هنرمندان معتقد به حمایت وزارت ارشاد از تئاتر هستند
ردپایی از فرهنگ
رضا آشفته
شاید بتوان گفت در جاهایی که هنوز هم ردپایی از حمایتهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هست، میتوان به تئاتر اصیل و فرهنگی امیدوار بود و در بخشهای خصوصی که همهچیز به خود هنرمندان واگذار شده، همه از سر ناچاری به تمهیداتی تن میدهند که آثارشان را از مسیر تئاتر اصیل منحرف میکند.
میتوان از همان آغاز گفت که وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره تئاتر از نظرگاه درستی برخوردار است؛ اما عملکرد این وزارتخانه در این سالها از این مفهوم و وابستگی به تعریفهای کاملا درست کمی دور شده است و دقیقا همان جاهایی که هنوز زیر نظر مستقیم مرکز هنرهای نمایشی و سالنهای پیرو آن کار تولید میشود، این تعریفها مصداق و مابازا دارد؛ اما در دیگر تالارها به دلیل خصوصیشدن نوعی ولنگاری حاکم است که تدریجا تئاتر را از حالت نقاد و بهنجار تبدیل به پدیدهای ضدفرهنگی و ضدهنجار کرده است؛ یعنی تناقضی در این دوره گذار از تئاتر دولتی به تئاتر خصوصی ایجاد شده که حس میشود باز هم تدابیر دولتی باعث سروسامانگرفتنش خواهد شد.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در مصاحبه تلویزیونیاش چندی پیش گفت: درست است که تئاتر یک هنر نقاد است؛ اما یک هنر هنجارشکن نباید باشد؛ چراکه بین یک هنر نقاد و یک هنر هنجارشکن فاصله زیادی است. وقتی از هنجارها صحبت میکنیم، منظورمان هنجارهای کهنه نیست؛ بلکه منظورمان هنجارهایی هستند که میتوانند هویت اجتماعی و هنجارهای عرفی، انسانی، دینی و ملی را پایدار نگه دارند.
او اضافه کرد: باید تئاتر نقاد و هنجارگرا را حفظ کنیم و این هم مشابه آنچه در سینما عرض کردم، کمک میکند که این رشد کمّی را به صورت پایدار حفظ بکنیم. در واقع تأکید میکنم که تئاترهای خوب زیاد داریم؛ نه اینکه تئاتر خوب هم داریم؛ بلکه تئاترهای خوب زیاد داریم؛ اما پارهای از تئاترهای هنجارگریز بیشتر مورد توجه قرار میگیرند؛ آن هم به خاطر این است که ویژگیهای این موارد جنبههای خبری و جنجالهای خبریاش بیشتر است.
نقاد
بههرحال میدانیم که تئاتر در عصر طلایی پریکلس در یونان باستان و دوهزارو 500 سال پیش با هدف ارائه تفکر انتقادی به همراه فلسفه شکل گرفته است و مطمئنا هر جامعه رو به پیشرفتی فقط در مدار مردمسالاری، با قدرت بهتر و بیشتر همراه خواهد شد و این وظیفه دولتهاست که امکان نقادی در رسانههای جمعی و هنرهای نمایشی را که در ارتباط تنگاتنگ با مردم هستند، فراهم کنند.
بههرروی میدانیم که هر جامعهای مثل هر آدمی دارای اشکالات و نواقصی است و بهتر آنکه این نقاط ضعف زودتر شناسایی و برای برطرفشدنش اقدام شود. هنرهای نمایشی در قالب تئاتر، سینما و سریال و مستند تلویزیونی میتوانند با این نابهنجاریهای موجود کلنجار بروند و زمینه پیشرفت را در گذر از آنها ممکن کنند.
نقد مرتبط با وضعیت تراژیک و کمیک خواهد شد و از امور فردی انسان تا مسائل جمعیاش را در بر خواهد گرفت و همیشه نگاه واقعگرایانه همراه با آرمانگرایی برای ایجاد تعادل و هنجار نقش مهمی را عهدهدار خواهد بود. در تئاتر تهی از معنا ما با درنگ و تأملی درخور همراه نخواهیم بود. در تئاتر صرفا سرگرمکننده نیز باز از آن تحول و دگرگونی و پیشرفت معرفتشناسانه خبری نیست.
