«بامداد خمار» درگير نقدهاي «ژدانُفي»!
فريدون مجلسي
در صفحه 9 «شرق» دوشنبه 31 تير 1392 يادداشتي با عنوان عشقي که بسط نمييابد، نوشته آقاي نادر شهريوري (صدقي) خواندم که آن را «به بهانه درگذشت فهيمه رحيمي، نويسنده داستانهاي عامهپسند» مرقوم فرموده بودند. بعضي از نويسندگان متعصب در فارسينگاري «به بهانه» را بدون توجه به معنا بهجاي به «بهمناسبت» به کار ميبرند. اما اينبار نويسنده درواقع درگذشت نويسنده مردمي فقيد، فهيمه رحيمي را بهانهاي کرده است تا در يادداشتي که هيچ ارتباطي با آن شادروان و آثارش ندارد، با تحقيري محترمانه نهفته در صفت «عامهپسند»، درواقع با کتاب «بامداد خمار» و نويسنده اديب و کمالگرايش، خانم فتانه حاج سيدجوادي تسويهحساب کند، که يعني سروته يک کرباس هستند! تسويهحساب بابت چه چيز؟ ميدانيد حدود 20سال از انتشار اين کتاب ميگذرد و اتفاقا چند روز پيش با آقاي عباس علمي، مدير انتشارات البرز صحبت ميکردم ميگفت اين کتاب از سال 1374 تاکنون 53 بار و هربار در تيراژ پنج تا 10هزار نسخه، يعني جمعا بيش از نيمميليون يا 600، 700هزار نسخه به چاپ رسيده است و هر سال يکي، دو بار تجديدچاپ ميشود! ميگفت پرفروشترين کتاب غيرمذهبي در تاريخ نشر ايران بوده
است. خانم فهيمه رحيمي هرکه بود، دريچه کتابخواني را به روي بخشي از مردم اين کشور گشود که بايد از جايي آغاز کنند و بالاتر بروند. خدمتش از بسياري از نويسندگان متوهم و پرمدعا و بيخواننده بيشتر بوده است. اگر تيراژ هريک از کتابهاي او را، 20هزار، 30هزار، قدري کمتر يا بيشتر، ملاک عامهپسندي در ايران بگيريم، در مقايسه با 600 يا 700هزار نسخه براي يک کتاب، به شکافي معنادار برميخوريم که قطعا از آمار عامهپسندي بالاتر ميزند! براي بعضيها قابل تحمل نيست! اگر عامهپسندان ايراني از يک کتاب، 700 هزار نسخه ميخرند پس مدعيان روشنفکري بايد در برابرشان لنگ بيندازند و فکري به حال خودشان کنند، که تاکنون نتوانستهاند در داخل و خارج به گرد پاي چنين اوجي دست يابند! اما درباره کتابهاي شادروان رحيمي ديده نشد چنين نقدهاي پرآبوتابي با لفاظيهاي بسيار بالاتر از سطح درک فرهنگي عاميانهاي در حد من نوشته شود، از قبيل: «ساختارهاي متصلب» و «تنش ميان تصلب و ساختار و آزادي سوژه» و اينکه «سوژه آنگاه رهايي مييابد که ساختار را در هم بشکند»! پس دليل ديگري دارد!
اتفاقا ديدم دکتر فردوسيپور استاد تاريخ و علوم سياسي کالج نتردام در کاليفرنيا نيز در مقالهاي در مجله ايراننامه (پاييز 1377) به همين نکته، يعني به همين دليل ديگر، اشاره کرده که: «... فروش بيسابقه «بامداد خمار» روشنفکران ايراني را «که معمولا ترجيح ميدهند درباره ادبيات و اصولا هنر مردمپسند به سکوت يا احتمالا چند قضاوت خصوصي و شفاهي اکتفا کنند مجبور به «حرمت شکني» و اظهارنظر کتبي کرده است... روشنفکران ما چنين موفقيتي را به فرصتي تبديل نکردهاند براي رويارويي با مقوله ادبيات... در عوض آنچه ناقدان ادبي ما را به اين کار کمشأن واداشته همان مشغوليت مزمن آنان است: يک دلنگراني سياسي، واهمه از شبحي که ذایقه عمومي، صُوَر طبقاتي، حقوق فرودستان و مآلا وحدت ملي ما را تهديد ميکند. آنان اين رمان را عمدتا با ديد سياستزده [خودشان] خواندهاند و با زرادخانه انديشهها و ايدئولوژيهاي سياستزده نيز به مصاف آن رفتهاند. روشنفکران به «بامداد خمار» ايراد ميگيرند که فاقد ديد تاريخي است. خوب که نقد آنان را بخوانيم، ميبينيم که اين بيشتر سياستزدگي آنان است که فاقد تاريخ است تا نگرش رمان.» سپس به نمونههايي از نقدهاي عقدهگشايانه ميپردازد: «... به قول عبدالعلي دستغيب «بامداد خمار» داستاني است «تا حدودي (سطح) پايين» و «در قياس با سووشون و اهل غرق پاورقينويسي و بازاري... به طوري که بعضي از ناقدان به اين نتيجه رسيدهاند که: «بامداد خمار» چيزي نيست جز بيان روايتي پيشپاافتاده با موضوعي بسيار کهنه و معمولي متعلق به همان زمان بربادرفته که قاعدتا بايد با تخمه هندوانه و ديگر تنقلات در زير کرسي خوانده يا شنيده ميشد.» اما، در نظر دستغيب اصلا اينطور نيست. در ديد او «بامدادخمار» کتابي است ظاهرفريب، ارتجاعي و خطرناک.
در ميان دو جلد اين کتاب «بصير الملکها» بار ديگر جان گرفتهاند تا در پوشش دختري نازپرورده عصر زرين، «اشرافيت فئودال» را بازگردانند... که آرزويي است محال زيرا آن اشراف نيز سوار کالسکههايشان شدند و رفتند و بازگشت ايشان ناممکن است» اما نميتوان به همين سادگي گذاشت تا اشرافيت عطرزده و شيکپوش با زبان اديبانه و زيبايش به بوي خفهکننده عرق پا، لباسهاي چرک و زبان زمخت و زشت طبقات فرودست بتازد...» [به عبارت ديگر طبق ضوابط ايدئولوژيک ژدانُف وزير مطبوعات استالين، بايد جلو چاپ آن را گرفت!] سپس نقد دکتر احمد کريميحکاک را نقل ميکند که البته اديبانهتر است، که: «آن را نمونه و مسطورهاي شمردهاند از آثاري که رفتهرفته در دفاع از اصالت و شرافت طبقات بالادست جامعه، تحقير و تخفيف فرودستان را جايز ميشمارند و با اين کار، مباني الفت اجتماعي را سست ميکنند.»... «مقاله دکتر فردوسيپور 40 صفحه است که جاي تکرار آن نيست، اما، بحث بر سر اصالت شرافت طبقات بالادست نيست، بحث بر سر ناسازگاري فرهنگي فرهيخته با فرهنگي خام و نافرهيخته است. دلم ميخواست قيافه آقاي کريميحکاک را ميديدم در زماني که دختر خودشان عاشق مردهشور خوشسيماي محله شده باشد، با همان تفاوتهاي فرهنگي و اجتماعي و کتکخوردن روزانه از شوهر نافرهيخته، تا ميديدم ايشان چگونه با لبخند و تشويق و روي گشاده، مباني الفت اجتماعي را سفت ميکردند! يکي از نويسندگان فقيد البته چپانديش، در همان اوايل، اين کتاب را اهانتي به «پرولتاريا» ناميد! دختر خانمي در رشت در پاسخ به آن، کتاب کممايهاي منتشر کرد، پشتورو شده همان کتاب، به نام «بامداد سراب» که به قول فردوسي دفاعي از مردسالاري بود! نويسنده «بامداد خمار» از نويسنده جاعل شکايت کرد و شادروان حميد مصدق شاعر و روشنفکر وکيل ايشان بود و با دفاعي جانانه نويسنده و ناشر را محکوم کرد!
