|

نهنگ‌ها باهوش هستند

در‌ هزارتو
«نهنگ‌ها موجودات خیلی باهوشی‌ان، اما یک‌دفعه و بی‌هیچ‌دلیلی کل گله به سمت ساحل شنا می‌کنن و از آب بیرون میان. هرچقدر هم تلاش بکنی دیگه به آب برنمی‌گردن. دانشمندها مغز نهنگ‌ها رو بررسی کرده‌ن و به نتیجه‌ی جالبی رسیده‌ن: این‌که نهنگ‌ها از ترسِ غرق‌شدن از آب بیرون میان؛ اما درواقع توی هوا غرق می‌شن...». آن‌چه خواندید سطرهایی بود از رمان «کشتی ساکورا» نوشته کوبو آبه، داستان‌نویس، نمایشنامه‌نویس و عکاس ژاپنی، که با ترجمه فردین توسلیان در نشر کتاب فانوس منتشر شده است. کوبو آبه را در ایران بیشتر با رمان «زن در ریگ روان» می‌شناسند. رمانی که برای نویسنده‌اش شهرتی جهانی به‌همراه داشت و به زبان‌های زیادی ترجمه شد. قهرمان «زن در ریگ روان» یک حشره‌شناس بود و قهرمان «کشتی ساکورا» هرچند حشره‌شناس نیست اما با سردرآوردن از یک بازارِ عجیب‌وغریب به دنیای حشرات وارد می‌شود. راوی این رمان مردی است تنها که در زیرِ زمین، یعنی در یک معدن سابق سنگ‌های ساختمانی زندگی می‌کند و در ذهن خود کشتی‌ای طراحی کرده و در جستجوی خدمه‌ای مناسب برای آن است. در آغاز رمان او که برای خرید به مرکز شهر رفته، وقتی می‌رود اتوموبیلش را برخلاف همیشه به‌جای پارکینگ روبازِ مرکز شهر در پارکینگِ زیرزمینی یک مجتمع تجاری پارک کند با آگهی عجیبی مواجه می‌شود و درواقع ورود به پارکینگِ زیرزمینی، راوی را به درونِ جهانی تودرتو و وهم‌ناک می‌کشاند. جهانی زیرزمینی و غریب. آگهی از این قرار است: «عجیب‌وغریب‌ترین چیزهایی که تابه‌حال دیده‌اید، نمایش و فروش محدود ارثیه و گنجینه.» راوی کنجکاو می‌شود. بازار روی پشت‌بام مجتمع است و مردمِ زیادی برای بازدید از آن آمده‌اند. راوی در توصیف پشت‌بامی که بازار در آن دایر است می‌گوید: «پشتِ بام‌ هزارتوی پُرپیچ‌وخمی بود از صدها غرفه‌ی فروش. چیزی شبیه یک فستیوال یا نمایش‌گاه روباز. انبوهی از مردم در راه‌روها در رفت‌وآمد بودند.» راوی وارد ‌هزارتو می‌شود و بین اقلامی که در آن‌جا به فروش می‌رسد با حشره‌ای به نام «یوپکاچیا» و مواجهه با این حشره آغاز ماجراست. آن‌چه در ادامه می‌آید سطرهای دیگری است از این رمان: «همه‌چیز در غرفه‌ی حشره‌فروش بسته‌بندی شده بود. گویا واقعا قصد داشت تعطیل کند. غرفه‌ی سمت چپی هم، که یادم نیست چه چیزی می‌فروخت، تعطیل کرده بود. هر لحظه امکان بارش باران وجود داشت. ساعت هم شش‌وبیست‌دقیقه (نزدیک به زمان تعطیلی) بود. از گوشه‌ی چادر وارد غرفه شدم و روی یک صندلی کیفی پیدا کردم که ظاهرا یوپکاچیاها داخلش بودند. روی صندلی نشستم و خودم را پشت کیف جمع‌وجور کردم تا کم‌تر جلب توجه کنم. البته نیازی به نگرانی نبود. فروشنده‌هایی که باقی مانده بودند مانند بچه‌خرچنگ‌های فراری از امواج، با سرعت از مقابلم می‌گذشتند. ساعتِ حشره‌فروش را از جیب پشتی به جیب پیراهنم منتقل کردم. اضطرابی در وجودم بود که دلیلش فقط وضعیت هوا نبود. یعنی هنوز چیزی نشده از دادنِ بلیت به او پشیمان شده بودم؟ بعد از آن‌همه اشتیاق برای پیداکردنِ هم‌راه، حالا که همه‌چیز داشت روبه‌راه می‌شد، به شک افتاده بودم. لازم بود کمی مثبت‌اندیش باشم. حداقل آدم بدی به نظر نمی‌رسید. هرچند کمی بی‌ملاحظه حرف می‌زد، اما از آدم‌هایی که بی‌خودی حرف می‌زنند خیلی به‌تر بود. کشف یوپکاچیا کارِ هرکسی نبود. او احتمالا از آن‌چه نشان می‌داد باهوش‌تر بود. گذشته از همه‌ی این مسائل، برایم مهم بود که اولین خدمه‌ی کشتی چیزی بیش‌تر از یک پادوی معمولی باشد. برای ازبین‌بردنِ تردید‌هایم باید به محض برگشتن به او گوشزد می‌کردم که من کاپیتان هستم. باید مجبورش می‌کردم فرمی را امضا کند؛ که بپذیرد از زمان آغاز سفر تا پیاده‌شدن می‌بایست دستوراتم را بدون قید‌وشرط اجرا کند. کشتی برای من بود. کاشف، طراح و سازنده‌اش هم من بودم...»
نمایش‌نامه‌ای برای اوژن یونسکو
«حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» نمایش‌نامه‌ای است از ماتئی ویسنی‌یک که با ترجمه ملیحه بهارلو در نشر کتاب فانوس منتشر شده است. ویسنی‌یک چنان‌که در یادداشت آغاز این نمایش‌نامه توضیح داده است «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» را برای بزرگداشت صدمین سالگرد تولد اوژن یونسکو نوشته است. شخصیت اصلی این نمایش‌نامه شاعر و مترجمی است که شیفته نمایش‌نامه «آوازه‌خوان تاس» یونسکو است. در نمایش‌نامه ویسنی‌یک ارجاعات فراوانی به نمایش‌نامه‌های یونسکو وجود دارد که ویسنی‌یک برخی از این ارجاعات را در یادداشتی که به آن اشاره شد ذکر کرده است که از این جمله است اشاره‌هایش به نمایش‌نامه «صندلی‌ها»ی یونسکو در صحنه‌های چهارم و نهم و همچنین به‌قتل‌رسیدن دانشجوی دکترا به همان شیوه‌ای که شاگرد در نمایش‌نامه «درس» یونسکو کشته می‌شود. ویسنی‌یک در یادداشت خود درباره نمایش‌نامه «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» درباره تأثیری که یونسکو بر او گذاشته است می‌نویسد: «بعد از خواندن نمایش‌نامه‌های یونسکو، دیگر هرگز در زندگی‌ام نترسیده‌ام. بیش‌تر از هر نظام فلسفی یا کتاب حکمت‌آمیزی، یونسکو بود که کمک‌ام کرد انسان‌ها و تناقض‌ها و تفاوت‌های‌شان را بفهمم و روح انسانی، زندگی و جهان را درک کنم.» در آغاز نمایش‌نامه «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» چند بازیگر را می‌بینیم که «آماده می‌شوند تا کرگدن یونسکو را اجرا کنند. آن‌ها روی صحنه، درست پشت پرده‌اند و از سوراخی در پرده به تماشاگران نگاه می‌کنند.» این نمایش‌نامه دارای چهارده شخصیت اصلی و تعدادی شخصیت فرعی است. ویسنی‌یک که در رومانی دوران کمونیسم با سانسور آثارش مواجه بود به فرانسه مهاجرت کرد. تأثیر تجربه زیستن در رومانی کمونیستی را در این نمایش‌نامه او نیز می‌بینیم، از جمله در یکی از صحنه‌های این نمایش‌نامه که شاعر شعرش را برای سردبیر می‌خواند و سردبیر به او توصیه می‌کند مدتی کار نوشتن را کنار بگذارد یا اگر هم می‌نویسد نوشته‌هایش را به کسی نشان ندهد.

