از تاریخ تا فیلم
«هزارتو» عنوان مجموعهای از کتابهای مربوط به ادبیات نمایشی و فیلمنامه است که مدتی است انتشار آن در نشر روزنه آغاز شده است. یکی از کتابهای این مجموعه، فیلمنامه «ایوان مخوف» و «رزمناو پوتمکین» سرگئی آیزنشتین است که بهتازگی با ترجمه قاسم صنعوی به چاپ رسیده است. سرگئی آیزنشتین از مشهورترین فیلمسازان و تئوریپردازان سینمای روسیه و جهان است که تاثیر مهمی بر سینمای بعد از خود گذاشته است. «ایوان مخوف» نیز از شناختهشدهترین آثار اوست که در آغاز قرار بود یک تریلوژی بر اساس زندگی ایوان چهارم، تزار مستبد روسیه در قرن پانزدهم میلادی باشد اما قسمت سوم آن هیچوقت ساخته نشد و قسمت دومش هم که در سال 1946 ساخته شد با توجیهات و رفعورجوعهای آیزنشتین در دیداری که او با استالین داشت و مشروط به اعمال اصلاحاتی در فیلم بود مجوز گرفت. بهخاطر این موضوع، نمایش این فیلم تا سال 1958 ممکن نشد، یعنی بعد از مرگ آیزنشتین و استالین.
در کتابی که توسط قاسم صنعوی ترجمه شده، هر سه بخش «ایوان مخوف» ترجمه شدهاند که عبارتند از: «ایوان گروزنی»، «توطئه بویارها» و «جنگهای ایوان»، که سومی ساخته نشد. در ابتدای کتاب و پیش از ورود به فیلمنامه، مقالهای از روستسلاف یورهنف ترجمه شده که «از تاریخ تا فیلم» نام دارد و در آن به بررسی «ایوان مخوف» پرداخته شده است. البته آنچه در کتاب آمده گزیدهای از مقاله یورهنف است که در بخشی از آن میخوانیم: «آیزنشتین در سال 1940 به فکر افتاد که فیلمی از زندگی ایوان چهارم تهیه کند. کار در زمینه فیلم تاریخی (که در مورد آلکساندر نوسکی با چنان موفقیت درخشانی مواجه شده بود) آیزنشتین را به شور آورده بود. با این کار میتوانست هوس خود را از لحاظ تحقیق، بررسی مدارک و نفوذ در رویدادها ارضاء کند. میتوانست دانش عظیم و ذوق لطیف و ابداع پایانناپذیر خود را بنمایاند. قسمت اصلی فیلمنامه در بهار 1941 به پایان رسید. در آوریل ایزوستیا و چرنیائیا و روزنامه مسفیلم مقالههایی از آیزنشتین که در آنها از رئوس اصلی فیلم آتی سخن گفته میشد چاپ کردند. آیزنشتین در مقالههایش در برابر سنت هنری نوعی تصویر ایوان مخوف، چه در پیکرتراشی، چه در
نقاشی و چه در ادبیات، قد برمیافراشت...» آیزنشتین بر آن بود که در اثر هنری باید با مسائل پیچیدهتر و ظریفتری مواجه شد و به تعبیری باید به «قهرمان و دوران او» عینیت داده شود.
در بخشی دیگر از این مقاله میخوانیم: «آیزنشتین در شب 11 فوریه 1948 درگذشت. دوستان و شاگردانش آماده میشدند که پنجاهمین سالگرد تولدش را جشن بگیرند. اما بهجای جشن ناگزیر شدند در مراسم تدفینش شرکت کنند. و از میان آنها، از میان کسانی که در کنار تابوت آیزنشتین بودند، چه کسی بود که به وظیفه بزرگ زندگان در قبال مرده بیندیشد؟ به وظیفه سینماگران شوروی در مورد تکمیل فیلم او و نشاندادن آن به مردم فکر کند؟ ولی انجام کاری که خود صاحب اثر نتوانسته بود به پایان رساند، از توان دوستانش خارج بود. در 1958 دولت شوروی این تصمیم عاقلانه را گرفت که فیلم را به صورتی که آیزنشتین ساخته بود، با همان تضادها و کشفهای عالیاش نمایش دهد. این تصمیم نهتنها در هنر سینمای شوروی، بلکه در هنر سینمای جهانی سهمی عظیم یافت.»