هنجار
تئاتر خود همواره یک پدیده هنجارگراست که در تضاد با ناهنجاریهای اجتماعی میکوشد که جامعه را به هنجارها سوق دهد. چنین کارکردی هم در تئاتر معیار است و هم در تئاترهای کاربردی و آموزشی چنین تعریفی و ویژگیهایی را مهیا کردهاند؛ اما در روزگار فعلی، تئاتر در این 10 سال اخیر، با هدف خصوصیسازی از آن کارکرد و تعریف استانداردش دور افتاده است و باید در این زمینه بازنگری شود.
فرهاد مهندسپور، کارگردان و استاد دانشگاه، چندی پیش دراینباره نظر درستی را بیان کرده است. او تمایل زیادی را که این روزها در تئاتر برای اجراکردن وجود دارد، حاصل بیتوجهی نسبت به ضداجتماعیشدن تئاتر میداند و بر این باور است که تئاتر به یک پدیده ضداجتماعی تبدیل شده است.
تئاتر دچار این وضعیت شده؛ زیرا نمیداند کجا قرار دارد... . درحالحاضر برای جامعه تئاتر، صرفا اجراکردن یک نمایش، یعنی همهچیز. درحالیکه این همه تئاتر نیست. حواشی تئاتر به اندازه خود تئاتر مهم است و اینکه در چه وضعیتی و چگونه فرایند تولید تئاتر را پیش میبریم، به اندازه خود تئاتر مهم است.
کارگردان نمایش «دیر راهبان» آینده تئاتر کشور را بدتر از حالحاضر پیشبینی کرد و گفت: روزهای بدتری در پی خواهند بود و درخششهایی که گاهی بهعنوان فروشِ با رقم بالا دیده میشوند و ذهن ما را به خود مشغول میکنند، بخشی از این وضعیت نابهنجاری است که با آن روبهرو هستیم، زیرا تئاتر برای گریز از وضعیتی که در آن قرار دارد خود را به ورطه تجارت صرف انداخته و این رویدادی مهلک است.
مهندسپور با اشاره به سوءتفاهمی که حول مفهوم تئاتر مستقل و بدونوابستگی به دولت وجود دارد، میگوید: اینطور نیست که یکباره حمایت از تئاتر را قطع کنیم و تئاتر مستقل شود. این کار اصلا به معنای استقلال تئاتر نیست، بلکه درانداختن تئاتر با مشکلاتی است که تاکنون با آنها آشنا نبوده است؛ در نتیجه احتمالا سراغ راههای ناهنجاری میرود تا بتواند بیشتر بفروشد.
بنابراین خلاصه نقد مهندسپور تجاریشدن بیش از حد تصور تئاتر است که خود معضل بزرگی است که باید به دنبال هدایتش در ورطه صحیح بود. در هرجایی که هنوز این حمایتها وجود داشته، تولیدات تئاتری درخورتأملتری نیز به صحنه آمده که برای نمونه میشود به فعالیت تئاتر شهر اشاره کرد که با حمایتهای خود باعث تولیدات باکیفیتتری شده است. در نتیجه آن ناهنجاری حاکم بر تئاتر پایتخت دستکم در اینجا مهار شده است. این خود الگویی است برای هدایت و سمتوسودادن به جریانهای تئاتری متفاوت که در دایره الزامات فرهنگی حرکت کنند و در تولید هنجار هدفمند شده باشند.
