|

نوشتن به روایت استیفن کینگ

کتابی که نام «راز نوشتن» بر خود دارد و نویسنده آن هم استیفن کینگ، نویسنده مشهور آمریکایی است، احتمال دارد در وهله اول این تصور را در مخاطبی که با این کتاب روبه‌رو می‌شود، پدید آورد که با کتابی خشک و آموزشی درباره شیوه‌های نوشتن روبه‌روست. «راز نوشتن» اما چنین نیست. استیفن کینگ در این کتاب که ترجمه فارسی آن با ترجمه علی حاج‌قاسم در نشر نگاه منتشر شده است، نه صرفا به آموزش داستان‌نویسی که به یکی از مهم‌ترین اندوخته‌هایی پرداخته که به ذهن و تخیل نویسنده شکل می‌دهد. این اندوخته، تجربه زیسته نویسنده است. استیفن کینگ در «راز نوشتن» از گذشته‌اش و از گوشه‌هایی از تجربه زیسته‌اش می‌گوید و از همه آن‌چه مستقیم و غیرمستقیم استعداد نویسندگی او را پرورش داده است و آن‌گاه وارد بحث داستان‌نویسی و این‌که چطور بنویسیم می‌شود. در این کتاب درواقع اتوبیوگرافی نویسنده و خاطرات او از گذشته با بحث‌های آموزشی درباب نوشتن آمیخته شده، چراکه این دو شاید آن‌قدرها هم از یکدیگر قابل تفکیک نیستند و آن خاطرات نیز بخشی از مواد خام نوشتن است. استیفن کینگ از نویسندگان مشهور ژانر وحشت است که آثارش فراوان مورد اقتباس سینمایی قرار گرفته است. از جمله مشهورترین این اقتباس‌ها می‌توان به «درخشش» به کارگردانی استنلی کوبریک و «مسیر سبز» و «رستگاری در شاوشنگ» هر دو به کارگردانی فرانک دارابونت اشاره کرد. کینگ در کتاب «راز نوشتن» ضمن شرح خاطرات و تجربه‌های نویسندگی خود از نویسندگان بزرگ و شاهکارهای ادبی مثال می‌آورد. او همچنین از ناشی‌گری‌هایی می‌گوید که نویسنده باید از آن‌ها بپرهیزد. بنابراین کتاب استیفن کینگ در میان دو قلمرو خاطره‌نگاری و فنون و مهارت‌های نوشتن در رفت‌وآمد است و کینگ این دو را گویی چندان جدا از یکدیگر نمی‌داند، چنانکه در آغاز کتاب می‌نویسد: «این شرح حال شخصی من نیست، نوعی تاریخچه زندگی‌ام است، اینکه چطور نویسنده‌ای شکل می‌گیرد، نه اینکه چطور ساخته می‌شود؛ فکر نمی‌کنم شرایط یا خواست شخصی، نویسنده را بسازد (پیش‌تر به این موضوع اعتقاد داشتم). وسیله کار، یعنی توشه اولیه. فکر می‌کنم بسیاری استعداد نویسندگی و داستان‌گویی دارند و این استعداد می‌تواند به کمک توشه‌ای که از خاطرات و تجربیات همراه داریم، مستحکم و پُربار شود.»
