|

«اعتماد» کلید مشارکت اجتماعی و توسعه

فائزه توکلی . پژوهشگر ارشد تاریخ

واژه «اعتماد» (trust) در فرهنگ «اکسفورد» به‌عنوان اتکا یا اطمینان به نوعی کیفیت یا اطمینان به حقیقت یک گفته توصیف می‌شود. اعتماد اجتماعی را می‌توان داشتن حسن‌ظن به دیگران در روابط اجتماعی، که دارای دو طرف اعتماد‌کننده (Trustee) و اعتمادشونده (Truster)، فرد یا گروه است، دانست که تسهیل‌کننده روابط اجتماعی بوده و امکان سود یا زیان را در خود نهفته دارد. اعتماد نوعی ایمان و اعتقاد افراد به جامعه است. مفهوم «اعتماد» توسط برخی از اندیشمندان علوم اجتماعی عبارت است از: باوری قوی به اعتبار، صداقت و توان یک فرد یا گروه، انتظاری مطمئن و اتکا به یک ادعا یا اظهارنظر، بدون آزمون‌کردن آن. به عبارت دیگر اعتماد عبارت است از اطمینان به دیگران در عین عدم قطعیت. در اهمیت موضوع اعتماد همین بس که در سال 2012 در ژاپن همایشی با موضوع «اعتماد» برگزار شد و این به معنی آن است که یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی هنوز برای ادامه توسعه خود نیاز به اعتماد دارد. اهمیت «گفتمان اعتماد» در شرایط کنونی که کشور ما که درگیر بحران‌های اقتصادی و تحریم بین‌المللی است و در آستانه روی کار آمدن دولت یازدهم است در بین مردم با دولت می‌تواند عامل اساسی مشارکت همگانی و دلسوزانه را به‌عنوان سرمایه اجتماعی به همراه بیاورد. اعتماد مفهومی دوبعدی است که شامل اطمینان نسبت به مقاصد و انگیزه‌های طرف مقابل و یکرنگی و صمیمیت در اعمال و گفتار طرف مقابل می‌شود.
بسیاری از فیلسوفان اجتماعی نظیر «هابز» و «توکویل» معتقدند که اعتماد، تنش‌ها را کاهش داده و انسجام را افزایش می‌دهد. به اعتقاد «بک»: «اعتماد فضایی است که زندگی انسانی در آن جریان می‌یابد... وقتی اعتماد صدمه می‌بیند، جامعه به‌عنوان یک کل آسیب می‌پذیرد و وقتی از میان می‌رود، اجتماع تزلزل پیدا می‌کند و فرومی‌ریزد» (کافی، 1380: 9).
جامعه‌شناسان مساله اعتماد را در رابطه با نظم اجتماعی و از منظر کلان مورد بررسی قرار داده‌اند و تصریح می‌کنند اعتماد مهم‌ترین مساله برای همبستگی اجتماعی است، یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی غیرممکن است.
اعتماد به منزله سرمایه اجتماعی کشور
اعتماد اجتماعی مهم‌ترین مولفه سرمایه اجتماعی است و همکاری و تعاون داوطلبانه، دلالت بر صورت‌هایی از سازمان اجتماعی چون اعتماد، قواعد و شبکه‌هایی دارد که می‌توانند کارایی جامعه را از طریق کنش‌های متناسب تسهیل کنند.
در بررسی ادبیات اعتماد سه رهیافت فکری وجود دارد:
از منظر روانشناسی اجتماعی، اعتماد به‌عنوان ویژگی فردی مطرح می‌شود و بر احساسات، عواطف و ارزش‌های فردی مبتنی است. در این خصوص تاکید بر مشارکت افراد و اقشار از پیش‌شرط‌های حتمی است. در این مورد تعیین کارگروه‌های مردمی و نیازسنجی، از مسایل و مشکلات مبتلا به آنان در جلب اعتمادشان بسیار می‌تواند کارگشا باشد. پیشنهاد می‌شود در دولت آتی با توجه به گسترش جامعه کنونی، محله‌محوری و شورا‌های محله‌ای تقویت شود و توسعه یابد تا در این راستا زمینه مشارکت حداکثری تمامی اقشار جامعه فراهم‌ آید.
از منظر جامعه‌شناختی اعتماد به‌عنوان ویژگی اصلی روابط اجتماعی یا ویژگی نظام اجتماعی مفهوم‌سازی می‌کند. اعتماد در این دیدگاه بیشتر به‌عنوان یک ویژگی جمعی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این شیوه برای جلب حداکثری مردم در شرایط کنونی، از کرسی‌های نقد‌پردازی در تمامی دستگاه‌های دولتی و مراکز دانشگاهی و سازمان‌های مردم‌نهاد و اصناف و... در جهت واکاوی ضعف‌ها و کاستی‌ها می‌توان بهره گرفت وبا استفاده از رسانه‌ها به بسط آن پرداخت و سطح اعتماد عمومی را در روابط اجتماعی بین ملت و دولت بالا برد.