حمایت حتی در آمریکا
صدرالدین زاهد، بازیگر و کارگردان ایرانی که پس از 38 سال دوباره از پاریس به تهران آمده و نمایش «افسانه ببر» را در تالار شهرزاد اجرا کرده، نسبت به این مستقلشدن تئاتر از بخش دولتی انتقاد کرده است. او در گفتوگو با ایلنا گفت: واقعا متأسف شدم که آقای وزیر فرهنگ روی صحنه میرود و اظهار خوشحالی میکند که تئاتر از بودجه دولتی بینیاز شده است. به اعتقاد من چنین مطلبی برای تئاتر فاجعه است. تئاتر در هیچکجای دنیا، حتی در آمریکا که کشور کاپیتالیستی صددرصدی است از کمکهای دولتی منفک نشده است. آنجا هم به انواع و اقسام شرکتها و کمپانیهای بزرگ و ثروتمندانی هستند که کمک میکنند و پولشان را در این راه میگذارند. آن هم بهخاطر اینکه به دلیل این کمک مالیات کمتری بپردازند؛ یعنی قانون طوری است که اگر مقداری از سود سرمایهشان را به امر فرهنگی اختصاص دهند از مالیاتشان کم میشود. در نتیجه برای سود خودشان این کمک را به تئاتر و هنر میکنند.
وی که سالها در فرانسه زندگی و تئاتر کار کرده است، افزود: در فرانسه یکی از افتخارات حکومت این است که به هنر تئاتر، نقاشی و دیگر هنرها کمک کند. همه سالنها از کمکهای دولتی برخوردارند. تمام گروههای تئاتری مقداری بودجه دریافت میکنند. این بودجهها علنی است و منتشر شده و در دسترس است. آنوقت در کشور ما بچههای تئاتر و آدمهای فرهنگی این رشته را به امان خدا رها کردهاند. حس میکنم این وضعیت عرصه را بر هنرمند تنگ میکند و در نتیجه آن فراغتی را که باید برای خلق اثر داشته باشد ندارد و تمام این وقت را صرف این میکند که دکور، نور و لباس اثرش چطور تهیه شود. هزارویک گرفتاری غیرمعمول شما را از کار اساسیتان که خلق تئاتر است بازمیدارد و این ضرر عمدهای است که از این اتفاق به تئاتر میرسد. من نمیدانم دولت چطور فکر میکند. فکر میکنم وضعیت خیلی بغرنج است. ببینید؛ نفس تئاتر خصوصی خیلی خوب است، اما اینها متوجه نیستند تئاترهای خصوصیای که در پاریس و لندن وجود دارند به نسبتهای مختلف از دولت کمک میگیرند و دولت به آنها کمک میکند. شهرداریها به اینها کمک میکنند. آدمهایی که این تئاتر در ناحیهشان واقع شده، اگر توان مالی
داشته باشند کمک میکنند، چون از مالیاتشان کم میشود. تمام این عوامل باعث میشود که هنر بتواند شکوفا شود. اینجا درست برعکس است. خود من یکیاش؛ من اینجا در تئاتر شهرزاد مجبور شدم یکی از دوستانم را برای اجرای نور و دیگری را برای صدا بگذارم. اصلا چنین چیزی در دنیا مرسوم نیست.
نتیجهگیری
تئاتر یک شاخص و عیار فرهنگی است و فرهنگ همیشه از سوی وزارت فرهنگها، شهرداریها و بنیادهای نیکوکاری و فرهنگی و اشخاص متمول فرهنگدوست تحت حمایت بوده است. تئاتر فرهنگی نباید به دنبال درآمدزایی صرف باشد و باید بین این تئاتر و تئاتر تجاری تمایز مشخصی قائل شد و اگر اولی تحت حمایت نباشد دیگر نمیتواند سرپا بماند و اگر تئاتر فرهنگی نیز به دنبال درآمدزایی برود، حتما از فرمولها و ویژگیهای اقتصادی تئاتر تجاری بهرهمند خواهد شد که این خود در تضاد با عرف و روال عادی تئاتر فرهنگی خواهد بود. در نتیجه درآمدزایی همهچیز را دچار همان حالوهوای تجاری میکند و دیگر خود تئاتر نیز دچار انحطاط و انحراف و ابتذال خواهد شد. مثالهای بیشماری داریم که حتی داعیهداران تئاتر تجربی و تئاتر دانشگاهی نیز دچار تئاتر تجاری شدهاند و از هر ترفند و تمهیدی برای درآمدزایی و موفقیت تجاری بهره جستهاند، اما از پیکره و جوهره تئاتر فرهنگی و اندیشهورز کاملا دور افتادهاند.
