|

تأملی دردمندانه

کریم ارغنده‌پور

تا چندی پیش تصور می‌کردم مهم‌ترین مسئله جامعه ما عدم امکان دستیابی به یک اجماع در موضوعات کلان در میان نهادهای قدرت است. فکر می‌کردم به دلایل ساختاری، مسائلی مانع از رسیدن به یک توافق جمعی می‌شوند و همین سبب می‌شود بردارهای نیروی اجتماعی هم‌جهت نشوند و منابع در چندگانگی‌ها به هدر رود. سهل است که یک بخش اولویتی تعیین کند و بخش دیگر یا اولویتش چیز دیگری باشد یا اصلا آن نگاه را قبول نداشته باشد. درحالی‌که جامعه مسائل بسیار بزرگی دارد که با اراده یک نهاد به تنهایی حل نمی‌شود؛ مثل بی‌کاری، فساد، تورم و رکود، یا بحران آب و آلودگی هوا، تهدیدهای بین‌المللی، اعتیاد و پاره‌ای بزه‌های اجتماعی. در ایام انتخابات ریاست‌جمهوری، نامزدها برای حل این مشکلات وعده‌هایی می‌دهند ولی واقعا بدون همراهی و هماهنگی همه قوا حل این مسائل -به‌ویژه در یک دوره زمانی کوتاه- غیرممکن به نظر می‌رسد. حالا اما مدتی است که فکر می‌کنم اگرچه اهمیت مسئله پیشین به قوت خود باقی است، ولی گویی فوری‌تر از آن هم امروز چیزی هست و آن فزونی‌یافتن شکاف جامعه و دولت است. اهمیت این مسئله پس از اعتراض‌های دی‌ماه جدی‌تر شده است. شکاف جامعه با نهاد قدرت فقط یک تعریف ساده نیست؛ نهاد حکومت برای حل هر مسئله‌ای به همراهی اجتماعی نیاز دارد. طبیعی است که برنامه‌های بزرگ‌تر به همراهی‌های وسیع‌تری نیاز دارند. به همین دلیل است که تصور می‌کنم هیچ اولویتی امروز بالاتر از ضرورت بازسازی اعتماد اجتماعی نیست. گاهی در پی یک رویداد، اظهارنظرها به‌گونه‌ای است که گویی فرد مسئول به میزان تأثیر و باورپذیری سخنش در جامعه چندان اهمیتی نمی‌دهد. گاهی هم متأسفانه چنین است که گویی فردی که از جایگاه مدیریتی سخن می‌گوید به جای سخن‌گفتن با جامعه در واقع فقط بخش‌های دیگر سازمان قدرت را مورد خطاب قرار می‌دهد. برای دیدن نمونه‌های بالا نیازی نیست راه دوری برویم؛ روزانه هر رسانه‌ای را که بگشایید مثال‌های آن را می‌توانید پیدا کنید. به‌این‌ترتیب گاهی به نظر می‌رسد چگونگی برداشت جامعه از یک سیاست یا یک رفتار و سخن نه‌تنها اهمیت اصلی نیست بلکه حتی در اینکه اهمیت ثانوی باشد هم گاهی تردید وجود دارد. طبیعی است که نتیجه چنین وضعی افزایش شکاف جامعه با نهاد قدرت و در پی آن کاسته‌شدن از پیوستگی اجتماعی و ‌هزارویک آسیب پس از آن باشد. با کاهش چسبندگی‌های جامعه، تعداد بی‌شماری گروه‌های کوچک یا حتی فرد پیدا می‌شوند که هر یک اولویت‌های متفاوتی دارند. گویی هرکسی به دنبال بیرون‌کشیدن گلیم خود از اوضاع به هر ترتیبی است. درست مثل جاده‌ای که در آن اتومبیل‌ها با نظم و ترتیب به دنبال هم با رعایت قانون در حرکت‌اند. به محض آنکه مشکلی پیش بیاید و این اتومبیل‌ها به دلیل استیصال یا نا‌امیدی به بازگشت سریع نظم یا خودخواهی یا هر دلیل دیگری از نظم اجتماعی فاصله بگیرند، هر یک تلاش می‌کنند فقط خود را از آن وضعیت برهانند. در نتیجه قانون و احترام به حقوق دیگران را کنار گذاشته و در مسیرهایی به حرکت می‌افتند که راه را هم برای خود و هم برای دیگران سخت‌تر می‌کنند. این همان وضعیت گسیختگی است. چه باید کرد؟ گروه‌های مرجع اجتماعی و رسانه‌ها باید روی صورت‌مسئله کار کنند. باید دید چگونه می‌توان از شکاف‌ها کاست و به جای آن همبستگی را برنشاند.

