه[های قبلی] یا نتیجهگیری مطلوب پیشین آغاز شده است: یکی از این نتیجهگیریهای معجزهآسا این بوده است که به نظر میآید کاملا با استدلالهای قبلی هماهنگ دربیاید.
برای مثال، برای سالها آگاهان مسایل ایران نتوانستند دریابند که ساختار ایران کاملا یکدست نیست و همه بازیگران موضع یکسانی ندارند. پیشفرض این برداشت که حقیقتا در واشنگتن درمورد آن اجماع وجود داشت، این بود که ایران در حال حرکت به سمت نوعی سیستم بسته است. اما هرگز پیششرطهایی برای چنین روندی محقق نشد: تحلیلگران غربی بر این باورند که همه چیز در ایران تحت کنترل یک هسته اصلی تصمیمگیرنده است و یک نامزد خاصی در میان هشت نامزد ریاستجمهوری بهواسطه پیوندهایش با این هسته اصلی قدرت، قطعا رییسجمهوری بعدی خواهد شد؛ اما اینطور نشد. آنکه شانسش از همه کمتر به نظر میرسید برنده نهایی شد و همه و حتی نگارنده این مقاله را شگفتزده کرد.
در پی چنین رویدادی، روایت«سیستم بسته نظامی» از ایران در برابر چالش جدی قرار گرفت. درواقع یک شاهد محکم به ما نشان داد که مانور سیاسی بخش وسیعی از بازیگران هوشمند و تصمیم دقیقه آخر رایدهندگان برای مشارکت در انتخابات کلا نتیجه را تغییر داد. بعضی ناظران هماکنون بهدنبال راههایی هستند که نشان دهد، نظام سیاسی ایران از چه طریق هوشمندانهای روحانی را برای تقویت مشروعیت نظام از درون صندوق بیرون آورده است. با نگاهی به گذشته، بعضی این استدلال را طرح میکنند که روحانی دبیر سابق شورایعالی امنیت ملی و فرزند انقلاب ارتباطهای نزدیکی با تشکیلات امنیتی نظامی دارد. چیزی که واقعا به نظر میرسد بیش از هر چیز به یک لطیفه حیلهگرانه شبیه است.
خب هر چیزی تقریبا ممکن است. هنوز هم، شگفتیهای پیدرپی باید ما را مجبور به ارزیابیهای مجدد پیشفرضهای فریبنده همیشگیمان کند. تقلیل روندهای سیاسی در ایران به اقدامات تعداد معدودی از افراد و حتی بدتر از آن یک نفر یا یک نهاد، تشکیلدهنده مضمون تحلیلهایی است که همچنان در بیشتر محافل به چشم میخورند. در حالیکه این برداشت را نمیتوان به کلی کنار گذاشت، اما حداقل باید مدنظر داشته باشیم که انتخاب «حسن روحانی» بیانگر سطحی از پویایی سیاسی و عدم قطعیت در مورد نتیجهای است که کلا با پیشبینیهای قطعی ما از نظام جور درنمیآید. یا درواقع، انتخاب روحانی با دید تکبعدی ما از نظام سیاسی که سیاستهایش بهراحتی اجازه آشکار شدن پیچیدگیهای درونی آن را نمیدهد، هماهنگ نیست.
بنابراین این جریانهای متعدد در کجا خود را آشکار میکنند؟ در میان دیگر عناصر نیز، ما شاهد سازوکار رقابتهای کارکردی هستیم که پیشبینی دگرگونی آنها بسیار دشوار است. در عین حال ما شاهد سرزندگی حوزه عمومی ایران هستیم. تولیدهای فرهنگی مثل فیلم«جدایی نادر از سیمین» که برنده اسکار میشود بازگوکننده همین پویش است و واقعیات تلخ جامعه خود را بدون پردهپوشی بیان میکند. دوگانهسازیهای مشابه برای نزدیکشدن به«مردم» ایران هم بهکار میرود.
نوع منافع و تنوع افکار و عقاید است که کلیت این مردم را میسازد و این تنوع و تکثر با این دوگانهسازیهای مطلق «کاریکاتوروار» درک نمیشود. انتخابات اخیر ایران نشان داد که اگر متفکران درصدد مشاهده این تنوع در سیاست ایران باشند، میتوانند نشانههایی از آن را اینجا و آنجا ببینند. روحانی در همه شهرها برنده مطلق صندوق نبود.
