|

تأملی در مدلول‌های «امید اجتماعی»

اردشیر منصوری

«امید» حالتی وجودی (اگزیستانسیل) است و انسان می‌تواند امیدوار یا ناامید باشد؛ اما آیا می‌توان امید را متصف به وصف «اجتماعی» دانست؟ امید چیست؟ چگونه یک جامعه می‌تواند برخوردار از امید یا از آن نابرخوردار باشد؟

الف( در معنای «امید»
در میان مفاهیمی که «هدف» انسان را در زندگی معین می‌کنند، می‌توان دو دسته مفهوم را متمایز کرد. پاره‌ای اهداف «غایی» هستند؛ مانند «لذت» و پاره‌ای واسطی و ابزاری‌اند؛ مانند «ثروت». اگر از کسی پرسیده شود که چرا به سفری تجاری مبادرت کرده است، او می‌تواند در پاسخ بگوید: برای آنکه ثروتی به‌هم بزند. در اینجا کسب ثروت هدف سفر است؛ اما این هدف واسطی است؛ چرا‌که هدف از کسب ثروت می‌تواند تأمین نیازمندی‌های زندگی و مسکن و وسیله نقلیه بهتر باشد. اگر باز پرسش ادامه یابد که هدف از تأمین مسکن و وسیله نقلیه چیست، فرد می‌تواند بگوید: کسب آرامش و لذت بیشتر در زندگی. در اینجا سلسله پرسش و پاسخ‌ها به پایان می‌رسد؛ یعنی دیگر مورد تأیید عقلا نیست که پرسش ادامه یابد که مقصود و منظور از کسب لذت چیست! «لذت» مطلوب غایی انسان‌ است و نمی‌توان از فرد پرسید که کسب لذت مقدمه چه هدف دیگری است. در میان انواع اهداف انسان در زندگی، «آرامش»، «خرسندی و رضایتمندی» و «لذت» را می‌توان مطلوب‌های غایی دانست و شغل و ثروت را مطلوب واسطی. در کنار دو دسته اهداف یاد‌شده می‌توان مفاهیمی یافت که هویت دوگانه دارند؛ مانند علم. کسب علم می‌تواند برای یک شخص هدف واسطی باشد و برای دیگری هدف غایی. ممکن است شخصی علم را برای خودِ علم بخواهد و کسب آگاهی و معرفت برایش مطلوب غایی باشد و برای شخصی دیگر علم وسیله کسب ثروت باشد و به این طریق بخواهد با کسب علم مقدمات کسب لذت را بیشتر فراهم کند. حال می‌توان پرسید «امید» در زمره کدام گروه از اهداف است. آیا در کنار لذت، خود هدفی غایی است یا امری است واسطی یا مانند علم مفهومی دوگانه است؟ بر‌اساس یک تحلیل، امید خود مطلوبی غایی است؛ یعنی اگر شخص در خود امید را تجربه کرد، نمی‌توان از او پرسید به چه منظور امیدوار است؛ فرد انسانی می‌تواند بر اثر یک سلسله امور به موقعیت امیدواری دست یابد یا دچار یأس شود؛ اما با تحلیلی دیگر می‌توان گفت امید به سوی غایتی بیرون از خود گشوده است. امید امری التفاتی است. امید همواره امید به چیزی است، امید به لذت بیشتر یا آرامش بیشتر. امید رو به آینده دارد، آینده‌ای که قرار است رخدادی مطلوب