|

ورای آن‌چه به چشم می‌آید

«بیابان را...» نمایشنامه‌ای است نوشته تایماز رضوانی که در مجموعه‌ای با عنوان «نمایشنامه خلاق ورا» در نشر ورا منتشر شده است. «بیابان را...» چهارمین نمایشنامه از این مجموعه است. نمایشنامه دارای چهار شخصیت به نام‌های بهنام، وحید، بابک و علی‌رضا است که دو نفر از آن‌ها- وحید و بهنام - سربازوظیفه هستند و هریک به دلیلی بازداشت شده‌اند و در بازداشتگاه پادگانی که به نظر می‌رسد در نقطه‌ای خلوت و دورافتاده شبیه یک بیابان است نگهداری می‌شوند و صحنه نمایشنامه همین بازداشتگاه نظامی است. نمایشنامه با گفت‌وگوی وحید و بهنام آغاز می‌شود. بهنام بیمار است و می‌لرزد و وحید به او می‌گوید که نباید از خودش ضعف نشان دهد. تا جایی از نمایشنامه که با مکالمه وحید و بهنام پیش می‌رود، وحید شخصیتی لات، جسور و بزن‌بهادر و قوی و بهنام جوانی حساس و شکننده و ضعیف و مریض‌احوال نمایانده می‌شود؛ اما هرچه پیش‌تر می‌رویم و پای شخصیت‌های دیگرِ نمایشنامه که وسط می‌آید، تصور اولیه از شخصیت‌ها تغییر می‌کند و این تا آن‌جا پیش می‌رود که در پایان نمایشنامه تصویری دیگر از شخصیت‌ها به دست داده می‌شود که خواننده را قدری غافلگیر می‌کند، منتها این غافلگیری طی فرایندی تدریجی اتفاق می‌افتد و در این فرایند لایه‌های پنهان قصه نیز آهسته‌آهسته باز می‌شود و مخاطب درمی‌یابد که با معمای یک قتل مواجه است. قتلی که در پادگان اتفاق افتاده و مقتول از دوستان بابک، که ظاهرا نگهبان بازداشتگاه است، بوده است. بابک در جستجوی قاتل است و می‌گوید که مقتول بهترین دوست او در پادگان بوده است و به همین دلیل یافتن قاتل برای او جدا از انجام وظیفه، حکم ادای دین به دوست ازدست‌رفته را نیز دارد. البته براساس اطلاعاتی که در آغاز نمایشنامه از زبان وحید و بهنام به خواننده ارائه می‌شود، وحید و بهنام نه به اتهام قتل دوست بابک، بلکه به دلایلی دیگر بازداشت شده‌اند. این اما در مورد بهنام، تنها ظاهر قضیه است و اصل ماجرا همان شکی است که بابک به بهنام دارد و گمان می‌کند بهنام دوست او را کشته است. وحید و بهنام چنانکه گفته شد هردو سرباز هستند. وحید به جرم چاقوکشیدن به روی مافوق و بهنام در ظاهر به جرم غیبت از پادگان بازداشت شده، گرچه می‌گوید مرخصی داشته است. در ادامه ابعاد دیگر ماجرا به روی خواننده گشوده می‌شود، البته در دیالوگ‌هایی مبتنی بر ایجاز که ذره‌ذره به خواننده اطلاعات می‌دهند و درون شخصیت‌ها را برملا می‌کنند و درواقع بار اصلی نمایشنامه به دوش همین دیالوگ‌های کوتاه رفت‌وبرگشتی و موجز است. شخصیت‌های نمایشنامه «بیابان را...» همگی پشت آن‌چه در آغاز می‌نمایند، چیز دیگری را پنهان نگاه داشته‌اند که متناقض با شناختی است که در برداشت اول و نخستین برخورد با آن‌ها از این شخصیت‌ها به‌دست می‌آوریم. این‌گونه است که ناگهان در درون بهنام که ضعیف و آرام می‌نماید، شخصیتی دیگر و متضاد با آن‌چه می‌نماید کشف می‌کنیم و در وحید که خود را به شجاعت می‌زند ترس را و در دیگر شخصیت‌ها نیز خصلت‌هایی