مثلا در سهاستان جنوبی«محسن رضایی» بیشترین آرا را به دست آورد. جالبتر اینکه مثلا در بعضی استانها مثل خراسانجنوبی رای ترکیبی نامزدهای محافظهکار مثل سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف بسیار بیشتر از روحانی بوده است اما در بیرجند مرکز استان خراسانجنوبی، اصلاحطلبان انتخابات شورای شهر را بردند. رایدهندگان در بعضی استانها مثل اصفهان و قم رای محافظهکارانهتری نسبت به استانهایی مثل سیستان و بلوچستان و کردستان دادند؛ استانهایی که حتی بیش از میانگین ملی، آرای بیشتری را به نفع اصلاحطلبان به صندوق ریختند. مجموع این نتایج به شدت مورد توجه تحلیلگران ایرانی است تا بهتر نشان دهند که تنوع سیاسی وجود دارد و اینکه توان بیان آن در همین نظام سیاسی وجود دارد.
درعین حال، شیوه و شعارهایی که بر مبنای آن روحانی و دیگران پویش انتخاباتی خود را پیش بردند، نشان میداد که سیاستهای انتخاباتی همچنان با خواستهای شهروندان ایرانی هم آواست. روحانی برنامه خود را به عنوان فردی خارج از نظام مطرح نکرد، درعین حال برنامه او متضمن ایجاد تغییری اساسی درجهتگیری سیاسی نظام نسبت به هشتسال گذشته هم نیست. او قول اعمال مدیریتی کارآمد و سیاست خارجی آشتیجویانهتری را داد. اما مهمترین خواست او در جریان پویش مبازراتیاش، نیاز به توقف «سکولاریزهکردن» کشور بود. زبان طرح این موضوع بسیار مهم است چرا که سرنخهایی برای درک حیطه و ماهیت انتخابهای سیاسی مورد بحث در ایران را به ما میدهد. روحانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی روسای سابق جمهوری، معتقد است که نگاه امنیتی به تنوعهای سیاسی و فرهنگی موجود در کشور نهتنها به لحاظ اخلاقی نادرست است که مهمتر از آن، به خاطر خود جمهوریاسلامی، نوعی اشتباه سیاسی و نقض غرض است. روحانی تاکید کرده است که، نادیدهگرفتن صداهای متفاوت مسیر تصمیمگیریهای نادرست و فساد را هموار میکند. نکته جالب این انتخابات این است که طبقه سیاسی ایران خود را متعهد به ادامه گفتوگو درباره نحوه حکومتداری و پرداختن به چالشهای پرشماری میداند که پیش روی کشور قرار دارد. پویشی که از آن سخن گفتیم، نمیتواند و نباید معادل شکلی از گذار به دموکراسی تکثرگرا تلقی شود.
اما اگر نمونههای کشورهای درحال توسعه که شاهد تغییرات سیاسی واقعی بودند را به عنوان راهنمای خوبی در نظر بگیریم، درس احتمالی آن روشن است: رژیم فرونمیپاشد و گشایشهای کوچکی که احتمال بازگشت و ورود مجدد نخبگان گوشهنشین و فرآیند مذاکره را در طول زمان فراهم میکند، میتواند به نتایج بازهم تعجبآوری منتهی شود. در لهستان، برزیل، آفریقایجنوبی و حتی مکزیک ما پیشتر شاهد پویشهای پیچیده مشابه بودهایم؛ در مکزیک حزب حاکم، از صندوق آرا برای محافظت از آنچه «گذار بیپایان» نام میبرد، دفاع میکرد. پویشهای مشابه هماکنون در جهان عرب خود را نشان میدهد؛ شورشهای عربی سرآغاز کشمکشی درازمدت است.