را به همراه داشته باشد. «امید» با گشودگی افق در مقابل دیدگاه انسان ملازم است؛ ازاین‌رو به نظر می‌رسد باید آن را موقعیتی وجودی (اگزیستانسیل) دانست و در ردیف اهداف قرار نداد. انسان می‌تواند به کسب اهداف واسطی و غایی امیدوار یا ناامید باشد. انسان امیدوار مطلوبی دست‌نیافته دارد؛ امری تاکنون حاصل‌نشده که انسان امیدوار، حصول آن را در آینده ناممکن نمی‌داند. برای انسان در موقعیت امید، تحقق آرمان با قطعیت‌نداشتن توأم است؛ اما چشم‌انداز تماما مثبت است. انسان نااميد کسی است که کار را فروبسته می‌بیند و چشم‌انداز روشنی ندارد.
ب( در معنای امید اجتماعی
اگر جامعه را به سیاق استعاره شخصیتی زیستمند بدانیم، می‌توانیم برایش حالات وجودی در نظر بگیریم. بر‌اساس‌این می‌توان از جامعه امیدوار یا ناامید خبر داد. فرق است بین اینکه بگوییم آحادی از شهروندان یک جامعه ناامید هستند، با اینکه بگوییم جامعه‌ای دچار فقدان امید اجتماعی است. امید آنگاه با وصف جمعی (اجتماعی) به ‌کار می‌رود که 1- افق پیش‌روی شهروندان آن جامعه به هم گره خورده باشد، 2- پای مطلوبات حاصل‌نشده به ‌طور مشترک برای مردم در میان باشد، 3- درعین‌حال چشم‌اندازی مثبت، حتی به اجمال و ابهام برای رخ‌دادن تحولی در سرنوشت جمعی وجود داشته باشد. «امید اجتماعی» برای دو گونه جامعه مسئله نخواهد بود؛ یکی جامعه‌ای برخوردار که مطلوبات شهروندان آن تماما فراهم است و خرسندی و ارزش در زندگی مردمان آن جامعه جاری است و دیگر، جامعه‌ای که مردم آن به سطحی از نابرخورداری رسیده‌اند که برای‌شان متصور نیست در هم‌افزایی نهادهای اجتماعی آن جامعه اوضاع رو به بهبود بگذارد. در چنین جامعه‌ای یأس اجتماعی فراگیر خواهد بود و این یأس در مقام توصیف، وصف جامعه‌ای زمین‌گیر‌شده است و می‌تواند تبعات ناگواری داشته باشد. در وضعیت یأس تنازع برای بقا، بیشترین ضرر را به ضعفا خواهد زد؛ اما جا دارد درباره حالات مختلف موقعیت یأس بیشتر تأمل شود.
پرسش نهایی این است: آیا هر درجه‌ای از ناامیدی از هر نوع امید بهتر است؟ به نظر می‌رسد چنین نباشد. گاه میزانی از یأس از درجاتی از امید (بخوانید «امید واهی») ممکن است بهتر باشد. اگر جامعه‌ای در عین فقدان زیرساخت‌های لازم برای بهبود اوضاع، امیدش به این گره خورده باشد که به‌اصطلاح «دستی از غیب برون آید و کاری بکند»، این امید می‌تواند موجب تشدید ملال و پیچیدگی اوضاع شود. شاید میزانی از یأس برای چنين جامعه‌ای نقطه عزیمتی برای بروز ته‌مانده توان باشد.