در شکل رهیافت ترکیبی بر توانایی بالقوه «گفتمان اعتماد اجتماعی» در پرکردن شکاف میان سطوح خرد و کلان جامعه اهمیت دارد. در این نوع برداشت، اعتماد این توانایی را به ما می‌دهدکه نشان دهیم چگونه اعتماد در سطح فردی می‌تواند در سطح کلان که انتزاعی‌تر است رابطه برقرار کند. مثلا شفاف‌سازی در کاستی‌های اجتماعی و اقتصادی و نقد سیاست‌های داخلی می‌تواند در سطوح خرد و کلان جامعه کار‌سازی کند.
گفتمان اعتماد می‌تواند خیر عمومی باشد و در حل مشکلات و معضلات کشور، زمینه و «مشوق مبادله اطلاعات مناسب» ‌باشد و تعیین ‌کند که آحاد مردم می‌توانند بر سر نوشت‌شان تاثیر بگذارند.
نتیجه آنکه «اعتماد» از ابعاد و ارکان نظم اجتماعی است و بدون آن، نظم اجتماعی برقرار نخواهد شد. اعتماد اجتماعی یکی از ارکان سرمایه اجتماعی و مهم‌ترین رکن آن است و دستاورد آن، مشارکت اجتماعی و توسعه شبکه‌های مردمی و سازمان‌های مردم‌نهاد است که می‌تواند مردمسالاری را توسعه بخشد و از گستردگی بخش‌های اضافی دولتی بکاهد و تفویض قدرت به مردم را رونق دهد، لذا جامعه‌ای از حیث اجتماعی غنی است که اعتماد بالایی در آن جامعه، در سطوح مختلفش وجود داشته باشد. هم اعتماد بین اشخاص در سطح خرد و فردی و هم اعتماد بین اشخاص و نهادها و هم اعتماد بین ارکان و واحدهای تشکیل‌دهنده جامعه باشد. امید که در کشور ما هم چنین روالی، روند شتابان و گسترده یابد و مردم و دولت بدانند که حل مشکلات، جز با مشارکت تمام‌عیار اجتماعی مردم، نخبگان، انجمن‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و اتحادیه‌ها میسر نیست.
* پژوهشگر ارشد تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، عضو انجمن ایرانی تاریخ
واژه «اعتماد» (trust) در فرهنگ «اکسفورد» به‌عنوان اتکا یا اطمینان به نوعی کیفیت یا اطمینان به حقیقت یک گفته توصیف می‌شود. اعتماد اجتماعی را می‌توان داشتن حسن‌ظن به دیگران در روابط اجتماعی، که دارای دو طرف اعتماد‌کننده (Trustee) و اعتمادشونده (Truster)، فرد یا گروه است، دانست که تسهیل‌کننده روابط اجتماعی بوده و امکان سود یا زیان را در خود نهفته دارد. اعتماد نوعی ایمان و اعتقاد افراد به جامعه است. مفهوم «اعتماد» توسط برخی از اندیشمندان علوم اجتماعی عبارت است از: باوری قوی به اعتبار، صداقت و توان یک فرد یا گروه، انتظاری مطمئن و اتکا به یک ادعا یا اظهارنظر، بدون آزمون‌کردن آن. به عبارت دیگر اعتماد عبارت است از اطمینان به دیگران در عین عدم قطعیت. در اهمیت موضوع اعتماد همین بس که در سال 2012 در ژاپن همایشی با موضوع «اعتماد» برگزار شد و این به معنی آن است که یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی هنوز برای ادامه توسعه خود نیاز به اعتماد دارد. اهمیت «گفتمان اعتماد» در شرایط کنونی که کشور ما که درگیر بحران‌های اقتصادی و تحریم بین‌المللی است و در آستانه روی کار آمدن دولت یازدهم است در بین مردم با دولت می‌تواند عامل اساسی مشارکت همگانی و دلسوزانه را به‌عنوان سرمایه اجتماعی به همراه بیاورد. اعتماد مفهومی دوبعدی است که شامل اطمینان نسبت به مقاصد و انگیزه‌های طرف مقابل و یکرنگی و صمیمیت در اعمال و گفتار طرف مقابل می‌شود.
بسیاری از فیلسوفان اجتماعی نظیر «هابز» و «توکویل» معتقدند که اعتماد، تنش‌ها را کاهش داده و انسجام را افزایش می‌دهد. به اعتقاد «بک»: «اعتماد فضایی است که زندگی انسانی در آن جریان می‌یابد... وقتی اعتماد صدمه می‌بیند، جامعه به‌عنوان یک کل آسیب می‌پذیرد و وقتی از میان می‌رود، اجتماع تزلزل پیدا می‌کند و فرومی‌ریزد» (کافی، 1380: 9).