کتاب چنانکه گفته شد با خاطرات کینگ آغاز می‌شود؛ خاطراتی از کودکی که پیوند می‌خورند با زمانی که سرانجام استیفن کینگ داستان‌نویس متولد شد و نخستین داستانش را نوشت. کینگ می‌نویسد که اولین داستانی که منتشر کرده بود، داستانی ترسناک بوده است. آن‌گاه کم‌کم شروع می‌کند از رازهای نوشتن سخن‌گفتن. مثلا حین صحبت از طرح اولین داستان خودش می‌گوید: «هیچ فکر و عقیده‌ای یا داستان عمده‌ای یا طرح کتابی پُرفروش، هرگز به خودی خود یا در جایی خاص، به وجود نمی‌آید؛ طرح‌های خوب داستانی از هیچ منبع صددرصد ادبی‌ای سرچشمه نمی‌گیرد، معمولا دو ایده مختلف بدون آنکه ربطی به هم داشته باشند، به شما الهام می‌شوند و موضوع جدیدی را خلق می‌کنند. کار شما یافتن این ایده‌ها نیست، بلکه تشخیص آنها است.» خاطرات استیفن کینگ به موازات شرح نخستین تجربیات نویسندگی او پیش می‌روند و کتاب به‌تدریج هرچه جلوتر می‌رود رنگ آموزشی‌تری به خود می‌گیرد. در جایی دیگر از کتاب، کینگ می‌نویسد: «از نظر من، همه داستان‌ها و رمان‌ها شامل سه بخش‌اند: داستان‌سرایی، که داستان را از نقطه الف به نقطه ب و سرانجام به نقطه پایان می‌رساند؛ توصیف، که حسی واقعی به خواننده انتقال می‌دهد و دیالوگ یا گفت‌وگو، که از طریق آن شخصیت‌ها با گفتارشان تعریف می‌شوند.» کینگ آن‌گاه درباره طرح داستان و بی‌اعتمادی‌اش به مقوله طرح ازپیش‌اندیشیده در داستان با لحنی که رنگی از طنز به خود می‌گیرد، می‌نویسد: «شاید بپرسید پس طرح داستان در این سه بخش کجا است. به شما می‌گویم، هر جایی می‌تواند باشد و هیچ‌جا نباشد. نمی‌خواهم به شما بقبولانم که هرگز طرحی نداشته‌ام، سعی هم نمی‌کنم متقاعدتان کنم هرگز دروغ نگفته‌ام، چون گاهی هر دو کار را کرده‌ام. اما به دو دلیل به طرح داستان اعتماد ندارم؛ اولا، چون زندگی‌های ما معمولا بدون برنامه قبلی است، حتی وقتی احتیاج منطقی و طرح‌ریزی دقیقی به آن اضافه می‌کنیم؛ ثانیا، چون اعتقاد دارم طرح‌ریزی و خلاقیت واقعی با هم جور درنمی‌آیند، بهتر است کاملا این مسئله را روشن کنم. می‌خواهم بدانید که اعتقاد اصولی من، در مورد داستان‌نویسی این است که داستان خود‌به‌خود ساخته می‌شود. وظیفه نویسنده ایجاد فضایی برای توسعه آن است (و البته رونویسی‌کردن آن). اگر نظر شما هم این باشد (یا حداقل سعی کنید چنین باشد)، به راحتی می‌توانیم با هم کار کنیم. در غیر این صورت، اگر تصور می‌کنید دیوانه‌ام، ایرادی ندارد، چون شما اولین نفر نیستید.»

کتابی که نام «راز نوشتن» بر خود دارد و نویسنده آن هم استیفن کینگ، نویسنده مشهور آمریکایی است، احتمال دارد در وهله اول این تصور را در مخاطبی که با این کتاب روبه‌رو می‌شود، پدید آورد که با کتابی خشک و آموزشی درباره شیوه‌های نوشتن روبه‌روست. «راز نوشتن» اما چنین نیست. استیفن کینگ در این کتاب که ترجمه فارسی آن با ترجمه علی حاج‌قاسم در نشر نگاه منتشر شده است، نه صرفا به آموزش داستان‌نویسی که به یکی از مهم‌ترین اندوخته‌هایی پرداخته که به ذهن و تخیل نویسنده شکل می‌دهد. این اندوخته، تجربه زیسته نویسنده است. استیفن کینگ در «راز نوشتن» از گذشته‌اش و از گوشه‌هایی از تجربه زیسته‌اش می‌گوید و از همه آن‌چه مستقیم و غیرمستقیم استعداد نویسندگی او را پرورش داده است و آن‌گاه وارد بحث داستان‌نویسی و این‌که چطور بنویسیم می‌شود. در این کتاب درواقع اتوبیوگرافی نویسنده و خاطرات او از گذشته با بحث‌های آموزشی درباب نوشتن آمیخته شده، چراکه این دو شاید آن‌قدرها هم از یکدیگر قابل تفکیک نیستند و آن خاطرات نیز بخشی از مواد خام نوشتن است. استیفن کینگ از نویسندگان مشهور ژانر وحشت است که آثارش فراوان مورد اقتباس سینمایی قرار گرفته است. از جمله مشهورترین این اقتباس‌ها می‌توان به «درخشش» به کارگردانی استنلی کوبریک و «مسیر سبز» و «رستگاری در شاوشنگ» هر دو به کارگردانی فرانک دارابونت اشاره کرد. کینگ در کتاب «راز نوشتن» ضمن شرح خاطرات و تجربه‌های نویسندگی خود از نویسندگان بزرگ و شاهکارهای ادبی مثال می‌آورد. او همچنین از ناشی‌گری‌هایی می‌گوید که نویسنده باید از آن‌ها بپرهیزد. بنابراین کتاب استیفن کینگ در میان دو قلمرو خاطره‌نگاری و فنون و مهارت‌های نوشتن در رفت‌وآمد است و کینگ این دو را گویی چندان جدا از یکدیگر نمی‌داند، چنانکه در آغاز کتاب می‌نویسد: «این شرح حال شخصی من نیست، نوعی تاریخچه زندگی‌ام است، اینکه چطور نویسنده‌ای شکل می‌گیرد، نه اینکه چطور ساخته می‌شود؛ فکر نمی‌کنم شرایط یا خواست شخصی، نویسنده را بسازد (پیش‌تر به این موضوع اعتقاد داشتم). وسیله کار، یعنی توشه اولیه. فکر می‌کنم بسیاری استعداد نویسندگی و داستان‌گویی دارند و این استعداد می‌تواند به کمک توشه‌ای که از خاطرات و تجربیات همراه داریم، مستحکم و پُربار شود.»