البته نمیتوان پنهان کرد که فرآیند تغییر در ایران نیز بسیار دشوار خواهد بود. انتخاب روحانی به نظرات کسانی میدان میدهد که غلبه طرفداران دولت امنیتی را زیر سوال میبرند. نظام سیاسی ایران نمونه دموکراسیهای غربی نیست، اما با نظامهای کاملا متصلب و بسته در مقابل تغییرات داخلی آرام هم فاصله زیادی دارد. قدرتهای غربی، چندان کاری برای پیشبرد این پویش نمیتوانند انجام دهند، اما توان این را دارند که چشماندازهای آتی برای کسانی که به دنبال تغییر هستند را مسدود کنند. تندروهای ایرانی برای ایجاد بستری از کشمکش با ایالات متحده آمریکا بسیار کوشش کردهاند. حداقل سقوط صدام، جادادن ایران در «محورشرارت» و مناقشه فزاینده بر سر برنامه هستهای ایران، دستمایه خوبی برای آن گروه از سیاستمداران ایرانی شد که مصمم به عقب راندن اصلاحات سیاسی بودند. بنیه اصلی استدلال آنها ریشه در فضای بینالمللی بهشدت قطببندی شدهای داشت که مملو از هشدارهای دورهای درباره احتمال حمله نظامی علیه ایران یا تحسین موفقیت اثرگذاری تحریمهای فلجکننده بود. تندروهای ایرانی مطمئنا سوءظن شدیدی نسبت به دنیا دارند. گفتمان آنها در میان برخی گروههای اجتماعی همچنان پرطرفدار است چراکه مناقشه منطقهای و جهانی آن را شعلهورتر هم میکند. این گفتمان نه دود میشود و نه به هوا میرود و مطمئنا بروز و ظهور خود را درعرصههای دیگر پیدا میکند. در فردای انتخاب روحانی، طرفداران رویکرد امنیتی خواهند دید که توسط حسن روحانی عملی خواهند شد یا نه و تا چه میزان تحقق این قولها منافع آنها را تحت تاثیر قرار میدهد. اگر روحانی نتواند فشارهای خارجی را کاهش دهد، محافظهکاران، رییسجمهوری جدید را به سادهانگاری یا مماشات بیهوده با دشمنان متخاصم متهم میکنند. با وجود این لحن روحانی بازتابدهنده سیاستهای تعاملگرا و غیرقابل پیشبینی در منظومهای از مراکز قدرت ایران است. باید این پویشهای پیچیده را برای عبور از 30سال روابط سرد و گاهی جنگ گرم میان ایران و آمریکا با هدف تعامل با ایران جدی گرفت. روابط سردی که تنها موضع مخالفان تغییر را تقویت کرده است.
رابطه توصیفشده فوق درواقع از یک منطق مشابه نشات میگیرد. کمی بعد از طرح ایدههای خاص درباره تحلیلها و گزارشهای منتشرشده درمورد ایران، اتفاقهای بزرگی افتاد که پیشفرض سابق درباره ماهیت عمومی و غالب نظام سیاسی در ایران را به چالش کشید. بعد از اینکه تحلیلگران کمی بعد از این چالش خود را دوباره پیدا کردند، تلاشهای زیادی برای «بازسازی» استدلال پیشین در جهت احیای توصیه[های قبلی] یا نتیجهگیری مطلوب پیشین آغاز شده است: یکی از این نتیجهگیریهای معجزهآسا این بوده است که به نظر میآید کاملا با استدلالهای قبلی هماهنگ دربیاید.
برای مثال، برای سالها آگاهان مسایل ایران نتوانستند دریابند که ساختار ایران کاملا یکدست نیست و همه بازیگران موضع یکسانی ندارند. پیشفرض این برداشت که حقیقتا در واشنگتن درمورد آن اجماع وجود داشت، این بود که ایران در حال حرکت به سمت نوعی سیستم بسته است. اما هرگز پیششرطهایی برای چنین روندی محقق نشد: تحلیلگران غربی بر این باورند که همه چیز در ایران تحت کنترل یک هسته اصلی تصمیمگیرنده است و یک نامزد خاصی در میان هشت نامزد ریاستجمهوری بهواسطه پیوندهایش با این هسته اصلی قدرت، قطعا رییسجمهوری بعدی خواهد شد؛ اما اینطور نشد. آنکه شانسش از همه کمتر به نظر میرسید برنده نهایی شد و همه و حتی نگارنده این مقاله را شگفتزده کرد.
در پی چنین رویدادی، روایت«سیستم بسته نظامی» از ایران در برابر چالش جدی قرار گرفت. درواقع یک شاهد محکم به ما نشان داد که مانور سیاسی بخش وسیعی از بازیگران هوشمند و تصمیم دقیقه آخر رایدهندگان برای مشارکت در انتخابات کلا نتیجه را تغییر داد. بعضی ناظران هماکنون بهدنبال راههایی هستند که نشان دهد، نظام سیاسی ایران از چه طریق هوشمندانهای روحانی را برای تقویت مشروعیت نظام از درون صندوق بیرون آورده است. با نگاهی به گذشته، بعضی این استدلال را طرح میکنند که روحانی دبیر سابق شورایعالی امنیت ملی و فرزند انقلاب ارتباطهای نزدیکی با تشکیلات امنیتی نظامی دارد. چیزی که واقعا به نظر میرسد بیش از هر چیز به یک لطیفه حیلهگرانه شبیه است.