من «بامداد خمار» را بيش از 15سال پيش به توصيه دکتر محمدعلي اسلاميندوشن، اديب ارجمند خريدم و در خانوادهام دست به دست شد. گرچه در همان زمان هم دیدگاه روشنفکري پرولتاريايي آن را تحريم کرده بود و بسياري از مرعوبان تبليغات چپکي، که خوانده بودند و لذت هم برده بودند جرات نميکردند به زبان بياورند، مبادا تاريکفکر و اُمُل تلقي شوند! بعدها که کتاب ديگري به نام «سهم من» نوشته خانم پرينوش صنيعي منتشر شد که به نوبه خود از آن استقبال بسيار شد و به همين اتهام مورد نقد و حمله اصحاب پرولتاريا قرار گرفت، خانمي در سال 82 در نقدي که به تمسخر در باب کهنهگي مقوله عنوان «از غار نئاندرتالها تا شنل گوگول» بر آن نهاده بود با ذکرخيري از «امير ارسلاننامدار» و «حسين کردشبستري» خوشمزگي کرده و آن را با رحيم نجار کتاب «بامداد خمار» مقايسه و همتراز کرده بود که يادآور همان آبشخور پرولتاريايي بود. در همان زمان، يعني 10سال پيش پاسخ لازم به آن را نوشتم. تا اينکه دو، سه سال پيش، وقتي کتاب سهم من برنده بهترين کتاب ترجمهشده به ايتاليايي شد و جايزه وزارت فرهنگ آن کشور را دريافت کرد، در «شرق» تبريکي به آن کتاب گفتم و يادي از «بامداد خمار» کردم. تازه در آن روز بامداد خمار هنوز به آلماني ترجمه نشده و با تيراژ 50هزاري به فروش نرسيده بود. مدتها بعد نويسندهاي صاحب مکتب و مريد و شهرت، در «شرق» مقالهاي نوشت زير عنوان «دو نوع اثر، دو نوع نگاه»! و پاسخ مطالب قبلي مرا که به دو خانم نويسنده تبريک گفته بودم داده و مدعي شده بودند که جايزهگرفتن دليل نميشود! باري، در سفر بودم که آن نوشته به دستم رسيد و شبي در خدمت ايرج پزشکزاد صاحب اثر فناناپذير داييجان ناپلئون بودم (که لابد کتاب پرفروش او نيز مشمول همينگونه نقدهاست) و ماجراي ايرادها و هجومها به اين کتابها را برايش تعريف کردم، لبخندي زد و گفت: «مگر آژدانُف هنوز زنده است؟» به طنز با چسباندن آ (آندره يي) به ژدانف از او که زماني وزير سانسورچي استالين بود و چارچوب و معيارهاي ثابتي براي نويسندگان وضع کرده بود که هنوز در آن محافل کاربرد دارد، به نام آژدانف نام ميبرد و موجب شد من در يادداشتي زير همين عنوان پاسخ آن نويسنده محترم را بدهم، که مدعي شده بود نقد و داوري درباره اينگونه آثار ادبي معمولا بر اساس دو ويژگي انجام ميشود: «يکي... بر اساس ذوق و سليقه و «جهان بيني» ماست و اگر نوشتهاي برخلاف آن باشد به آن واکنش نشان ميدهيم و آن را نميپذيريم... و گاه داوري بر اساس معنا و ساختار [است]. در ويژگي دوم داوري صرفا برحسب ديدگاه علمي و فني شناخت ما از ساختار و معناي داستان است و ذوق و سليقه و عقيده خود را در آن دخالت نميدهيم [!] و از نظر «علمي» چنين آثاري را مورد تاييد قرار ميدهيم و براي آنها ارزش قايل ميشويم.» و معتقد بودند «از يکسو اکثريت رمانهايي را که داوران «روشنفکر» [؟] بسيار تحسين ميکنند و ارزشمند ميشمارند، توده مردم تقريبا به هيچوجه نميخوانند و از سوي ديگر روشنفکران نيز کتابهاي پرفروش نيمهروشنفکرانه و همچنين کتابهاي پرتيراژي را که اکثريت عامه ميپسندند «به ديده تحقير» مينگرند! و تقريبا از خواندنشان اجتناب ميکنند.» سپس مقايسهاي ميان خوانندگان روشنفکر دهههاي 40 و 50 با خوانندگان کنوني «جريانهاي ناسالم و هرز رمانگونهها» کرده و معتقدند که اکنون جاي آن خوانندگان را «زنان خانهدار» گرفتهاند!
بنازم به اين همه خودباوري و اعتمادبهنفس فروتنانه! ميدانم که به تعريف اينان روشنفکر کسي است که برده باورهاي خاص باشد. اما روشنفکر آزادانديش کسي است که برده انديشه ديگران نيست. انديشمند است و براي خودش عقايدي و سلایقي دارد که تعريفبردار و مرزبردار نيست، البته تابع کليات زمان است. نه عقايدي را به ديگران تحميل ميکند و نه مايل است ديگران را به قبول عقايد خود وادارد! نه همفکران و دارودسته و مريداني دارد و نه مريد کسي است. در هر نکته با کساني هم عقيده يا مخالف است و حرفش را هم در هر باب ميزند تا شايد ديگران در آن نکته با او همعقيده باشند. نه قالبي براي خوب و بد هنري و ادبي دارد و نه قالبهاي ديگران را ميپذيرد! خودش داور است! همچون پرداختن به کار نويسندگي است. بهترين نويسندگان تاريخ بشريت تحصيل فرهنگ و ادب کردهاند، اما نزد کسي درس نويسندگي نخواندهاند! اغلب نويسندگان در طول تاريخ پرورشي نبودهاند! ارگانيک و طبيعي و «بيو» بودهاند! خودشان از جوهر وجود خودشان سود بردهاند! پرورشياش هم اگر خوب از آب در بيايد خوب است. اما کسي نميتواند خودش را معلم همه و مرجع ادبي و ادبسنجي و ادبنگاري بداند! مبصر شود و جلو آثار ديگران ضربدر سليقهاي بزند و بگويد اين سليقه من علمی است، سليقه ديگران کشک است! ما دو نوع کتاب و دو نوع خواننده هم نداريم هزاران نوع اثر و هزاران نوع خواننده داريم. هر اثري هم جاي خودش را دارد. داوري خوب و بد دوگانه هم نداريم! حداکثر اينکه معلمان ميتوانند شيوه ارزيابي و روش نقد را درس دهند! داوري با خواننده است!