را که در آغاز وجودشان در آن‌ها بعید به نظر می‌رسد و این ضدونقیض‌ها و بروز رفتارهای ناگهانی و نامحتمل نه صرفا ذاتیِ آن‌ها که زاده زمینه‌ای است که در آن قرار گرفته‌اند. از جایی به بعد شخصیتی به نام علی‌رضا وارد صحنه می‌شود. شخصیتی که شاد و باروحیه به نظر می‌رسد و طبق آن‌چه ابتدا می‌گوید بابک او را در اطراف پادگان دیده و به او هم مشکوک شده و بازداشتش کرده است. در ادامه اما معلوم می‌شود علی‌رضا نیز دقیقا همان نیست که در آغاز می‌نماید. او نیز شخصیتی است چندوجهی که وجوه دیگرش در اواخر نمایشنامه آشکار می‌شود؛ آن‌جا که خواننده کم‌کم در می‌یابد که اصل قصه چیست و همه چیز درواقع مربوط به همان ماجرای قتل دوست بابک است نه چیز دیگر. آن‌چه در ادامه می‌خوانید سطرهایی است از این نمایشنامه: «صدای تیر. وحید لحظه‌ای چشمان‌ش را می‌بندد. خیال برش می‌دارد که تیر خورده است. بهنام هراسان به در نگاه می‌کند. وحید سمت در می‌رود. چاقویش را داخل جوراب می‌گذارد.
بهنام: چی بود؟
وحید: فکر کردم منو دارن می‌زنن.
بهنام: لابد درگیری شده.
وحید: کاش رفیقام باشن.
بهنام: مگه خبر دارن این‌جایین؟
وحید: نه... درگیری کجا بود؟ این‌جا فقط من و توایم و اون.
بهنام: دیدین تیراش مشقی نیست؟
وحید: تو از صداش فهمیدی واقعیه؟ فقط می‌خوای یه چیزی بگی، نه؟... حرف نزن مریض‌تر می‌شی.
بهنام: مشقی و غیرمشقی فرقی ندارن. آدم از جفت‌ش می‌ترسه.
وحید: من از هیچ‌کدومش نمی‌ترسم.
بهنام: ولی ال‌آن ترسیدین؛ یه کم.»

«بیابان را...» نمایشنامه‌ای است نوشته تایماز رضوانی که در مجموعه‌ای با عنوان «نمایشنامه خلاق ورا» در نشر ورا منتشر شده است. «بیابان را...» چهارمین نمایشنامه از این مجموعه است. نمایشنامه دارای چهار شخصیت به نام‌های بهنام، وحید، بابک و علی‌رضا است که دو نفر از آن‌ها- وحید و بهنام - سربازوظیفه هستند و هریک به دلیلی بازداشت شده‌اند و در بازداشتگاه پادگانی که به نظر می‌رسد در نقطه‌ای خلوت و دورافتاده شبیه یک بیابان است نگهداری می‌شوند و صحنه نمایشنامه همین بازداشتگاه نظامی است. نمایشنامه با گفت‌وگوی وحید و بهنام آغاز می‌شود. بهنام بیمار است و می‌لرزد و وحید به او می‌گوید که نباید از خودش ضعف نشان دهد. تا جایی از نمایشنامه که با مکالمه وحید و بهنام پیش می‌رود، وحید شخصیتی لات، جسور و بزن‌بهادر و قوی و بهنام جوانی حساس و شکننده و ضعیف و مریض‌احوال نمایانده می‌شود؛ اما هرچه پیش‌تر می‌رویم و پای شخصیت‌های دیگرِ نمایشنامه که وسط می‌آید، تصور اولیه از شخصیت‌ها تغییر می‌کند و این تا آن‌جا پیش می‌رود که در پایان نمایشنامه تصویری دیگر از شخصیت‌ها به دست داده می‌شود که خواننده را قدری غافلگیر می‌کند، منتها این غافلگیری طی فرایندی تدریجی اتفاق می‌افتد و در این فرایند لایه‌های پنهان قصه نیز آهسته‌آهسته باز می‌شود و مخاطب درمی‌یابد که با معمای یک قتل مواجه است. قتلی که در پادگان اتفاق افتاده و مقتول از دوستان بابک، که ظاهرا نگهبان بازداشتگاه است، بوده است. بابک در جستجوی قاتل است و