|

سفرِ ناتمام

آن‌ دسته از مخاطبان داستان ایرانی که آثار جعفر مدرس‌صادقی را از سال‌های دور دنبال کرده‌اند با سه‌گانه کسرا آشنا هستند؛ سه رمانی که شخصیت اصلی آن‌ها مردی است به نام کسرا. مردی سرگشته که نمی‌تواند در خانه بند شود؛ از خانه بیرون می‌زند و همین ماجراهایی را برایش رقم می‌زند که روایت‌شان در سه کتاب «شریک جرم»، «کله‌ی اسب» و «سفر کسرا» آمده است. «سفر کسرا» که اخیرا در نشر مرکز تجدیدچاپ شده است، شرح آخرین سفر کسرا است. کسرا با خود عهد کرده که هرکجا پولش ته کشید همان‌جا برای ابد نیست‌ونابود شود. او به سفری بی‌مقصد رفته است و در‌ بین ‌راه، شبی در شمال به خانه‌ای ساحلی که متروک به نظر می‌رسد می‌رود. خانه اما متروک نیست و مالکان آن سر می‌رسند. زنی که ظاهرا مالک خانه است کسرا را با برادرش که سال‌هاست رفته اشتباه می‌گیرد و کسرا هم به روی خودش نمی‌آورد که برادرِ آن زن نیست. اما آن‌جا هم ماندگار نمی‌شود و سفر بی‌مقصد ادامه می‌یابد. «سفر کسرا» از منظری داستان بحران هویت و بیگانگی است. داستان سرگشتگی و بیگانگی با خود، با آدم‌ها و با محیط پیرامون و از خلالِ بحران و سرگشتگی شخصیت این داستان تصویری نیز از روزگار و زمانه‌ای به دست داده شده که داستان در آن اتفاق می‌افتد. از سویی «سفر کسرا» داستان در‌راه‌بودگی و ناتمامی سفر است. وجهی دیگر از این ناتمامی را در لغت‌نامه‌ای می‌بینیم که پدرِ زنی که کسرا را با برادرش اشتباه گرفته در‌حال‌نوشتن آن بوده. لغت‌نامه‌ای که همه دانستنی‌های جهان قرار بوده در آن باشد و در حرف الف متوقف مانده است. داستان در میانه سفر کسرا و در قطار آغاز می‌شود: «هرچه قطار به خودِ شهر نزدیک‌تر می‌شد، مِه غلیظ‌تر می‌شد». این جمله آغازین رمان است؛ آغازی سنجیده که خواننده را به‌خوبی وارد حال‌و‌هوای رمان می‌کند و زمینه‌ می‌چیند برای آن‌چه در ادامه رمان با آن مواجه خواهیم شد. مدرس‌صادقی در این رمان به‌خوبی توانسته است از دلِ واقعیت و از طریق نحوه کنار‌هم‌چیدن عناصر واقعی و ملموس جهانی وهمناک پدید آورد که در آن گویی هرآن‌چه پیش از این آشنا به نظر می‌رسید غریب و بیگانه به چشم بیاید. هیچ عنصر فراواقعی در کار نیست اما خود واقعیت در این رمان، خواب‌گونه می‌نماید، مخصوصا آن‌جا که کسرا در شمال به‌سر می‌برد و با شخصی دیگر اشتباه گرفته می‌شود. گویی همه‌چیز در حال‌و‌هوایی مه‌آلود رخ می‌دهد. یا این صحنه از رمان که در عین آن‌که اجزاء تشکیل‌دهنده‌اش همه برگرفته از مناسبات عادی روزانه‌اند، به نحوی ترسیم شده که غریب می‌نماید: «از سالن ایستگاه راه‌آهن که بیرون می‌رفت، ساعتِ دیواریِ بالای در هشت‌و‌نیم بود. تا چهار بعد‌از‌ظهر که قطار تهران راه می‌افتاد، خیلی وقت داشت. بلیتی را که خریده بود گذاشت توی جیبش و توی مهِ غلیظ میدان راه‌آهن، از توی پیاده‌رو راه افتاد