اگر خواننده آگاه باشد بايد بداند که در «بامداد خمار» بصيرالملک اشرافي نيست. کارمند قديمي است که از اينگونه عنوانها به آنها ميدادند. اگر بهرهمندي از فرهنگ بالاتر را تعيين و اشرافيت فرهنگي بدانيم از اين افتخار برخوردار بوده است. اگر شاگرد نجار از فرهنگ لازم برخوردار نبوده است موجب شرمساري است هم براي خودش و هم براي جامعهاي که او را نپرورانده است! اما دليل نميشود که داستاني را که در شرح تحملناپذيري سلطه بيفرهنگي بر فرهنگمداري قرباني است، يا نويسندهاي را در امري که به کنه آن پي نبردهايم، يا با قالب ذهنی ما ناسازگار است هجو و محکوم کنيم! به ياد داستان موش هاوارد فاست ميافتم، که موش فرهيخته وقتي ناچار به بازگشت به لانه قديمي خودش ميشود، جز خودکشي راهي نمييابد! گريز و مهاجرت نيز نوعي خودکشي است! از زمان ژدانف ديري گذشته است! حرف زياد است، جا کم است!
اتفاقا ديدم دکتر فردوسيپور استاد تاريخ و علوم سياسي کالج نتردام در کاليفرنيا نيز در مقالهاي در مجله ايراننامه (پاييز 1377) به همين نکته، يعني به همين دليل ديگر، اشاره کرده که: «... فروش بيسابقه «بامداد خمار» روشنفکران ايراني را «که معمولا ترجيح ميدهند درباره ادبيات و اصولا هنر مردمپسند به سکوت يا احتمالا چند قضاوت خصوصي و شفاهي اکتفا کنند مجبور به «حرمت شکني» و اظهارنظر کتبي کرده است... روشنفکران ما چنين موفقيتي را به فرصتي تبديل نکردهاند براي رويارويي با مقوله ادبيات... در عوض آنچه ناقدان ادبي ما را به اين کار کمشأن واداشته همان مشغوليت مزمن آنان است: يک دلنگراني سياسي، واهمه از شبحي که ذایقه عمومي، صُوَر طبقاتي، حقوق فرودستان و مآلا وحدت ملي ما را تهديد ميکند. آنان اين رمان را عمدتا با ديد سياستزده [خودشان] خواندهاند و با زرادخانه انديشهها و ايدئولوژيهاي سياستزده نيز به مصاف آن رفتهاند. روشنفکران به «بامداد خمار» ايراد ميگيرند که فاقد ديد تاريخي است. خوب که نقد آنان را بخوانيم، ميبينيم که اين بيشتر سياستزدگي آنان است که فاقد تاريخ است تا نگرش رمان.» سپس به نمونههايي از نقدهاي عقدهگشايانه ميپردازد: «... به قول عبدالعلي دستغيب «بامداد خمار» داستاني است «تا حدودي (سطح) پايين» و «در قياس با سووشون و اهل غرق پاورقينويسي و بازاري... به طوري که بعضي از ناقدان به اين نتيجه رسيدهاند که: «بامداد خمار» چيزي نيست جز بيان روايتي پيشپاافتاده با موضوعي بسيار کهنه و معمولي متعلق به همان زمان بربادرفته که قاعدتا بايد با تخمه هندوانه و ديگر تنقلات در زير کرسي خوانده يا شنيده ميشد.» اما، در نظر دستغيب اصلا اينطور نيست. در ديد او «بامدادخمار» کتابي است ظاهرفريب، ارتجاعي و خطرناک.
در ميان دو جلد اين کتاب «بصير الملکها» بار ديگر جان گرفتهاند تا در پوشش دختري نازپرورده عصر زرين، «اشرافيت فئودال» را بازگردانند... که آرزويي است محال زيرا آن اشراف نيز سوار کالسکههايشان شدند و رفتند و بازگشت ايشان ناممکن است» اما نميتوان به همين سادگي گذاشت تا اشرافيت عطرزده و شيکپوش با زبان اديبانه و زيبايش به بوي خفهکننده عرق پا، لباسهاي چرک و زبان زمخت و زشت طبقات فرودست بتازد...» [به عبارت ديگر طبق ضوابط ايدئولوژيک ژدانُف وزير مطبوعات استالين، بايد جلو چاپ آن را گرفت!] سپس نقد دکتر احمد کريميحکاک را نقل ميکند که البته اديبانهتر است، که: «آن را نمونه و مسطورهاي شمردهاند از آثاري که رفتهرفته در دفاع از اصالت و شرافت طبقات بالادست جامعه، تحقير و تخفيف فرودستان را جايز ميشمارند و با اين کار، مباني الفت اجتماعي را سست ميکنند.»... «مقاله دکتر فردوسيپور 40 صفحه است که جاي تکرار آن نيست، اما، بحث بر سر اصالت شرافت طبقات بالادست نيست، بحث بر سر ناسازگاري فرهنگي فرهيخته با فرهنگي خام و نافرهيخته است. دلم ميخواست قيافه آقاي کريميحکاک را ميديدم در زماني که دختر خودشان عاشق مردهشور خوشسيماي محله شده باشد، با همان تفاوتهاي فرهنگي و اجتماعي و کتکخوردن روزانه از شوهر نافرهيخته، تا ميديدم ايشان چگونه با لبخند و تشويق و روي گشاده، مباني الفت اجتماعي را سفت ميکردند! يکي از نويسندگان فقيد البته چپانديش، در همان اوايل، اين کتاب را اهانتي به «پرولتاريا» ناميد! دختر خانمي در رشت در پاسخ به آن، کتاب کممايهاي منتشر کرد، پشتورو شده همان کتاب، به نام «بامداد سراب» که به قول فردوسي دفاعي از مردسالاري بود! نويسنده «بامداد خمار» از نويسنده جاعل شکايت کرد و شادروان حميد مصدق شاعر و روشنفکر وکيل ايشان بود و با دفاعي جانانه نويسنده و ناشر را محکوم کرد!