«امید» حالتی وجودی (اگزیستانسیل) است و انسان می‌تواند امیدوار یا ناامید باشد؛ اما آیا می‌توان امید را متصف به وصف «اجتماعی» دانست؟ امید چیست؟ چگونه یک جامعه می‌تواند برخوردار از امید یا از آن نابرخوردار باشد؟

الف( در معنای «امید»
در میان مفاهیمی که «هدف» انسان را در زندگی معین می‌کنند، می‌توان دو دسته مفهوم را متمایز کرد. پاره‌ای اهداف «غایی» هستند؛ مانند «لذت» و پاره‌ای واسطی و ابزاری‌اند؛ مانند «ثروت». اگر از کسی پرسیده شود که چرا به سفری تجاری مبادرت کرده است، او می‌تواند در پاسخ بگوید: برای آنکه ثروتی به‌هم بزند. در اینجا کسب ثروت هدف سفر است؛ اما این هدف واسطی است؛ چرا‌که هدف از کسب ثروت می‌تواند تأمین نیازمندی‌های زندگی و مسکن و وسیله نقلیه بهتر باشد. اگر باز پرسش ادامه یابد که هدف از تأمین مسکن و وسیله نقلیه چیست، فرد می‌تواند بگوید: کسب آرامش و لذت بیشتر در زندگی. در اینجا سلسله پرسش و پاسخ‌ها به پایان می‌رسد؛ یعنی دیگر مورد تأیید عقلا نیست که پرسش ادامه یابد که مقصود و منظور از کسب لذت چیست! «لذت» مطلوب غایی انسان‌ است و نمی‌توان از فرد پرسید که کسب لذت مقدمه چه هدف دیگری است. در میان انواع اهداف انسان در زندگی، «آرامش»، «خرسندی و رضایتمندی» و «لذت» را می‌توان مطلوب‌های غایی دانست و شغل و ثروت را مطلوب واسطی. در کنار دو دسته اهداف یاد‌شده می‌توان مفاهیمی یافت که هویت دوگانه دارند؛ مانند علم. کسب علم می‌تواند برای یک شخص هدف واسطی باشد و برای دیگری هدف غایی. ممکن است شخصی علم را برای خودِ علم بخواهد و کسب آگاهی و معرفت برایش مطلوب غایی باشد و برای شخصی دیگر علم وسیله کسب ثروت باشد و به این طریق بخواهد با کسب علم مقدمات کسب لذت را بیشتر فراهم کند. حال می‌توان پرسید «امید» در زمره کدام گروه از اهداف است. آیا در کنار لذت، خود هدفی غایی است یا امری است واسطی یا مانند علم مفهومی دوگانه است؟ بر‌اساس یک تحلیل، امید خود مطلوبی غایی است؛ یعنی اگر شخص در خود امید را تجربه کرد، نمی‌توان از او پرسید به چه منظور امیدوار است؛ فرد انسانی می‌تواند بر اثر یک سلسله امور به موقعیت امیدواری دست یابد یا دچار یأس شود؛ اما با تحلیلی دیگر می‌توان گفت امید به سوی غایتی بیرون از خود گشوده است. امید امری التفاتی است. امید همواره امید به چیزی است، امید به لذت بیشتر یا آرامش بیشتر. امید رو به آینده دارد، آینده‌ای که قرار است رخدادی مطلوب را به همراه داشته باشد. «امید» با گشودگی افق در مقابل دیدگاه انسان ملازم است؛ ازاین‌رو به نظر می‌رسد باید آن را موقعیتی وجودی (اگزیستانسیل) دانست و در ردیف اهداف قرار نداد. انسان می‌تواند به کسب اهداف واسطی و غایی امیدوار یا ناامید باشد. انسان امیدوار مطلوبی دست‌نیافته دارد؛ امری تاکنون حاصل‌نشده که انسان امیدوار، حصول آن را در آینده ناممکن نمی‌داند. برای انسان در موقعیت امید، تحقق آرمان با قطعیت‌نداشتن توأم است؛ اما چشم‌انداز تماما مثبت است. انسان نااميد کسی است که کار را فروبسته می‌بیند و چشم‌انداز روشنی ندارد.
ب( در معنای امید اجتماعی
اگر جامعه را به سیاق استعاره شخصیتی زیستمند بدانیم، می‌توانیم برایش حالات وجودی در نظر بگیریم. بر‌اساس‌این می‌توان از جامعه امیدوار یا ناامید خبر داد. فرق است بین اینکه بگوییم آحادی از شهروندان یک جامعه ناامید هستند، با اینکه بگوییم جامعه‌ای دچار فقدان امید اجتماعی است. امید آنگاه با وصف جمعی (اجتماعی) به ‌کار می‌رود که 1- افق پیش‌روی شهروندان آن جامعه به هم گره خورده باشد، 2- پای مطلوبات حاصل‌نشده به ‌طور مشترک برای مردم در میان باشد، 3- درعین‌حال چشم‌اندازی مثبت، حتی به اجمال و ابهام برای رخ‌دادن تحولی در سرنوشت جمعی وجود داشته باشد. «امید اجتماعی» برای دو گونه جامعه مسئله نخواهد بود؛ یکی جامعه‌ای برخوردار که مطلوبات شهروندان آن تماما فراهم است و خرسندی و ارزش در زندگی مردمان آن جامعه جاری است و دیگر، جامعه‌ای که مردم آن به سطحی از نابرخورداری رسیده‌اند که برای‌شان متصور نیست در هم‌افزایی نهادهای اجتماعی آن جامعه اوضاع رو به بهبود بگذارد. در چنین جامعه‌ای یأس اجتماعی فراگیر خواهد بود و این یأس در مقام توصیف، وصف جامعه‌ای زمین‌گیر‌شده است و می‌تواند تبعات ناگواری داشته باشد. در وضعیت یأس تنازع برای بقا، بیشترین ضرر را به ضعفا خواهد زد؛ اما جا دارد درباره حالات مختلف موقعیت یأس بیشتر تأمل شود.
پرسش نهایی این است: آیا هر درجه‌ای از ناامیدی از هر نوع امید بهتر است؟ به نظر می‌رسد چنین نباشد. گاه میزانی از یأس از درجاتی از امید (بخوانید «امید واهی») ممکن است بهتر باشد. اگر جامعه‌ای در عین فقدان زیرساخت‌های لازم برای بهبود اوضاع، امیدش به این گره خورده باشد که به‌اصطلاح «دستی از غیب برون آید و کاری بکند»، این امید می‌تواند موجب تشدید ملال و پیچیدگی اوضاع شود. شاید میزانی از یأس برای چنين جامعه‌ای نقطه عزیمتی برای بروز ته‌مانده توان باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.