در‌ هزارتو
«نهنگ‌ها موجودات خیلی باهوشی‌ان، اما یک‌دفعه و بی‌هیچ‌دلیلی کل گله به سمت ساحل شنا می‌کنن و از آب بیرون میان. هرچقدر هم تلاش بکنی دیگه به آب برنمی‌گردن. دانشمندها مغز نهنگ‌ها رو بررسی کرده‌ن و به نتیجه‌ی جالبی رسیده‌ن: این‌که نهنگ‌ها از ترسِ غرق‌شدن از آب بیرون میان؛ اما درواقع توی هوا غرق می‌شن...». آن‌چه خواندید سطرهایی بود از رمان «کشتی ساکورا» نوشته کوبو آبه، داستان‌نویس، نمایشنامه‌نویس و عکاس ژاپنی، که با ترجمه فردین توسلیان در نشر کتاب فانوس منتشر شده است. کوبو آبه را در ایران بیشتر با رمان «زن در ریگ روان» می‌شناسند. رمانی که برای نویسنده‌اش شهرتی جهانی به‌همراه داشت و به زبان‌های زیادی ترجمه شد. قهرمان «زن در ریگ روان» یک حشره‌شناس بود و قهرمان «کشتی ساکورا» هرچند حشره‌شناس نیست اما با سردرآوردن از یک بازارِ عجیب‌وغریب به دنیای حشرات وارد می‌شود. راوی این رمان مردی است تنها که در زیرِ زمین، یعنی در یک معدن سابق سنگ‌های ساختمانی زندگی می‌کند و در ذهن خود کشتی‌ای طراحی کرده و در جستجوی خدمه‌ای مناسب برای آن است. در آغاز رمان او که برای خرید به مرکز شهر رفته، وقتی می‌رود اتوموبیلش را برخلاف همیشه به‌جای پارکینگ روبازِ مرکز شهر در پارکینگِ زیرزمینی یک مجتمع تجاری پارک کند با آگهی عجیبی مواجه می‌شود و درواقع ورود به پارکینگِ زیرزمینی، راوی را به درونِ جهانی تودرتو و وهم‌ناک می‌کشاند. جهانی زیرزمینی و غریب. آگهی از این قرار است: «عجیب‌وغریب‌ترین چیزهایی که تابه‌حال دیده‌اید، نمایش و فروش محدود ارثیه و گنجینه.» راوی کنجکاو می‌شود. بازار روی پشت‌بام مجتمع است و مردمِ زیادی برای بازدید از آن آمده‌اند. راوی در توصیف پشت‌بامی که بازار در آن دایر است می‌گوید: «پشتِ بام‌ هزارتوی پُرپیچ‌وخمی بود از صدها غرفه‌ی فروش. چیزی شبیه یک فستیوال یا نمایش‌گاه روباز. انبوهی از مردم در راه‌روها در رفت‌وآمد بودند.» راوی وارد ‌هزارتو می‌شود و بین اقلامی که در آن‌جا به فروش می‌رسد با حشره‌ای به نام «یوپکاچیا» و مواجهه با این حشره آغاز ماجراست. آن‌چه در ادامه می‌آید سطرهای دیگری است از این رمان: «همه‌چیز در غرفه‌ی حشره‌فروش بسته‌بندی شده بود. گویا واقعا قصد داشت تعطیل کند. غرفه‌ی سمت چپی هم، که یادم نیست چه چیزی می‌فروخت، تعطیل کرده بود. هر لحظه امکان بارش باران وجود داشت. ساعت هم شش‌وبیست‌دقیقه (نزدیک به زمان تعطیلی) بود. از گوشه‌ی چادر وارد غرفه شدم و روی یک صندلی کیفی پیدا کردم که ظاهرا یوپکاچیاها داخلش بودند. روی صندلی نشستم و خودم را پشت کیف جمع‌وجور کردم تا کم‌تر جلب توجه کنم. البته نیازی به نگرانی نبود. فروشنده‌هایی که باقی مانده بودند مانند بچه‌خرچنگ‌های فراری از امواج، با سرعت از مقابلم می‌گذشتند. ساعتِ حشره‌فروش را از جیب پشتی به جیب پیراهنم منتقل کردم. اضطرابی در وجودم بود که دلیلش فقط وضعیت هوا نبود. یعنی هنوز چیزی نشده از دادنِ بلیت به او پشیمان شده بودم؟ بعد از آن‌همه اشتیاق برای پیداکردنِ هم‌راه، حالا که همه‌چیز داشت روبه‌راه می‌شد، به شک افتاده بودم. لازم بود کمی مثبت‌اندیش باشم. حداقل آدم بدی به نظر نمی‌رسید. هرچند کمی بی‌ملاحظه حرف می‌زد، اما از آدم‌هایی که بی‌خودی حرف می‌زنند خیلی به‌تر بود. کشف یوپکاچیا کارِ هرکسی نبود. او احتمالا از آن‌چه نشان می‌داد باهوش‌تر بود. گذشته از همه‌ی این مسائل، برایم مهم بود که اولین خدمه‌ی کشتی چیزی بیش‌تر از یک پادوی معمولی باشد. برای ازبین‌بردنِ تردید‌هایم باید به محض برگشتن به او گوشزد می‌کردم که من کاپیتان هستم. باید مجبورش می‌کردم فرمی را امضا کند؛ که بپذیرد از زمان آغاز سفر تا پیاده‌شدن می‌بایست دستوراتم را بدون قید‌وشرط اجرا کند. کشتی برای من بود. کاشف، طراح و سازنده‌اش هم من بودم...»
نمایش‌نامه‌ای برای اوژن یونسکو
«حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» نمایش‌نامه‌ای است از ماتئی ویسنی‌یک که با ترجمه ملیحه بهارلو در نشر کتاب فانوس منتشر شده است. ویسنی‌یک چنان‌که در یادداشت آغاز این نمایش‌نامه توضیح داده است «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» را برای بزرگداشت صدمین سالگرد تولد اوژن یونسکو نوشته است. شخصیت اصلی این نمایش‌نامه شاعر و مترجمی است که شیفته نمایش‌نامه «آوازه‌خوان تاس» یونسکو است. در نمایش‌نامه ویسنی‌یک ارجاعات فراوانی به نمایش‌نامه‌های یونسکو وجود دارد که ویسنی‌یک برخی از این ارجاعات را در یادداشتی که به آن اشاره شد ذکر کرده است که از این جمله است اشاره‌هایش به نمایش‌نامه «صندلی‌ها»ی یونسکو در صحنه‌های چهارم و نهم و همچنین به‌قتل‌رسیدن دانشجوی دکترا به همان شیوه‌ای که شاگرد در نمایش‌نامه «درس» یونسکو کشته می‌شود. ویسنی‌یک در یادداشت خود درباره نمایش‌نامه «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» درباره تأثیری که یونسکو بر او گذاشته است می‌نویسد: «بعد از خواندن نمایش‌نامه‌های یونسکو، دیگر هرگز در زندگی‌ام نترسیده‌ام. بیش‌تر از هر نظام فلسفی یا کتاب حکمت‌آمیزی، یونسکو بود که کمک‌ام کرد انسان‌ها و تناقض‌ها و تفاوت‌های‌شان را بفهمم و روح انسانی، زندگی و جهان را درک کنم.» در آغاز نمایش‌نامه «حالا کی قراره ظرفارو بشوره؟» چند بازیگر را می‌بینیم که «آماده می‌شوند تا کرگدن یونسکو را اجرا کنند. آن‌ها روی صحنه، درست پشت پرده‌اند و از سوراخی در پرده به تماشاگران نگاه می‌کنند.» این نمایش‌نامه دارای چهارده شخصیت اصلی و تعدادی شخصیت فرعی است. ویسنی‌یک که در رومانی دوران کمونیسم با سانسور آثارش مواجه بود به فرانسه مهاجرت کرد. تأثیر تجربه زیستن در رومانی کمونیستی را در این نمایش‌نامه او نیز می‌بینیم، از جمله در یکی از صحنه‌های این نمایش‌نامه که شاعر شعرش را برای سردبیر می‌خواند و سردبیر به او توصیه می‌کند مدتی کار نوشتن را کنار بگذارد یا اگر هم می‌نویسد نوشته‌هایش را به کسی نشان ندهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.