من «بامداد خمار» را بيش از 15سال پيش به توصيه دکتر محمدعلي اسلاميندوشن، اديب ارجمند خريدم و در خانوادهام دست به دست شد. گرچه در همان زمان هم دیدگاه روشنفکري پرولتاريايي آن را تحريم کرده بود و بسياري از مرعوبان تبليغات چپکي، که خوانده بودند و لذت هم برده بودند جرات نميکردند به زبان بياورند، مبادا تاريکفکر و اُمُل تلقي شوند! بعدها که کتاب ديگري به نام «سهم من» نوشته خانم پرينوش صنيعي منتشر شد که به نوبه خود از آن استقبال بسيار شد و به همين اتهام مورد نقد و حمله اصحاب پرولتاريا قرار گرفت، خانمي در سال 82 در نقدي که به تمسخر در باب کهنهگي مقوله عنوان «از غار نئاندرتالها تا شنل گوگول» بر آن نهاده بود با ذکرخيري از «امير ارسلاننامدار» و «حسين کردشبستري» خوشمزگي کرده و آن را با رحيم نجار کتاب «بامداد خمار» مقايسه و همتراز کرده بود که يادآور همان آبشخور پرولتاريايي بود. در همان زمان، يعني 10سال پيش پاسخ لازم به آن را نوشتم. تا اينکه دو، سه سال پيش، وقتي کتاب سهم من برنده بهترين کتاب ترجمهشده به ايتاليايي شد و جايزه وزارت فرهنگ آن کشور را دريافت کرد، در «شرق» تبريکي به آن کتاب گفتم و يادي از «بامداد خمار» کردم. تازه در آن روز بامداد خمار هنوز به آلماني ترجمه نشده و با تيراژ 50هزاري به فروش نرسيده بود. مدتها بعد نويسندهاي صاحب مکتب و مريد و شهرت، در «شرق» مقالهاي نوشت زير عنوان «دو نوع اثر، دو نوع نگاه»! و پاسخ مطالب قبلي مرا که به دو خانم نويسنده تبريک گفته بودم داده و مدعي شده بودند که جايزهگرفتن دليل نميشود! باري، در سفر بودم که آن نوشته به دستم رسيد و شبي در خدمت ايرج پزشکزاد صاحب اثر فناناپذير داييجان ناپلئون بودم (که لابد کتاب پرفروش او نيز مشمول همينگونه نقدهاست) و ماجراي ايرادها و هجومها به اين کتابها را برايش تعريف کردم، لبخندي زد و گفت: «مگر آژدانُف هنوز زنده است؟» به طنز با چسباندن آ (آندره يي) به ژدانف از او که زماني وزير سانسورچي استالين بود و چارچوب و معيارهاي ثابتي براي نويسندگان وضع کرده بود که هنوز در آن محافل کاربرد دارد، به نام آژدانف نام ميبرد و موجب شد من در يادداشتي زير همين عنوان پاسخ آن نويسنده محترم را بدهم، که مدعي شده بود نقد و داوري درباره اينگونه آثار ادبي معمولا بر اساس دو ويژگي انجام ميشود: «يکي... بر اساس ذوق و سليقه و «جهان بيني» ماست و اگر نوشتهاي برخلاف آن باشد به آن واکنش نشان ميدهيم و آن را نميپذيريم... و گاه داوري بر اساس معنا و ساختار [است]. در ويژگي دوم داوري صرفا برحسب ديدگاه علمي و فني شناخت ما از ساختار و معناي داستان است و ذوق و سليقه و عقيده خود را در آن دخالت نميدهيم [!] و از نظر «علمي» چنين آثاري را مورد تاييد قرار ميدهيم و براي آنها ارزش قايل ميشويم.» و معتقد بودند «از يکسو اکثريت رمانهايي را که داوران «روشنفکر» [؟] بسيار تحسين ميکنند و ارزشمند ميشمارند، توده مردم تقريبا به هيچوجه نميخوانند و از سوي ديگر روشنفکران نيز کتابهاي پرفروش نيمهروشنفکرانه و همچنين کتابهاي پرتيراژي را که اکثريت عامه ميپسندند «به ديده تحقير» مينگرند! و تقريبا از خواندنشان اجتناب ميکنند.» سپس مقايسهاي ميان خوانندگان روشنفکر دهههاي 40 و 50 با خوانندگان کنوني «جريانهاي ناسالم و هرز رمانگونهها» کرده و معتقدند که اکنون جاي آن خوانندگان را «زنان خانهدار» گرفتهاند!
بنازم به اين همه خودباوري و اعتمادبهنفس فروتنانه! ميدانم که به تعريف اينان روشنفکر کسي است که برده باورهاي خاص باشد. اما روشنفکر آزادانديش کسي است که برده انديشه ديگران نيست. انديشمند است و براي خودش عقايدي و سلایقي دارد که تعريفبردار و مرزبردار نيست، البته تابع کليات زمان است. نه عقايدي را به ديگران تحميل ميکند و نه مايل است ديگران را به قبول عقايد خود وادارد! نه همفکران و دارودسته و مريداني دارد و نه مريد کسي است. در هر نکته با کساني هم عقيده يا مخالف است و حرفش را هم در هر باب ميزند تا شايد ديگران در آن نکته با او همعقيده باشند. نه قالبي براي خوب و بد هنري و ادبي دارد و نه قالبهاي ديگران را ميپذيرد! خودش داور است! همچون پرداختن به کار نويسندگي است. بهترين نويسندگان تاريخ بشريت تحصيل فرهنگ و ادب کردهاند، اما نزد کسي درس نويسندگي نخواندهاند! اغلب نويسندگان در طول تاريخ پرورشي نبودهاند! ارگانيک و طبيعي و «بيو» بودهاند! خودشان از جوهر وجود خودشان سود بردهاند! پرورشياش هم اگر خوب از آب در بيايد خوب است. اما کسي نميتواند خودش را معلم همه و مرجع ادبي و ادبسنجي و ادبنگاري بداند! مبصر شود و جلو آثار ديگران ضربدر سليقهاي بزند و بگويد اين سليقه من علمی است، سليقه ديگران کشک است! ما دو نوع کتاب و دو نوع خواننده هم نداريم هزاران نوع اثر و هزاران نوع خواننده داريم. هر اثري هم جاي خودش را دارد. داوري خوب و بد دوگانه هم نداريم! حداکثر اينکه معلمان ميتوانند شيوه ارزيابي و روش نقد را درس دهند! داوري با خواننده است!
اگر خواننده آگاه باشد بايد بداند که در «بامداد خمار» بصيرالملک اشرافي نيست. کارمند قديمي است که از اينگونه عنوانها به آنها ميدادند. اگر بهرهمندي از فرهنگ بالاتر را تعيين و اشرافيت فرهنگي بدانيم از اين افتخار برخوردار بوده است. اگر شاگرد نجار از فرهنگ لازم برخوردار نبوده است موجب شرمساري است هم براي خودش و هم براي جامعهاي که او را نپرورانده است! اما دليل نميشود که داستاني را که در شرح تحملناپذيري سلطه بيفرهنگي بر فرهنگمداري قرباني است، يا نويسندهاي را در امري که به کنه آن پي نبردهايم، يا با قالب ذهنی ما ناسازگار است هجو و محکوم کنيم! به ياد داستان موش هاوارد فاست ميافتم، که موش فرهيخته وقتي ناچار به بازگشت به لانه قديمي خودش ميشود، جز خودکشي راهي نمييابد! گريز و مهاجرت نيز نوعي خودکشي است! از زمان ژدانف ديري گذشته است! حرف زياد است، جا کم است!