همانطور که اشاره شد، «رزمناو پوتمکین» فیلمنامه دیگری از آیزنشتین است که در این کتاب دیده میشود. «رزمناو پوتمکین» که در سال 1925 ساخته شد، مشهورترین فیلم جنبش مونتاژ و نخستین فیلم شوروی است که در خارج از کشور با اقبال روبرو شد و موفقیتهای زیادی به دست آورد. داستان این فیلم، به ماجراهای حوادث انقلاب 1905 روسیه برمیگردد. حوادثی که در جریان آن ملوانان کشتی نظامی پوتمکین در بندر اودسا کنترل رزمناو را به دست گرفتند و به مردم انقلابی پیوستند. «رزمناو پوتمکین» در طی چند هفته در اودسا ساخته شد. آیزنشتین در آن زمان بیستوهفتساله بود. در بخشی از معرفی ژرژ سادول درباره این فیلم که پیش از خود فیلمنامه ترجمه شده میخوانیم: «آیزنشتین تحتتاثیر نظریههایی که از تحسین پرولت کولت برخوردار بود، از قبول هر قهرمانی به جز توده مردم، سر باز زد. در پوتمکین، مخصوصا در میان توده مردم، نقش اول بزرگ وجود ندارد. افراد مبارز انقلابی (واکولینچوک، ماتوشنکو، فلامن) به زحمت از خدمه پوتمکین یا مردم اودسا جدا میشوند. آنها، گاهبهگاه، از میان تودهها بهعنوان سخنگویان آنها بیرون میآیند و فورا هم به میان آنها فرو میروند. به
تبعیت از همین اصلها بود که آیزنشتین، ملوانان و مردم اودسا را بهعنوان ستاره انتخاب کرد. بسیاری از آنها در ماجرای انقلابی که مدت درازی از آن نگذشته بود، شرکت کرده بودند و با جزءجزء ماجراهای آن آشنایی داشتند.»
ایوان مخوف و رزمناو پوتمکین/ سرگئی آیزنشتین/ نشر روزنه
«هزارتو» عنوان مجموعهای از کتابهای مربوط به ادبیات نمایشی و فیلمنامه است که مدتی است انتشار آن در نشر روزنه آغاز شده است. یکی از کتابهای این مجموعه، فیلمنامه «ایوان مخوف» و «رزمناو پوتمکین» سرگئی آیزنشتین است که بهتازگی با ترجمه قاسم صنعوی به چاپ رسیده است. سرگئی آیزنشتین از مشهورترین فیلمسازان و تئوریپردازان سینمای روسیه و جهان است که تاثیر مهمی بر سینمای بعد از خود گذاشته است. «ایوان مخوف» نیز از شناختهشدهترین آثار اوست که در آغاز قرار بود یک تریلوژی بر اساس زندگی ایوان چهارم، تزار مستبد روسیه در قرن پانزدهم میلادی باشد اما قسمت سوم آن هیچوقت ساخته نشد و قسمت دومش هم که در سال 1946 ساخته شد با توجیهات و رفعورجوعهای آیزنشتین در دیداری که او با استالین داشت و مشروط به اعمال اصلاحاتی در فیلم بود مجوز گرفت. بهخاطر این موضوع، نمایش این فیلم تا سال 1958 ممکن نشد، یعنی بعد از مرگ آیزنشتین و استالین.