خب هر چیزی تقریبا ممکن است. هنوز هم، شگفتیهای پیدرپی باید ما را مجبور به ارزیابیهای مجدد پیشفرضهای فریبنده همیشگیمان کند. تقلیل روندهای سیاسی در ایران به اقدامات تعداد معدودی از افراد و حتی بدتر از آن یک نفر یا یک نهاد، تشکیلدهنده مضمون تحلیلهایی است که همچنان در بیشتر محافل به چشم میخورند. در حالیکه این برداشت را نمیتوان به کلی کنار گذاشت، اما حداقل باید مدنظر داشته باشیم که انتخاب «حسن روحانی» بیانگر سطحی از پویایی سیاسی و عدم قطعیت در مورد نتیجهای است که کلا با پیشبینیهای قطعی ما از نظام جور درنمیآید. یا درواقع، انتخاب روحانی با دید تکبعدی ما از نظام سیاسی که سیاستهایش بهراحتی اجازه آشکار شدن پیچیدگیهای درونی آن را نمیدهد، هماهنگ نیست.
بنابراین این جریانهای متعدد در کجا خود را آشکار میکنند؟ در میان دیگر عناصر نیز، ما شاهد سازوکار رقابتهای کارکردی هستیم که پیشبینی دگرگونی آنها بسیار دشوار است. در عین حال ما شاهد سرزندگی حوزه عمومی ایران هستیم. تولیدهای فرهنگی مثل فیلم«جدایی نادر از سیمین» که برنده اسکار میشود بازگوکننده همین پویش است و واقعیات تلخ جامعه خود را بدون پردهپوشی بیان میکند. دوگانهسازیهای مشابه برای نزدیکشدن به«مردم» ایران هم بهکار میرود.
نوع منافع و تنوع افکار و عقاید است که کلیت این مردم را میسازد و این تنوع و تکثر با این دوگانهسازیهای مطلق «کاریکاتوروار» درک نمیشود. انتخابات اخیر ایران نشان داد که اگر متفکران درصدد مشاهده این تنوع در سیاست ایران باشند، میتوانند نشانههایی از آن را اینجا و آنجا ببینند. روحانی در همه شهرها برنده مطلق صندوق نبود.
مثلا در سهاستان جنوبی«محسن رضایی» بیشترین آرا را به دست آورد. جالبتر اینکه مثلا در بعضی استانها مثل خراسانجنوبی رای ترکیبی نامزدهای محافظهکار مثل سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف بسیار بیشتر از روحانی بوده است اما در بیرجند مرکز استان خراسانجنوبی، اصلاحطلبان انتخابات شورای شهر را بردند. رایدهندگان در بعضی استانها مثل اصفهان و قم رای محافظهکارانهتری نسبت به استانهایی مثل سیستان و بلوچستان و کردستان دادند؛ استانهایی که حتی بیش از میانگین ملی، آرای بیشتری را به نفع اصلاحطلبان به صندوق ریختند. مجموع این نتایج به شدت مورد توجه تحلیلگران ایرانی است تا بهتر نشان دهند که تنوع سیاسی وجود دارد و اینکه توان بیان آن در همین نظام سیاسی وجود دارد.
درعین حال، شیوه و شعارهایی که بر مبنای آن روحانی و دیگران پویش انتخاباتی خود را پیش بردند، نشان میداد که سیاستهای انتخاباتی همچنان با خواستهای شهروندان ایرانی هم آواست. روحانی برنامه خود را به عنوان فردی خارج از نظام مطرح نکرد، درعین حال برنامه او متضمن ایجاد تغییری اساسی درجهتگیری سیاسی نظام نسبت به هشتسال گذشته هم نیست. او قول اعمال مدیریتی کارآمد و سیاست خارجی آشتیجویانهتری را داد. اما مهمترین خواست او در جریان پویش مبازراتیاش، نیاز به توقف «سکولاریزهکردن» کشور بود. زبان طرح این موضوع بسیار مهم است چرا که سرنخهایی برای درک حیطه و ماهیت انتخابهای سیاسی مورد بحث در ایران را به ما میدهد. روحانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی روسای سابق جمهوری، معتقد است که نگاه امنیتی به تنوعهای سیاسی و فرهنگی موجود در کشور نهتنها به لحاظ اخلاقی نادرست است که مهمتر از آن، به خاطر خود جمهوریاسلامی، نوعی اشتباه سیاسی و نقض غرض است. روحانی تاکید کرده است که، نادیدهگرفتن صداهای متفاوت مسیر تصمیمگیریهای نادرست و فساد را هموار میکند. نکته جالب این انتخابات این است که طبقه سیاسی ایران خود را متعهد به ادامه گفتوگو درباره نحوه حکومتداری و پرداختن به چالشهای پرشماری میداند که پیش روی کشور قرار دارد. پویشی که از آن سخن گفتیم، نمیتواند و نباید معادل شکلی از گذار به دموکراسی تکثرگرا تلقی شود.