در صفحه 9 «شرق» دوشنبه 31 تير 1392 يادداشتي با عنوان عشقي که بسط نمييابد، نوشته آقاي نادر شهريوري (صدقي) خواندم که آن را «به بهانه درگذشت فهيمه رحيمي، نويسنده داستانهاي عامهپسند» مرقوم فرموده بودند. بعضي از نويسندگان متعصب در فارسينگاري «به بهانه» را بدون توجه به معنا بهجاي به «بهمناسبت» به کار ميبرند. اما اينبار نويسنده درواقع درگذشت نويسنده مردمي فقيد، فهيمه رحيمي را بهانهاي کرده است تا در يادداشتي که هيچ ارتباطي با آن شادروان و آثارش ندارد، با تحقيري محترمانه نهفته در صفت «عامهپسند»، درواقع با کتاب «بامداد خمار» و نويسنده اديب و کمالگرايش، خانم فتانه حاج سيدجوادي تسويهحساب کند، که يعني سروته يک کرباس هستند! تسويهحساب بابت چه چيز؟ ميدانيد حدود 20سال از انتشار اين کتاب ميگذرد و اتفاقا چند روز پيش با آقاي عباس علمي، مدير انتشارات البرز صحبت ميکردم ميگفت اين کتاب از سال 1374 تاکنون 53 بار و هربار در تيراژ پنج تا 10هزار نسخه، يعني جمعا بيش از نيمميليون يا 600، 700هزار نسخه به چاپ رسيده است و هر سال يکي، دو بار تجديدچاپ ميشود! ميگفت پرفروشترين کتاب غيرمذهبي در تاريخ نشر ايران بوده
است. خانم فهيمه رحيمي هرکه بود، دريچه کتابخواني را به روي بخشي از مردم اين کشور گشود که بايد از جايي آغاز کنند و بالاتر بروند. خدمتش از بسياري از نويسندگان متوهم و پرمدعا و بيخواننده بيشتر بوده است. اگر تيراژ هريک از کتابهاي او را، 20هزار، 30هزار، قدري کمتر يا بيشتر، ملاک عامهپسندي در ايران بگيريم، در مقايسه با 600 يا 700هزار نسخه براي يک کتاب، به شکافي معنادار برميخوريم که قطعا از آمار عامهپسندي بالاتر ميزند! براي بعضيها قابل تحمل نيست! اگر عامهپسندان ايراني از يک کتاب، 700 هزار نسخه ميخرند پس مدعيان روشنفکري بايد در برابرشان لنگ بيندازند و فکري به حال خودشان کنند، که تاکنون نتوانستهاند در داخل و خارج به گرد پاي چنين اوجي دست يابند! اما درباره کتابهاي شادروان رحيمي ديده نشد چنين نقدهاي پرآبوتابي با لفاظيهاي بسيار بالاتر از سطح درک فرهنگي عاميانهاي در حد من نوشته شود، از قبيل: «ساختارهاي متصلب» و «تنش ميان تصلب و ساختار و آزادي سوژه» و اينکه «سوژه آنگاه رهايي مييابد که ساختار را در هم بشکند»! پس دليل ديگري دارد!
اتفاقا ديدم دکتر فردوسيپور استاد تاريخ و علوم سياسي کالج نتردام در کاليفرنيا نيز در مقالهاي در مجله ايراننامه (پاييز 1377) به همين نکته، يعني به همين دليل ديگر، اشاره کرده که: «... فروش بيسابقه «بامداد خمار» روشنفکران ايراني را «که معمولا ترجيح ميدهند درباره ادبيات و اصولا هنر مردمپسند به سکوت يا احتمالا چند قضاوت خصوصي و شفاهي اکتفا کنند مجبور به «حرمت شکني» و اظهارنظر کتبي کرده است... روشنفکران ما چنين موفقيتي را به فرصتي تبديل نکردهاند براي رويارويي با مقوله ادبيات... در عوض آنچه ناقدان ادبي ما را به اين کار کمشأن واداشته همان مشغوليت مزمن آنان است: يک دلنگراني سياسي، واهمه از شبحي که ذایقه عمومي، صُوَر طبقاتي، حقوق فرودستان و مآلا وحدت ملي ما را تهديد ميکند. آنان اين رمان را عمدتا با ديد سياستزده [خودشان] خواندهاند و با زرادخانه انديشهها و ايدئولوژيهاي سياستزده نيز به مصاف آن رفتهاند. روشنفکران به «بامداد خمار» ايراد ميگيرند که فاقد ديد تاريخي است. خوب که نقد آنان را بخوانيم، ميبينيم که اين بيشتر سياستزدگي آنان است که فاقد تاريخ است تا نگرش رمان.» سپس به نمونههايي از نقدهاي عقدهگشايانه ميپردازد: «... به قول عبدالعلي دستغيب «بامداد خمار» داستاني است «تا حدودي (سطح) پايين» و «در قياس با سووشون و اهل غرق پاورقينويسي و بازاري... به طوري که بعضي از ناقدان به اين نتيجه رسيدهاند که: «بامداد خمار» چيزي نيست جز بيان روايتي پيشپاافتاده با موضوعي بسيار کهنه و معمولي متعلق به همان زمان بربادرفته که قاعدتا بايد با تخمه هندوانه و ديگر تنقلات در زير کرسي خوانده يا شنيده ميشد.» اما، در نظر دستغيب اصلا اينطور نيست. در ديد او «بامدادخمار» کتابي است ظاهرفريب، ارتجاعي و خطرناک.
در ميان دو جلد اين کتاب «بصير الملکها» بار ديگر جان گرفتهاند تا در پوشش دختري نازپرورده عصر زرين، «اشرافيت فئودال» را بازگردانند... که آرزويي است محال زيرا آن اشراف نيز سوار کالسکههايشان شدند و رفتند و بازگشت ايشان ناممکن است» اما نميتوان به همين سادگي گذاشت تا اشرافيت عطرزده و شيکپوش با زبان اديبانه و زيبايش به بوي خفهکننده عرق پا، لباسهاي چرک و زبان زمخت و زشت طبقات فرودست بتازد...» [به عبارت ديگر طبق ضوابط ايدئولوژيک ژدانُف وزير مطبوعات استالين، بايد جلو چاپ آن را گرفت!] سپس نقد دکتر احمد کريميحکاک را نقل ميکند که البته اديبانهتر است، که: «آن را نمونه و مسطورهاي شمردهاند از آثاري که رفتهرفته در دفاع از اصالت و شرافت طبقات بالادست جامعه، تحقير و تخفيف فرودستان را جايز ميشمارند و با اين کار، مباني الفت اجتماعي را سست ميکنند.»... «مقاله دکتر فردوسيپور 40 صفحه است که جاي تکرار آن نيست، اما، بحث بر سر اصالت شرافت طبقات بالادست نيست، بحث بر سر ناسازگاري فرهنگي فرهيخته با فرهنگي خام و نافرهيخته است. دلم ميخواست قيافه آقاي کريميحکاک را ميديدم در زماني که دختر خودشان عاشق مردهشور خوشسيماي محله شده باشد، با همان تفاوتهاي فرهنگي و اجتماعي و کتکخوردن روزانه از شوهر نافرهيخته، تا ميديدم ايشان چگونه با لبخند و تشويق و روي گشاده، مباني الفت اجتماعي را سفت ميکردند! يکي از نويسندگان فقيد البته چپانديش، در همان اوايل، اين کتاب را اهانتي به «پرولتاريا» ناميد! دختر خانمي در رشت در پاسخ به آن، کتاب کممايهاي منتشر کرد، پشتورو شده همان کتاب، به نام «بامداد سراب» که به قول فردوسي دفاعي از مردسالاري بود! نويسنده «بامداد خمار» از نويسنده جاعل شکايت کرد و شادروان حميد مصدق شاعر و روشنفکر وکيل ايشان بود و با دفاعي جانانه نويسنده و ناشر را محکوم کرد!