در کتابی که توسط قاسم صنعوی ترجمه شده، هر سه بخش «ایوان مخوف» ترجمه شدهاند که عبارتند از: «ایوان گروزنی»، «توطئه بویارها» و «جنگهای ایوان»، که سومی ساخته نشد. در ابتدای کتاب و پیش از ورود به فیلمنامه، مقالهای از روستسلاف یورهنف ترجمه شده که «از تاریخ تا فیلم» نام دارد و در آن به بررسی «ایوان مخوف» پرداخته شده است. البته آنچه در کتاب آمده گزیدهای از مقاله یورهنف است که در بخشی از آن میخوانیم: «آیزنشتین در سال 1940 به فکر افتاد که فیلمی از زندگی ایوان چهارم تهیه کند. کار در زمینه فیلم تاریخی (که در مورد آلکساندر نوسکی با چنان موفقیت درخشانی مواجه شده بود) آیزنشتین را به شور آورده بود. با این کار میتوانست هوس خود را از لحاظ تحقیق، بررسی مدارک و نفوذ در رویدادها ارضاء کند. میتوانست دانش عظیم و ذوق لطیف و ابداع پایانناپذیر خود را بنمایاند. قسمت اصلی فیلمنامه در بهار 1941 به پایان رسید. در آوریل ایزوستیا و چرنیائیا و روزنامه مسفیلم مقالههایی از آیزنشتین که در آنها از رئوس اصلی فیلم آتی سخن گفته میشد چاپ کردند. آیزنشتین در مقالههایش در برابر سنت هنری نوعی تصویر ایوان مخوف، چه در پیکرتراشی، چه در
نقاشی و چه در ادبیات، قد برمیافراشت...» آیزنشتین بر آن بود که در اثر هنری باید با مسائل پیچیدهتر و ظریفتری مواجه شد و به تعبیری باید به «قهرمان و دوران او» عینیت داده شود.
در بخشی دیگر از این مقاله میخوانیم: «آیزنشتین در شب 11 فوریه 1948 درگذشت. دوستان و شاگردانش آماده میشدند که پنجاهمین سالگرد تولدش را جشن بگیرند. اما بهجای جشن ناگزیر شدند در مراسم تدفینش شرکت کنند. و از میان آنها، از میان کسانی که در کنار تابوت آیزنشتین بودند، چه کسی بود که به وظیفه بزرگ زندگان در قبال مرده بیندیشد؟ به وظیفه سینماگران شوروی در مورد تکمیل فیلم او و نشاندادن آن به مردم فکر کند؟ ولی انجام کاری که خود صاحب اثر نتوانسته بود به پایان رساند، از توان دوستانش خارج بود. در 1958 دولت شوروی این تصمیم عاقلانه را گرفت که فیلم را به صورتی که آیزنشتین ساخته بود، با همان تضادها و کشفهای عالیاش نمایش دهد. این تصمیم نهتنها در هنر سینمای شوروی، بلکه در هنر سینمای جهانی سهمی عظیم یافت.»
همانطور که اشاره شد، «رزمناو پوتمکین» فیلمنامه دیگری از آیزنشتین است که در این کتاب دیده میشود. «رزمناو پوتمکین» که در سال 1925 ساخته شد، مشهورترین فیلم جنبش مونتاژ و نخستین فیلم شوروی است که در خارج از کشور با اقبال روبرو شد و موفقیتهای زیادی به دست آورد. داستان این فیلم، به ماجراهای حوادث انقلاب 1905 روسیه برمیگردد. حوادثی که در جریان آن ملوانان کشتی نظامی پوتمکین در بندر اودسا کنترل رزمناو را به دست گرفتند و به مردم انقلابی پیوستند. «رزمناو پوتمکین» در طی چند هفته در اودسا ساخته شد. آیزنشتین در آن زمان بیستوهفتساله بود. در بخشی از معرفی ژرژ سادول درباره این فیلم که پیش از خود فیلمنامه ترجمه شده میخوانیم: «آیزنشتین تحتتاثیر نظریههایی که از تحسین پرولت کولت برخوردار بود، از قبول هر قهرمانی به جز توده مردم، سر باز زد. در پوتمکین، مخصوصا در میان توده مردم، نقش اول بزرگ وجود ندارد. افراد مبارز انقلابی (واکولینچوک، ماتوشنکو، فلامن) به زحمت از خدمه پوتمکین یا مردم اودسا جدا میشوند. آنها، گاهبهگاه، از میان تودهها بهعنوان سخنگویان آنها بیرون میآیند و فورا هم به میان آنها فرو میروند. به
تبعیت از همین اصلها بود که آیزنشتین، ملوانان و مردم اودسا را بهعنوان ستاره انتخاب کرد. بسیاری از آنها در ماجرای انقلابی که مدت درازی از آن نگذشته بود، شرکت کرده بودند و با جزءجزء ماجراهای آن آشنایی داشتند.»
ایوان مخوف و رزمناو پوتمکین/ سرگئی آیزنشتین/ نشر روزنه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.