شاید بتوان گفت در جاهایی که هنوز هم ردپایی از حمایتهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هست، میتوان به تئاتر اصیل و فرهنگی امیدوار بود و در بخشهای خصوصی که همهچیز به خود هنرمندان واگذار شده، همه از سر ناچاری به تمهیداتی تن میدهند که آثارشان را از مسیر تئاتر اصیل منحرف میکند.
میتوان از همان آغاز گفت که وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره تئاتر از نظرگاه درستی برخوردار است؛ اما عملکرد این وزارتخانه در این سالها از این مفهوم و وابستگی به تعریفهای کاملا درست کمی دور شده است و دقیقا همان جاهایی که هنوز زیر نظر مستقیم مرکز هنرهای نمایشی و سالنهای پیرو آن کار تولید میشود، این تعریفها مصداق و مابازا دارد؛ اما در دیگر تالارها به دلیل خصوصیشدن نوعی ولنگاری حاکم است که تدریجا تئاتر را از حالت نقاد و بهنجار تبدیل به پدیدهای ضدفرهنگی و ضدهنجار کرده است؛ یعنی تناقضی در این دوره گذار از تئاتر دولتی به تئاتر خصوصی ایجاد شده که حس میشود باز هم تدابیر دولتی باعث سروسامانگرفتنش خواهد شد.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در مصاحبه تلویزیونیاش چندی پیش گفت: درست است که تئاتر یک هنر نقاد است؛ اما یک هنر هنجارشکن نباید باشد؛ چراکه بین یک هنر نقاد و یک هنر هنجارشکن فاصله زیادی است. وقتی از هنجارها صحبت میکنیم، منظورمان هنجارهای کهنه نیست؛ بلکه منظورمان هنجارهایی هستند که میتوانند هویت اجتماعی و هنجارهای عرفی، انسانی، دینی و ملی را پایدار نگه دارند.
او اضافه کرد: باید تئاتر نقاد و هنجارگرا را حفظ کنیم و این هم مشابه آنچه در سینما عرض کردم، کمک میکند که این رشد کمّی را به صورت پایدار حفظ بکنیم. در واقع تأکید میکنم که تئاترهای خوب زیاد داریم؛ نه اینکه تئاتر خوب هم داریم؛ بلکه تئاترهای خوب زیاد داریم؛ اما پارهای از تئاترهای هنجارگریز بیشتر مورد توجه قرار میگیرند؛ آن هم به خاطر این است که ویژگیهای این موارد جنبههای خبری و جنجالهای خبریاش بیشتر است.
نقاد
بههرحال میدانیم که تئاتر در عصر طلایی پریکلس در یونان باستان و دوهزارو 500 سال پیش با هدف ارائه تفکر انتقادی به همراه فلسفه شکل گرفته است و مطمئنا هر جامعه رو به پیشرفتی فقط در مدار مردمسالاری، با قدرت بهتر و بیشتر همراه خواهد شد و این وظیفه دولتهاست که امکان نقادی در رسانههای جمعی و هنرهای نمایشی را که در ارتباط تنگاتنگ با مردم هستند، فراهم کنند.
بههرروی میدانیم که هر جامعهای مثل هر آدمی دارای اشکالات و نواقصی است و بهتر آنکه این نقاط ضعف زودتر شناسایی و برای برطرفشدنش اقدام شود. هنرهای نمایشی در قالب تئاتر، سینما و سریال و مستند تلویزیونی میتوانند با این نابهنجاریهای موجود کلنجار بروند و زمینه پیشرفت را در گذر از آنها ممکن کنند.
نقد مرتبط با وضعیت تراژیک و کمیک خواهد شد و از امور فردی انسان تا مسائل جمعیاش را در بر خواهد گرفت و همیشه نگاه واقعگرایانه همراه با آرمانگرایی برای ایجاد تعادل و هنجار نقش مهمی را عهدهدار خواهد بود. در تئاتر تهی از معنا ما با درنگ و تأملی درخور همراه نخواهیم بود. در تئاتر صرفا سرگرمکننده نیز باز از آن تحول و دگرگونی و پیشرفت معرفتشناسانه خبری نیست.