من «بامداد خمار» را بيش از 15سال پيش به توصيه دکتر محمدعلي اسلاميندوشن، اديب ارجمند خريدم و در خانوادهام دست به دست شد. گرچه در همان زمان هم دیدگاه روشنفکري پرولتاريايي آن را تحريم کرده بود و بسياري از مرعوبان تبليغات چپکي، که خوانده بودند و لذت هم برده بودند جرات نميکردند به زبان بياورند، مبادا تاريکفکر و اُمُل تلقي شوند! بعدها که کتاب ديگري به نام «سهم من» نوشته خانم پرينوش صنيعي منتشر شد که به نوبه خود از آن استقبال بسيار شد و به همين اتهام مورد نقد و حمله اصحاب پرولتاريا قرار گرفت، خانمي در سال 82 در نقدي که به تمسخر در باب کهنهگي مقوله عنوان «از غار نئاندرتالها تا شنل گوگول» بر آن نهاده بود با ذکرخيري از «امير ارسلاننامدار» و «حسين کردشبستري» خوشمزگي کرده و آن را با رحيم نجار کتاب «بامداد خمار» مقايسه و همتراز کرده بود که يادآور همان آبشخور پرولتاريايي بود. در همان زمان، يعني 10سال پيش پاسخ لازم به آن را نوشتم. تا اينکه دو، سه سال پيش، وقتي کتاب سهم من برنده بهترين کتاب ترجمهشده به ايتاليايي شد و جايزه وزارت فرهنگ آن کشور را دريافت کرد، در «شرق» تبريکي به آن کتاب گفتم و يادي از «بامداد خمار» کردم. تازه در آن روز بامداد خمار هنوز به آلماني ترجمه نشده و با تيراژ 50هزاري به فروش نرسيده بود. مدتها بعد نويسندهاي صاحب مکتب و مريد و شهرت، در «شرق» مقالهاي نوشت زير عنوان «دو نوع اثر، دو نوع نگاه»! و پاسخ مطالب قبلي مرا که به دو خانم نويسنده تبريک گفته بودم داده و مدعي شده بودند که جايزهگرفتن دليل نميشود! باري، در سفر بودم که آن نوشته به دستم رسيد و شبي در خدمت ايرج پزشکزاد صاحب اثر فناناپذير داييجان ناپلئون بودم (که لابد کتاب پرفروش او نيز مشمول همينگونه نقدهاست) و ماجراي ايرادها و هجومها به اين کتابها را برايش تعريف کردم، لبخندي زد و گفت: «مگر آژدانُف هنوز زنده است؟» به طنز با چسباندن آ (آندره يي) به ژدانف از او که زماني وزير سانسورچي استالين بود و چارچوب و معيارهاي ثابتي براي نويسندگان وضع کرده بود که هنوز در آن محافل کاربرد دارد، به نام آژدانف نام ميبرد و موجب شد من در يادداشتي زير همين عنوان پاسخ آن نويسنده محترم را بدهم، که مدعي شده بود نقد و داوري درباره اينگونه آثار ادبي معمولا بر اساس دو ويژگي انجام ميشود: «يکي... بر اساس ذوق و سليقه و «جهان بيني» ماست و اگر نوشتهاي برخلاف آن باشد به آن واکنش نشان ميدهيم و آن را نميپذيريم... و گاه داوري بر اساس معنا و ساختار [است]. در ويژگي دوم داوري صرفا برحسب ديدگاه علمي و فني شناخت ما از ساختار و معناي داستان است و ذوق و سليقه و عقيده خود را در آن دخالت نميدهيم [!] و از نظر «علمي» چنين آثاري را مورد تاييد قرار ميدهيم و براي آنها ارزش قايل ميشويم.» و معتقد بودند «از يکسو اکثريت رمانهايي را که داوران «روشنفکر» [؟] بسيار تحسين ميکنند و ارزشمند ميشمارند، توده مردم تقريبا به هيچوجه نميخوانند و از سوي ديگر روشنفکران نيز کتابهاي پرفروش نيمهروشنفکرانه و همچنين کتابهاي پرتيراژي را که اکثريت عامه ميپسندند «به ديده تحقير» مينگرند! و تقريبا از خواندنشان اجتناب ميکنند.» سپس مقايسهاي ميان خوانندگان روشنفکر دهههاي 40 و 50 با خوانندگان کنوني «جريانهاي ناسالم و هرز رمانگونهها» کرده و معتقدند که اکنون جاي آن خوانندگان را «زنان خانهدار» گرفتهاند!
بنازم به اين همه خودباوري و اعتمادبهنفس فروتنانه! ميدانم که به تعريف اينان روشنفکر کسي است که برده باورهاي خاص باشد. اما روشنفکر آزادانديش کسي است که برده انديشه ديگران نيست. انديشمند است و براي خودش عقايدي و سلایقي دارد که تعريفبردار و مرزبردار نيست، البته تابع کليات زمان است. نه عقايدي را به ديگران تحميل ميکند و نه مايل است ديگران را به قبول عقايد خود وادارد! نه همفکران و دارودسته و مريداني دارد و نه مريد کسي است. در هر نکته با کساني هم عقيده يا مخالف است و حرفش را هم در هر باب ميزند تا شايد ديگران در آن نکته با او همعقيده باشند. نه قالبي براي خوب و بد هنري و ادبي دارد و نه قالبهاي ديگران را ميپذيرد! خودش داور است! همچون پرداختن به کار نويسندگي است. بهترين نويسندگان تاريخ بشريت تحصيل فرهنگ و ادب کردهاند، اما نزد کسي درس نويسندگي نخواندهاند! اغلب نويسندگان در طول تاريخ پرورشي نبودهاند! ارگانيک و طبيعي و «بيو» بودهاند! خودشان از جوهر وجود خودشان سود بردهاند! پرورشياش هم اگر خوب از آب در بيايد خوب است. اما کسي نميتواند خودش را معلم همه و مرجع ادبي و ادبسنجي و ادبنگاري بداند! مبصر شود و جلو آثار ديگران ضربدر سليقهاي بزند و بگويد اين سليقه من علمی است، سليقه ديگران کشک است! ما دو نوع کتاب و دو نوع خواننده هم نداريم هزاران نوع اثر و هزاران نوع خواننده داريم. هر اثري هم جاي خودش را دارد. داوري خوب و بد دوگانه هم نداريم! حداکثر اينکه معلمان ميتوانند شيوه ارزيابي و روش نقد را درس دهند! داوري با خواننده است!