می‌گوید که مقتول بهترین دوست او در پادگان بوده است و به همین دلیل یافتن قاتل برای او جدا از انجام وظیفه، حکم ادای دین به دوست ازدست‌رفته را نیز دارد. البته براساس اطلاعاتی که در آغاز نمایشنامه از زبان وحید و بهنام به خواننده ارائه می‌شود، وحید و بهنام نه به اتهام قتل دوست بابک، بلکه به دلایلی دیگر بازداشت شده‌اند. این اما در مورد بهنام، تنها ظاهر قضیه است و اصل ماجرا همان شکی است که بابک به بهنام دارد و گمان می‌کند بهنام دوست او را کشته است. وحید و بهنام چنانکه گفته شد هردو سرباز هستند. وحید به جرم چاقوکشیدن به روی مافوق و بهنام در ظاهر به جرم غیبت از پادگان بازداشت شده، گرچه می‌گوید مرخصی داشته است. در ادامه ابعاد دیگر ماجرا به روی خواننده گشوده می‌شود، البته در دیالوگ‌هایی مبتنی بر ایجاز که ذره‌ذره به خواننده اطلاعات می‌دهند و درون شخصیت‌ها را برملا می‌کنند و درواقع بار اصلی نمایشنامه به دوش همین دیالوگ‌های کوتاه رفت‌وبرگشتی و موجز است. شخصیت‌های نمایشنامه «بیابان را...» همگی پشت آن‌چه در آغاز می‌نمایند، چیز دیگری را پنهان نگاه داشته‌اند که متناقض با شناختی است که در برداشت اول و نخستین برخورد با آن‌ها از این شخصیت‌ها به‌دست می‌آوریم. این‌گونه است که ناگهان در درون بهنام که ضعیف و آرام می‌نماید، شخصیتی دیگر و متضاد با آن‌چه می‌نماید کشف می‌کنیم و در وحید که خود را به شجاعت می‌زند ترس را و در دیگر شخصیت‌ها نیز خصلت‌هایی را که در آغاز وجودشان در آن‌ها بعید به نظر می‌رسد و این ضدونقیض‌ها و بروز رفتارهای ناگهانی و نامحتمل نه صرفا ذاتیِ آن‌ها که زاده زمینه‌ای است که در آن قرار گرفته‌اند. از جایی به بعد شخصیتی به نام علی‌رضا وارد صحنه می‌شود. شخصیتی که شاد و باروحیه به نظر می‌رسد و طبق آن‌چه ابتدا می‌گوید بابک او را در اطراف پادگان دیده و به او هم مشکوک شده و بازداشتش کرده است. در ادامه اما معلوم می‌شود علی‌رضا نیز دقیقا همان نیست که در آغاز می‌نماید. او نیز شخصیتی است چندوجهی که وجوه دیگرش در اواخر نمایشنامه آشکار می‌شود؛ آن‌جا که خواننده کم‌کم در می‌یابد که اصل قصه چیست و همه چیز درواقع مربوط به همان ماجرای قتل دوست بابک است نه چیز دیگر. آن‌چه در ادامه می‌خوانید سطرهایی است از این نمایشنامه: «صدای تیر. وحید لحظه‌ای چشمان‌ش را می‌بندد. خیال برش می‌دارد که تیر خورده است. بهنام هراسان به در نگاه می‌کند. وحید سمت در می‌رود. چاقویش را داخل جوراب می‌گذارد.
بهنام: چی بود؟
وحید: فکر کردم منو دارن می‌زنن.
بهنام: لابد درگیری شده.
وحید: کاش رفیقام باشن.
بهنام: مگه خبر دارن این‌جایین؟
وحید: نه... درگیری کجا بود؟ این‌جا فقط من و توایم و اون.
بهنام: دیدین تیراش مشقی نیست؟
وحید: تو از صداش فهمیدی واقعیه؟ فقط می‌خوای یه چیزی بگی، نه؟... حرف نزن مریض‌تر می‌شی.
بهنام: مشقی و غیرمشقی فرقی ندارن. آدم از جفت‌ش می‌ترسه.
وحید: من از هیچ‌کدومش نمی‌ترسم.
بهنام: ولی ال‌آن ترسیدین؛ یه کم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.