هنجار
تئاتر خود همواره یک پدیده هنجارگراست که در تضاد با ناهنجاریهای اجتماعی میکوشد که جامعه را به هنجارها سوق دهد. چنین کارکردی هم در تئاتر معیار است و هم در تئاترهای کاربردی و آموزشی چنین تعریفی و ویژگیهایی را مهیا کردهاند؛ اما در روزگار فعلی، تئاتر در این 10 سال اخیر، با هدف خصوصیسازی از آن کارکرد و تعریف استانداردش دور افتاده است و باید در این زمینه بازنگری شود.
فرهاد مهندسپور، کارگردان و استاد دانشگاه، چندی پیش دراینباره نظر درستی را بیان کرده است. او تمایل زیادی را که این روزها در تئاتر برای اجراکردن وجود دارد، حاصل بیتوجهی نسبت به ضداجتماعیشدن تئاتر میداند و بر این باور است که تئاتر به یک پدیده ضداجتماعی تبدیل شده است.
تئاتر دچار این وضعیت شده؛ زیرا نمیداند کجا قرار دارد... . درحالحاضر برای جامعه تئاتر، صرفا اجراکردن یک نمایش، یعنی همهچیز. درحالیکه این همه تئاتر نیست. حواشی تئاتر به اندازه خود تئاتر مهم است و اینکه در چه وضعیتی و چگونه فرایند تولید تئاتر را پیش میبریم، به اندازه خود تئاتر مهم است.
کارگردان نمایش «دیر راهبان» آینده تئاتر کشور را بدتر از حالحاضر پیشبینی کرد و گفت: روزهای بدتری در پی خواهند بود و درخششهایی که گاهی بهعنوان فروشِ با رقم بالا دیده میشوند و ذهن ما را به خود مشغول میکنند، بخشی از این وضعیت نابهنجاری است که با آن روبهرو هستیم، زیرا تئاتر برای گریز از وضعیتی که در آن قرار دارد خود را به ورطه تجارت صرف انداخته و این رویدادی مهلک است.
مهندسپور با اشاره به سوءتفاهمی که حول مفهوم تئاتر مستقل و بدونوابستگی به دولت وجود دارد، میگوید: اینطور نیست که یکباره حمایت از تئاتر را قطع کنیم و تئاتر مستقل شود. این کار اصلا به معنای استقلال تئاتر نیست، بلکه درانداختن تئاتر با مشکلاتی است که تاکنون با آنها آشنا نبوده است؛ در نتیجه احتمالا سراغ راههای ناهنجاری میرود تا بتواند بیشتر بفروشد.
بنابراین خلاصه نقد مهندسپور تجاریشدن بیش از حد تصور تئاتر است که خود معضل بزرگی است که باید به دنبال هدایتش در ورطه صحیح بود. در هرجایی که هنوز این حمایتها وجود داشته، تولیدات تئاتری درخورتأملتری نیز به صحنه آمده که برای نمونه میشود به فعالیت تئاتر شهر اشاره کرد که با حمایتهای خود باعث تولیدات باکیفیتتری شده است. در نتیجه آن ناهنجاری حاکم بر تئاتر پایتخت دستکم در اینجا مهار شده است. این خود الگویی است برای هدایت و سمتوسودادن به جریانهای تئاتری متفاوت که در دایره الزامات فرهنگی حرکت کنند و در تولید هنجار هدفمند شده باشند.