اگر خواننده آگاه باشد بايد بداند که در «بامداد خمار» بصيرالملک اشرافي نيست. کارمند قديمي است که از اينگونه عنوانها به آنها ميدادند. اگر بهرهمندي از فرهنگ بالاتر را تعيين و اشرافيت فرهنگي بدانيم از اين افتخار برخوردار بوده است. اگر شاگرد نجار از فرهنگ لازم برخوردار نبوده است موجب شرمساري است هم براي خودش و هم براي جامعهاي که او را نپرورانده است! اما دليل نميشود که داستاني را که در شرح تحملناپذيري سلطه بيفرهنگي بر فرهنگمداري قرباني است، يا نويسندهاي را در امري که به کنه آن پي نبردهايم، يا با قالب ذهنی ما ناسازگار است هجو و محکوم کنيم! به ياد داستان موش هاوارد فاست ميافتم، که موش فرهيخته وقتي ناچار به بازگشت به لانه قديمي خودش ميشود، جز خودکشي راهي نمييابد! گريز و مهاجرت نيز نوعي خودکشي است! از زمان ژدانف ديري گذشته است! حرف زياد است، جا کم است!
اتفاقا ديدم دکتر فردوسيپور استاد تاريخ و علوم سياسي کالج نتردام در کاليفرنيا نيز در مقالهاي در مجله ايراننامه (پاييز 1377) به همين نکته، يعني به همين دليل ديگر، اشاره کرده که: «... فروش بيسابقه «بامداد خمار» روشنفکران ايراني را «که معمولا ترجيح ميدهند درباره ادبيات و اصولا هنر مردمپسند به سکوت يا احتمالا چند قضاوت خصوصي و شفاهي اکتفا کنند مجبور به «حرمت شکني» و اظهارنظر کتبي کرده است... روشنفکران ما چنين موفقيتي را به فرصتي تبديل نکردهاند براي رويارويي با مقوله ادبيات... در عوض آنچه ناقدان ادبي ما را به اين کار کمشأن واداشته همان مشغوليت مزمن آنان است: يک دلنگراني سياسي، واهمه از شبحي که ذایقه عمومي، صُوَر طبقاتي، حقوق فرودستان و مآلا وحدت ملي ما را تهديد ميکند. آنان اين رمان را عمدتا با ديد سياستزده [خودشان] خواندهاند و با زرادخانه انديشهها و ايدئولوژيهاي سياستزده نيز به مصاف آن رفتهاند. روشنفکران به «بامداد خمار» ايراد ميگيرند که فاقد ديد تاريخي است. خوب که نقد آنان را بخوانيم، ميبينيم که اين بيشتر سياستزدگي آنان است که فاقد تاريخ است تا نگرش رمان.» سپس به نمونههايي از نقدهاي عقدهگشايانه ميپردازد: «... به قول عبدالعلي دستغيب «بامداد خمار» داستاني است «تا حدودي (سطح) پايين» و «در قياس با سووشون و اهل غرق پاورقينويسي و بازاري... به طوري که بعضي از ناقدان به اين نتيجه رسيدهاند که: «بامداد خمار» چيزي نيست جز بيان روايتي پيشپاافتاده با موضوعي بسيار کهنه و معمولي متعلق به همان زمان بربادرفته که قاعدتا بايد با تخمه هندوانه و ديگر تنقلات در زير کرسي خوانده يا شنيده ميشد.» اما، در نظر دستغيب اصلا اينطور نيست. در ديد او «بامدادخمار» کتابي است ظاهرفريب، ارتجاعي و خطرناک.
در ميان دو جلد اين کتاب «بصير الملکها» بار ديگر جان گرفتهاند تا در پوشش دختري نازپرورده عصر زرين، «اشرافيت فئودال» را بازگردانند... که آرزويي است محال زيرا آن اشراف نيز سوار کالسکههايشان شدند و رفتند و بازگشت ايشان ناممکن است» اما نميتوان به همين سادگي گذاشت تا اشرافيت عطرزده و شيکپوش با زبان اديبانه و زيبايش به بوي خفهکننده عرق پا، لباسهاي چرک و زبان زمخت و زشت طبقات فرودست بتازد...» [به عبارت ديگر طبق ضوابط ايدئولوژيک ژدانُف وزير مطبوعات استالين، بايد جلو چاپ آن را گرفت!] سپس نقد دکتر احمد کريميحکاک را نقل ميکند که البته اديبانهتر است، که: «آن را نمونه و مسطورهاي شمردهاند از آثاري که رفتهرفته در دفاع از اصالت و شرافت طبقات بالادست جامعه، تحقير و تخفيف فرودستان را جايز ميشمارند و با اين کار، مباني الفت اجتماعي را سست ميکنند.»... «مقاله دکتر فردوسيپور 40 صفحه است که جاي تکرار آن نيست، اما، بحث بر سر اصالت شرافت طبقات بالادست نيست، بحث بر سر ناسازگاري فرهنگي فرهيخته با فرهنگي خام و نافرهيخته است. دلم ميخواست قيافه آقاي کريميحکاک را ميديدم در زماني که دختر خودشان عاشق مردهشور خوشسيماي محله شده باشد، با همان تفاوتهاي فرهنگي و اجتماعي و کتکخوردن روزانه از شوهر نافرهيخته، تا ميديدم ايشان چگونه با لبخند و تشويق و روي گشاده، مباني الفت اجتماعي را سفت ميکردند! يکي از نويسندگان فقيد البته چپانديش، در همان اوايل، اين کتاب را اهانتي به «پرولتاريا» ناميد! دختر خانمي در رشت در پاسخ به آن، کتاب کممايهاي منتشر کرد، پشتورو شده همان کتاب، به نام «بامداد سراب» که به قول فردوسي دفاعي از مردسالاري بود! نويسنده «بامداد خمار» از نويسنده جاعل شکايت کرد و شادروان حميد مصدق شاعر و روشنفکر وکيل ايشان بود و با دفاعي جانانه نويسنده و ناشر را محکوم کرد!