اما اگر نمونههای کشورهای درحال توسعه که شاهد تغییرات سیاسی واقعی بودند را به عنوان راهنمای خوبی در نظر بگیریم، درس احتمالی آن روشن است: رژیم فرونمیپاشد و گشایشهای کوچکی که احتمال بازگشت و ورود مجدد نخبگان گوشهنشین و فرآیند مذاکره را در طول زمان فراهم میکند، میتواند به نتایج بازهم تعجبآوری منتهی شود. در لهستان، برزیل، آفریقایجنوبی و حتی مکزیک ما پیشتر شاهد پویشهای پیچیده مشابه بودهایم؛ در مکزیک حزب حاکم، از صندوق آرا برای محافظت از آنچه «گذار بیپایان» نام میبرد، دفاع میکرد. پویشهای مشابه هماکنون در جهان عرب خود را نشان میدهد؛ شورشهای عربی سرآغاز کشمکشی درازمدت است.
البته نمیتوان پنهان کرد که فرآیند تغییر در ایران نیز بسیار دشوار خواهد بود. انتخاب روحانی به نظرات کسانی میدان میدهد که غلبه طرفداران دولت امنیتی را زیر سوال میبرند. نظام سیاسی ایران نمونه دموکراسیهای غربی نیست، اما با نظامهای کاملا متصلب و بسته در مقابل تغییرات داخلی آرام هم فاصله زیادی دارد. قدرتهای غربی، چندان کاری برای پیشبرد این پویش نمیتوانند انجام دهند، اما توان این را دارند که چشماندازهای آتی برای کسانی که به دنبال تغییر هستند را مسدود کنند. تندروهای ایرانی برای ایجاد بستری از کشمکش با ایالات متحده آمریکا بسیار کوشش کردهاند. حداقل سقوط صدام، جادادن ایران در «محورشرارت» و مناقشه فزاینده بر سر برنامه هستهای ایران، دستمایه خوبی برای آن گروه از سیاستمداران ایرانی شد که مصمم به عقب راندن اصلاحات سیاسی بودند. بنیه اصلی استدلال آنها ریشه در فضای بینالمللی بهشدت قطببندی شدهای داشت که مملو از هشدارهای دورهای درباره احتمال حمله نظامی علیه ایران یا تحسین موفقیت اثرگذاری تحریمهای فلجکننده بود. تندروهای ایرانی مطمئنا سوءظن شدیدی نسبت به دنیا دارند. گفتمان آنها در میان برخی گروههای اجتماعی همچنان پرطرفدار است چراکه مناقشه منطقهای و جهانی آن را شعلهورتر هم میکند. این گفتمان نه دود میشود و نه به هوا میرود و مطمئنا بروز و ظهور خود را درعرصههای دیگر پیدا میکند. در فردای انتخاب روحانی، طرفداران رویکرد امنیتی خواهند دید که توسط حسن روحانی عملی خواهند شد یا نه و تا چه میزان تحقق این قولها منافع آنها را تحت تاثیر قرار میدهد. اگر روحانی نتواند فشارهای خارجی را کاهش دهد، محافظهکاران، رییسجمهوری جدید را به سادهانگاری یا مماشات بیهوده با دشمنان متخاصم متهم میکنند. با وجود این لحن روحانی بازتابدهنده سیاستهای تعاملگرا و غیرقابل پیشبینی در منظومهای از مراکز قدرت ایران است. باید این پویشهای پیچیده را برای عبور از 30سال روابط سرد و گاهی جنگ گرم میان ایران و آمریکا با هدف تعامل با ایران جدی گرفت. روابط سردی که تنها موضع مخالفان تغییر را تقویت کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.