و میدان را دور زد. از کنار میدان، وسط میدان پیدا نبود. خلوت بود - یا دست‌کم آن تکه از میدان که می‌شد دید، خلوت بود. بیشتر مغازه‌ها بسته بود و بالای درِ یک نانوایی که باز بود، پارچه‌ی بزرگی بود که این جمله با خط کج‌و‌معوجی روی آن نوشته بود: این مغازه به علت گران‌فروشی و تخلف جریمه شد و الصاق این اطلاعیه تا اطلاع ثانوی بر سردر مغازه به حکم قانون الزامی است و هرگونه تخلفی پیگرد قانونی خواهد داشت. بوی نان تازه می‌زد بیرون و یک مشتری داشت نان‌های تازه از‌تنور‌درآمده را روی دکه‌ی جلوی مغازه هوا می‌داد و یک مشتریِ دیگر داشت نان‌هایی را که هوا داده بود می‌چید روی هم. چند قدم بالاتر، مغازه‌ی بازِ دیگری بود که روی شیشه‌ی پنجره‌اش مقوای مستطیل کوچکی چسبانده بودند با یک کباب گنجشک درشت که خودش را به زحمت توی این مستطیل به این کوچکی جا داده بود و از عرض و طول مقوا داشت می‌زد بیرون. پاهاش سست شد و خواست برود توی مغازه، اما فکر کرد پول کمی توی جیبش مانده است و با این پول باید تا برگشتنش به تهران سر می‌کرد و از کجا معلوم، شاید کباب گنجشک از کباب‌بره هم گران‌تر باشد. راهش را گرفت و رفت توی خیابان مِه‌گرفته‌ی باریکی که همه‌ی مغازه‌هاش بسته بود. رهگذرها همه سربه‌زیر و با‌احتیاط راه می‌رفتند، چون که هم زمین خیس بود و ممکن بود لیز بخوری و هم مِه نمی‌گذاشت جایی را ببینی...».

آن‌ دسته از مخاطبان داستان ایرانی که آثار جعفر مدرس‌صادقی را از سال‌های دور دنبال کرده‌اند با سه‌گانه کسرا آشنا هستند؛ سه رمانی که شخصیت اصلی آن‌ها مردی است به نام کسرا. مردی سرگشته که نمی‌تواند در خانه بند شود؛ از خانه بیرون می‌زند و همین ماجراهایی را برایش رقم می‌زند که روایت‌شان در سه کتاب «شریک جرم»، «کله‌ی اسب» و «سفر کسرا» آمده است. «سفر کسرا» که اخیرا در نشر مرکز تجدیدچاپ شده است، شرح آخرین سفر کسرا است. کسرا با خود عهد کرده که هرکجا پولش ته کشید همان‌جا برای ابد نیست‌ونابود شود. او به سفری بی‌مقصد رفته است و در‌ بین ‌راه، شبی در شمال به خانه‌ای ساحلی که متروک به نظر می‌رسد می‌رود. خانه اما متروک نیست و مالکان آن سر می‌رسند. زنی که ظاهرا مالک خانه است کسرا را با برادرش که سال‌هاست رفته اشتباه می‌گیرد و کسرا هم به روی خودش نمی‌آورد که برادرِ آن زن نیست. اما آن‌جا هم ماندگار نمی‌شود و سفر بی‌مقصد ادامه می‌یابد. «سفر کسرا» از منظری داستان بحران هویت و بیگانگی است. داستان سرگشتگی و بیگانگی با خود، با آدم‌ها و با محیط پیرامون و از خلالِ بحران و سرگشتگی شخصیت این داستان تصویری نیز از روزگار و زمانه‌ای به دست داده شده که داستان در آن اتفاق می‌افتد. از سویی «سفر کسرا» داستان در‌راه‌بودگی و ناتمامی سفر است. وجهی دیگر از این ناتمامی را در لغت‌نامه‌ای می‌بینیم که پدرِ زنی که کسرا را با برادرش