حمایت حتی در آمریکا
صدرالدین زاهد، بازیگر و کارگردان ایرانی که پس از 38 سال دوباره از پاریس به تهران آمده و نمایش «افسانه ببر» را در تالار شهرزاد اجرا کرده، نسبت به این مستقلشدن تئاتر از بخش دولتی انتقاد کرده است. او در گفتوگو با ایلنا گفت: واقعا متأسف شدم که آقای وزیر فرهنگ روی صحنه میرود و اظهار خوشحالی میکند که تئاتر از بودجه دولتی بینیاز شده است. به اعتقاد من چنین مطلبی برای تئاتر فاجعه است. تئاتر در هیچکجای دنیا، حتی در آمریکا که کشور کاپیتالیستی صددرصدی است از کمکهای دولتی منفک نشده است. آنجا هم به انواع و اقسام شرکتها و کمپانیهای بزرگ و ثروتمندانی هستند که کمک میکنند و پولشان را در این راه میگذارند. آن هم بهخاطر اینکه به دلیل این کمک مالیات کمتری بپردازند؛ یعنی قانون طوری است که اگر مقداری از سود سرمایهشان را به امر فرهنگی اختصاص دهند از مالیاتشان کم میشود. در نتیجه برای سود خودشان این کمک را به تئاتر و هنر میکنند.
وی که سالها در فرانسه زندگی و تئاتر کار کرده است، افزود: در فرانسه یکی از افتخارات حکومت این است که به هنر تئاتر، نقاشی و دیگر هنرها کمک کند. همه سالنها از کمکهای دولتی برخوردارند. تمام گروههای تئاتری مقداری بودجه دریافت میکنند. این بودجهها علنی است و منتشر شده و در دسترس است. آنوقت در کشور ما بچههای تئاتر و آدمهای فرهنگی این رشته را به امان خدا رها کردهاند. حس میکنم این وضعیت عرصه را بر هنرمند تنگ میکند و در نتیجه آن فراغتی را که باید برای خلق اثر داشته باشد ندارد و تمام این وقت را صرف این میکند که دکور، نور و لباس اثرش چطور تهیه شود. هزارویک گرفتاری غیرمعمول شما را از کار اساسیتان که خلق تئاتر است بازمیدارد و این ضرر عمدهای است که از این اتفاق به تئاتر میرسد. من نمیدانم دولت چطور فکر میکند. فکر میکنم وضعیت خیلی بغرنج است. ببینید؛ نفس تئاتر خصوصی خیلی خوب است، اما اینها متوجه نیستند تئاترهای خصوصیای که در پاریس و لندن وجود دارند به نسبتهای مختلف از دولت کمک میگیرند و دولت به آنها کمک میکند. شهرداریها به اینها کمک میکنند. آدمهایی که این تئاتر در ناحیهشان واقع شده، اگر توان مالی
داشته باشند کمک میکنند، چون از مالیاتشان کم میشود. تمام این عوامل باعث میشود که هنر بتواند شکوفا شود. اینجا درست برعکس است. خود من یکیاش؛ من اینجا در تئاتر شهرزاد مجبور شدم یکی از دوستانم را برای اجرای نور و دیگری را برای صدا بگذارم. اصلا چنین چیزی در دنیا مرسوم نیست.
نتیجهگیری
تئاتر یک شاخص و عیار فرهنگی است و فرهنگ همیشه از سوی وزارت فرهنگها، شهرداریها و بنیادهای نیکوکاری و فرهنگی و اشخاص متمول فرهنگدوست تحت حمایت بوده است. تئاتر فرهنگی نباید به دنبال درآمدزایی صرف باشد و باید بین این تئاتر و تئاتر تجاری تمایز مشخصی قائل شد و اگر اولی تحت حمایت نباشد دیگر نمیتواند سرپا بماند و اگر تئاتر فرهنگی نیز به دنبال درآمدزایی برود، حتما از فرمولها و ویژگیهای اقتصادی تئاتر تجاری بهرهمند خواهد شد که این خود در تضاد با عرف و روال عادی تئاتر فرهنگی خواهد بود. در نتیجه درآمدزایی همهچیز را دچار همان حالوهوای تجاری میکند و دیگر خود تئاتر نیز دچار انحطاط و انحراف و ابتذال خواهد شد. مثالهای بیشماری داریم که حتی داعیهداران تئاتر تجربی و تئاتر دانشگاهی نیز دچار تئاتر تجاری شدهاند و از هر ترفند و تمهیدی برای درآمدزایی و موفقیت تجاری بهره جستهاند، اما از پیکره و جوهره تئاتر فرهنگی و اندیشهورز کاملا دور افتادهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.