من «بامداد خمار» را بيش از 15سال پيش به توصيه دکتر محمدعلي اسلاميندوشن، اديب ارجمند خريدم و در خانوادهام دست به دست شد. گرچه در همان زمان هم دیدگاه روشنفکري پرولتاريايي آن را تحريم کرده بود و بسياري از مرعوبان تبليغات چپکي، که خوانده بودند و لذت هم برده بودند جرات نميکردند به زبان بياورند، مبادا تاريکفکر و اُمُل تلقي شوند! بعدها که کتاب ديگري به نام «سهم من» نوشته خانم پرينوش صنيعي منتشر شد که به نوبه خود از آن استقبال بسيار شد و به همين اتهام مورد نقد و حمله اصحاب پرولتاريا قرار گرفت، خانمي در سال 82 در نقدي که به تمسخر در باب کهنهگي مقوله عنوان «از غار نئاندرتالها تا شنل گوگول» بر آن نهاده بود با ذکرخيري از «امير ارسلاننامدار» و «حسين کردشبستري» خوشمزگي کرده و آن را با رحيم نجار کتاب «بامداد خمار» مقايسه و همتراز کرده بود که يادآور همان آبشخور پرولتاريايي بود. در همان زمان، يعني 10سال پيش پاسخ لازم به آن را نوشتم. تا اينکه دو، سه سال پيش، وقتي کتاب سهم من برنده بهترين کتاب ترجمهشده به ايتاليايي شد و جايزه وزارت فرهنگ آن کشور را دريافت کرد، در «شرق» تبريکي به آن کتاب گفتم و يادي از «بامداد خمار» کردم. تازه در آن روز بامداد خمار هنوز به آلماني ترجمه نشده و با تيراژ 50هزاري به فروش نرسيده بود. مدتها بعد نويسندهاي صاحب مکتب و مريد و شهرت، در «شرق» مقالهاي نوشت زير عنوان «دو نوع اثر، دو نوع نگاه»! و پاسخ مطالب قبلي مرا که به دو خانم نويسنده تبريک گفته بودم داده و مدعي شده بودند که جايزهگرفتن دليل نميشود! باري، در سفر بودم که آن نوشته به دستم رسيد و شبي در خدمت ايرج پزشکزاد صاحب اثر فناناپذير داييجان ناپلئون بودم (که لابد کتاب پرفروش او نيز مشمول همينگونه نقدهاست) و ماجراي ايرادها و هجومها به اين کتابها را برايش تعريف کردم، لبخندي زد و گفت: «مگر آژدانُف هنوز زنده است؟» به طنز با چسباندن آ (آندره يي) به ژدانف از او که زماني وزير سانسورچي استالين بود و چارچوب و معيارهاي ثابتي براي نويسندگان وضع کرده بود که هنوز در آن محافل کاربرد دارد، به نام آژدانف نام ميبرد و موجب شد من در يادداشتي زير همين عنوان پاسخ آن نويسنده محترم را بدهم، که مدعي شده بود نقد و داوري درباره اينگونه آثار ادبي معمولا بر اساس دو ويژگي انجام ميشود: «يکي... بر اساس ذوق و سليقه و «جهان بيني» ماست و اگر نوشتهاي برخلاف آن باشد به آن واکنش نشان ميدهيم و آن را نميپذيريم... و گاه داوري بر اساس معنا و ساختار [است]. در ويژگي دوم داوري صرفا برحسب ديدگاه علمي و فني شناخت ما از ساختار و معناي داستان است و ذوق و سليقه و عقيده خود را در آن دخالت نميدهيم [!] و از نظر «علمي» چنين آثاري را مورد تاييد قرار ميدهيم و براي آنها ارزش قايل ميشويم.» و معتقد بودند «از يکسو اکثريت رمانهايي را که داوران «روشنفکر» [؟] بسيار تحسين ميکنند و ارزشمند ميشمارند، توده مردم تقريبا به هيچوجه نميخوانند و از سوي ديگر روشنفکران نيز کتابهاي پرفروش نيمهروشنفکرانه و همچنين کتابهاي پرتيراژي را که اکثريت عامه ميپسندند «به ديده تحقير» مينگرند! و تقريبا از خواندنشان اجتناب ميکنند.» سپس مقايسهاي ميان خوانندگان روشنفکر دهههاي 40 و 50 با خوانندگان کنوني «جريانهاي ناسالم و هرز رمانگونهها» کرده و معتقدند که اکنون جاي آن خوانندگان را «زنان خانهدار» گرفتهاند!
بنازم به اين همه خودباوري و اعتمادبهنفس فروتنانه! ميدانم که به تعريف اينان روشنفکر کسي است که برده باورهاي خاص باشد. اما روشنفکر آزادانديش کسي است که برده انديشه ديگران نيست. انديشمند است و براي خودش عقايدي و سلایقي دارد که تعريفبردار و مرزبردار نيست، البته تابع کليات زمان است. نه عقايدي را به ديگران تحميل ميکند و نه مايل است ديگران را به قبول عقايد خود وادارد! نه همفکران و دارودسته و مريداني دارد و نه مريد کسي است. در هر نکته با کساني هم عقيده يا مخالف است و حرفش را هم در هر باب ميزند تا شايد ديگران در آن نکته با او همعقيده باشند. نه قالبي براي خوب و بد هنري و ادبي دارد و نه قالبهاي ديگران را ميپذيرد! خودش داور است! همچون پرداختن به کار نويسندگي است. بهترين نويسندگان تاريخ بشريت تحصيل فرهنگ و ادب کردهاند، اما نزد کسي درس نويسندگي نخواندهاند! اغلب نويسندگان در طول تاريخ پرورشي نبودهاند! ارگانيک و طبيعي و «بيو» بودهاند! خودشان از جوهر وجود خودشان سود بردهاند! پرورشياش هم اگر خوب از آب در بيايد خوب است. اما کسي نميتواند خودش را معلم همه و مرجع ادبي و ادبسنجي و ادبنگاري بداند! مبصر شود و جلو آثار ديگران ضربدر سليقهاي بزند و بگويد اين سليقه من علمی است، سليقه ديگران کشک است! ما دو نوع کتاب و دو نوع خواننده هم نداريم هزاران نوع اثر و هزاران نوع خواننده داريم. هر اثري هم جاي خودش را دارد. داوري خوب و بد دوگانه هم نداريم! حداکثر اينکه معلمان ميتوانند شيوه ارزيابي و روش نقد را درس دهند! داوري با خواننده است!
اگر خواننده آگاه باشد بايد بداند که در «بامداد خمار» بصيرالملک اشرافي نيست. کارمند قديمي است که از اينگونه عنوانها به آنها ميدادند. اگر بهرهمندي از فرهنگ بالاتر را تعيين و اشرافيت فرهنگي بدانيم از اين افتخار برخوردار بوده است. اگر شاگرد نجار از فرهنگ لازم برخوردار نبوده است موجب شرمساري است هم براي خودش و هم براي جامعهاي که او را نپرورانده است! اما دليل نميشود که داستاني را که در شرح تحملناپذيري سلطه بيفرهنگي بر فرهنگمداري قرباني است، يا نويسندهاي را در امري که به کنه آن پي نبردهايم، يا با قالب ذهنی ما ناسازگار است هجو و محکوم کنيم! به ياد داستان موش هاوارد فاست ميافتم، که موش فرهيخته وقتي ناچار به بازگشت به لانه قديمي خودش ميشود، جز خودکشي راهي نمييابد! گريز و مهاجرت نيز نوعي خودکشي است! از زمان ژدانف ديري گذشته است! حرف زياد است، جا کم است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.