اشتباه گرفته در‌حال‌نوشتن آن بوده. لغت‌نامه‌ای که همه دانستنی‌های جهان قرار بوده در آن باشد و در حرف الف متوقف مانده است. داستان در میانه سفر کسرا و در قطار آغاز می‌شود: «هرچه قطار به خودِ شهر نزدیک‌تر می‌شد، مِه غلیظ‌تر می‌شد». این جمله آغازین رمان است؛ آغازی سنجیده که خواننده را به‌خوبی وارد حال‌و‌هوای رمان می‌کند و زمینه‌ می‌چیند برای آن‌چه در ادامه رمان با آن مواجه خواهیم شد. مدرس‌صادقی در این رمان به‌خوبی توانسته است از دلِ واقعیت و از طریق نحوه کنار‌هم‌چیدن عناصر واقعی و ملموس جهانی وهمناک پدید آورد که در آن گویی هرآن‌چه پیش از این آشنا به نظر می‌رسید غریب و بیگانه به چشم بیاید. هیچ عنصر فراواقعی در کار نیست اما خود واقعیت در این رمان، خواب‌گونه می‌نماید، مخصوصا آن‌جا که کسرا در شمال به‌سر می‌برد و با شخصی دیگر اشتباه گرفته می‌شود. گویی همه‌چیز در حال‌و‌هوایی مه‌آلود رخ می‌دهد. یا این صحنه از رمان که در عین آن‌که اجزاء تشکیل‌دهنده‌اش همه برگرفته از مناسبات عادی روزانه‌اند، به نحوی ترسیم شده که غریب می‌نماید: «از سالن ایستگاه راه‌آهن که بیرون می‌رفت، ساعتِ دیواریِ بالای در هشت‌و‌نیم بود. تا چهار بعد‌از‌ظهر که قطار تهران راه می‌افتاد، خیلی وقت داشت. بلیتی را که خریده بود گذاشت توی جیبش و توی مهِ غلیظ میدان راه‌آهن، از توی پیاده‌رو راه افتاد و میدان را دور زد. از کنار میدان، وسط میدان پیدا نبود. خلوت بود - یا دست‌کم آن تکه از میدان که می‌شد دید، خلوت بود. بیشتر مغازه‌ها بسته بود و بالای درِ یک نانوایی که باز بود، پارچه‌ی بزرگی بود که این جمله با خط کج‌و‌معوجی روی آن نوشته بود: این مغازه به علت گران‌فروشی و تخلف جریمه شد و الصاق این اطلاعیه تا اطلاع ثانوی بر سردر مغازه به حکم قانون الزامی است و هرگونه تخلفی پیگرد قانونی خواهد داشت. بوی نان تازه می‌زد بیرون و یک مشتری داشت نان‌های تازه از‌تنور‌درآمده را روی دکه‌ی جلوی مغازه هوا می‌داد و یک مشتریِ دیگر داشت نان‌هایی را که هوا داده بود می‌چید روی هم. چند قدم بالاتر، مغازه‌ی بازِ دیگری بود که روی شیشه‌ی پنجره‌اش مقوای مستطیل کوچکی چسبانده بودند با یک کباب گنجشک درشت که خودش را به زحمت توی این مستطیل به این کوچکی جا داده بود و از عرض و طول مقوا داشت می‌زد بیرون. پاهاش سست شد و خواست برود توی مغازه، اما فکر کرد پول کمی توی جیبش مانده است و با این پول باید تا برگشتنش به تهران سر می‌کرد و از کجا معلوم، شاید کباب گنجشک از کباب‌بره هم گران‌تر باشد. راهش را گرفت و رفت توی خیابان مِه‌گرفته‌ی باریکی که همه‌ی مغازه‌هاش بسته بود. رهگذرها همه سربه‌زیر و با‌احتیاط راه می‌رفتند، چون که هم زمین خیس بود و ممکن بود لیز بخوری و هم مِه نمی‌گذاشت جایی را ببینی...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.