جامعه‌شناسان مساله اعتماد را در رابطه با نظم اجتماعی و از منظر کلان مورد بررسی قرار داده‌اند و تصریح می‌کنند اعتماد مهم‌ترین مساله برای همبستگی اجتماعی است، یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی غیرممکن است.
اعتماد به منزله سرمایه اجتماعی کشور
اعتماد اجتماعی مهم‌ترین مولفه سرمایه اجتماعی است و همکاری و تعاون داوطلبانه، دلالت بر صورت‌هایی از سازمان اجتماعی چون اعتماد، قواعد و شبکه‌هایی دارد که می‌توانند کارایی جامعه را از طریق کنش‌های متناسب تسهیل کنند.
در بررسی ادبیات اعتماد سه رهیافت فکری وجود دارد:
از منظر روانشناسی اجتماعی، اعتماد به‌عنوان ویژگی فردی مطرح می‌شود و بر احساسات، عواطف و ارزش‌های فردی مبتنی است. در این خصوص تاکید بر مشارکت افراد و اقشار از پیش‌شرط‌های حتمی است. در این مورد تعیین کارگروه‌های مردمی و نیازسنجی، از مسایل و مشکلات مبتلا به آنان در جلب اعتمادشان بسیار می‌تواند کارگشا باشد. پیشنهاد می‌شود در دولت آتی با توجه به گسترش جامعه کنونی، محله‌محوری و شورا‌های محله‌ای تقویت شود و توسعه یابد تا در این راستا زمینه مشارکت حداکثری تمامی اقشار جامعه فراهم‌ آید.
از منظر جامعه‌شناختی اعتماد به‌عنوان ویژگی اصلی روابط اجتماعی یا ویژگی نظام اجتماعی مفهوم‌سازی می‌کند. اعتماد در این دیدگاه بیشتر به‌عنوان یک ویژگی جمعی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این شیوه برای جلب حداکثری مردم در شرایط کنونی، از کرسی‌های نقد‌پردازی در تمامی دستگاه‌های دولتی و مراکز دانشگاهی و سازمان‌های مردم‌نهاد و اصناف و... در جهت واکاوی ضعف‌ها و کاستی‌ها می‌توان بهره گرفت وبا استفاده از رسانه‌ها به بسط آن پرداخت و سطح اعتماد عمومی را در روابط اجتماعی بین ملت و دولت بالا برد.
در شکل رهیافت ترکیبی بر توانایی بالقوه «گفتمان اعتماد اجتماعی» در پرکردن شکاف میان سطوح خرد و کلان جامعه اهمیت دارد. در این نوع برداشت، اعتماد این توانایی را به ما می‌دهدکه نشان دهیم چگونه اعتماد در سطح فردی می‌تواند در سطح کلان که انتزاعی‌تر است رابطه برقرار کند. مثلا شفاف‌سازی در کاستی‌های اجتماعی و اقتصادی و نقد سیاست‌های داخلی می‌تواند در سطوح خرد و کلان جامعه کار‌سازی کند.
گفتمان اعتماد می‌تواند خیر عمومی باشد و در حل مشکلات و معضلات کشور، زمینه و «مشوق مبادله اطلاعات مناسب» ‌باشد و تعیین ‌کند که آحاد مردم می‌توانند بر سر نوشت‌شان تاثیر بگذارند.
نتیجه آنکه «اعتماد» از ابعاد و ارکان نظم اجتماعی است و بدون آن، نظم اجتماعی برقرار نخواهد شد. اعتماد اجتماعی یکی از ارکان سرمایه اجتماعی و مهم‌ترین رکن آن است و دستاورد آن، مشارکت اجتماعی و توسعه شبکه‌های مردمی و سازمان‌های مردم‌نهاد است که می‌تواند مردمسالاری را توسعه بخشد و از گستردگی بخش‌های اضافی دولتی بکاهد و تفویض قدرت به مردم را رونق دهد، لذا جامعه‌ای از حیث اجتماعی غنی است که اعتماد بالایی در آن جامعه، در سطوح مختلفش وجود داشته باشد. هم اعتماد بین اشخاص در سطح خرد و فردی و هم اعتماد بین اشخاص و نهادها و هم اعتماد بین ارکان و واحدهای تشکیل‌دهنده جامعه باشد. امید که در کشور ما هم چنین روالی، روند شتابان و گسترده یابد و مردم و دولت بدانند که حل مشکلات، جز با مشارکت تمام‌عیار اجتماعی مردم، نخبگان، انجمن‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و اتحادیه‌ها میسر نیست.
* پژوهشگر ارشد تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، عضو انجمن ایرانی تاریخ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.