کتاب چنانکه گفته شد با خاطرات کینگ آغاز می‌شود؛ خاطراتی از کودکی که پیوند می‌خورند با زمانی که سرانجام استیفن کینگ داستان‌نویس متولد شد و نخستین داستانش را نوشت. کینگ می‌نویسد که اولین داستانی که منتشر کرده بود، داستانی ترسناک بوده است. آن‌گاه کم‌کم شروع می‌کند از رازهای نوشتن سخن‌گفتن. مثلا حین صحبت از طرح اولین داستان خودش می‌گوید: «هیچ فکر و عقیده‌ای یا داستان عمده‌ای یا طرح کتابی پُرفروش، هرگز به خودی خود یا در جایی خاص، به وجود نمی‌آید؛ طرح‌های خوب داستانی از هیچ منبع صددرصد ادبی‌ای سرچشمه نمی‌گیرد، معمولا دو ایده مختلف بدون آنکه ربطی به هم داشته باشند، به شما الهام می‌شوند و موضوع جدیدی را خلق می‌کنند. کار شما یافتن این ایده‌ها نیست، بلکه تشخیص آنها است.» خاطرات استیفن کینگ به موازات شرح نخستین تجربیات نویسندگی او پیش می‌روند و کتاب به‌تدریج هرچه جلوتر می‌رود رنگ آموزشی‌تری به خود می‌گیرد. در جایی دیگر از کتاب، کینگ می‌نویسد: «از نظر من، همه داستان‌ها و رمان‌ها شامل سه بخش‌اند: داستان‌سرایی، که داستان را از نقطه الف به نقطه ب و سرانجام به نقطه پایان می‌رساند؛ توصیف، که حسی واقعی به خواننده انتقال می‌دهد و دیالوگ یا گفت‌وگو، که از طریق آن شخصیت‌ها با گفتارشان تعریف می‌شوند.» کینگ آن‌گاه درباره طرح داستان و بی‌اعتمادی‌اش به مقوله طرح ازپیش‌اندیشیده در داستان با لحنی که رنگی از طنز به خود می‌گیرد، می‌نویسد: «شاید بپرسید پس طرح داستان در این سه بخش کجا است. به شما می‌گویم، هر جایی می‌تواند باشد و هیچ‌جا نباشد. نمی‌خواهم به شما بقبولانم که هرگز طرحی نداشته‌ام، سعی هم نمی‌کنم متقاعدتان کنم هرگز دروغ نگفته‌ام، چون گاهی هر دو کار را کرده‌ام. اما به دو دلیل به طرح داستان اعتماد ندارم؛ اولا، چون زندگی‌های ما معمولا بدون برنامه قبلی است، حتی وقتی احتیاج منطقی و طرح‌ریزی دقیقی به آن اضافه می‌کنیم؛ ثانیا، چون اعتقاد دارم طرح‌ریزی و خلاقیت واقعی با هم جور درنمی‌آیند، بهتر است کاملا این مسئله را روشن کنم. می‌خواهم بدانید که اعتقاد اصولی من، در مورد داستان‌نویسی این است که داستان خود‌به‌خود ساخته می‌شود. وظیفه نویسنده ایجاد فضایی برای توسعه آن است (و البته رونویسی‌کردن آن). اگر نظر شما هم این باشد (یا حداقل سعی کنید چنین باشد)، به راحتی می‌توانیم با هم کار کنیم. در غیر این صورت، اگر تصور می‌کنید دیوانه‌ام، ایرادی ندارد، چون شما اولین نفر نیستید.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.