تا چندی پیش تصور می‌کردم مهم‌ترین مسئله جامعه ما عدم امکان دستیابی به یک اجماع در موضوعات کلان در میان نهادهای قدرت است. فکر می‌کردم به دلایل ساختاری، مسائلی مانع از رسیدن به یک توافق جمعی می‌شوند و همین سبب می‌شود بردارهای نیروی اجتماعی هم‌جهت نشوند و منابع در چندگانگی‌ها به هدر رود. سهل است که یک بخش اولویتی تعیین کند و بخش دیگر یا اولویتش چیز دیگری باشد یا اصلا آن نگاه را قبول نداشته باشد. درحالی‌که جامعه مسائل بسیار بزرگی دارد که با اراده یک نهاد به تنهایی حل نمی‌شود؛ مثل بی‌کاری، فساد، تورم و رکود، یا بحران آب و آلودگی هوا، تهدیدهای بین‌المللی، اعتیاد و پاره‌ای بزه‌های اجتماعی. در ایام انتخابات ریاست‌جمهوری، نامزدها برای حل این مشکلات وعده‌هایی می‌دهند ولی واقعا بدون همراهی و هماهنگی همه قوا حل این مسائل -به‌ویژه در یک دوره زمانی کوتاه- غیرممکن به نظر می‌رسد. حالا اما مدتی است که فکر می‌کنم اگرچه اهمیت مسئله پیشین به قوت خود باقی است، ولی گویی فوری‌تر از آن هم امروز چیزی هست و آن فزونی‌یافتن شکاف جامعه و دولت است. اهمیت این مسئله پس از اعتراض‌های دی‌ماه جدی‌تر شده است. شکاف جامعه با نهاد قدرت فقط یک تعریف ساده نیست؛ نهاد حکومت برای حل هر مسئله‌ای به همراهی اجتماعی نیاز دارد. طبیعی است که برنامه‌های بزرگ‌تر به همراهی‌های وسیع‌تری نیاز دارند. به همین دلیل است که تصور می‌کنم هیچ اولویتی امروز بالاتر از ضرورت بازسازی اعتماد اجتماعی نیست. گاهی در پی یک رویداد، اظهارنظرها به‌گونه‌ای است که گویی فرد مسئول به میزان تأثیر و باورپذیری سخنش در جامعه چندان اهمیتی نمی‌دهد. گاهی هم متأسفانه چنین است که گویی فردی که از جایگاه مدیریتی سخن می‌گوید به جای سخن‌گفتن با جامعه در واقع فقط بخش‌های دیگر سازمان قدرت را مورد خطاب قرار می‌دهد. برای دیدن نمونه‌های بالا نیازی نیست راه دوری برویم؛ روزانه هر رسانه‌ای را که بگشایید مثال‌های آن را می‌توانید پیدا کنید. به‌این‌ترتیب گاهی به نظر می‌رسد چگونگی برداشت جامعه از یک سیاست یا یک رفتار و سخن نه‌تنها اهمیت اصلی نیست بلکه حتی در اینکه اهمیت ثانوی باشد هم گاهی تردید وجود دارد. طبیعی است که نتیجه چنین وضعی افزایش شکاف جامعه با نهاد قدرت و در پی آن کاسته‌شدن از پیوستگی اجتماعی و ‌هزارویک آسیب پس از آن باشد. با کاهش چسبندگی‌های جامعه، تعداد بی‌شماری گروه‌های کوچک یا حتی فرد پیدا می‌شوند که هر یک اولویت‌های متفاوتی دارند. گویی هرکسی به دنبال بیرون‌کشیدن گلیم خود از اوضاع به هر ترتیبی است. درست مثل جاده‌ای که در آن اتومبیل‌ها با نظم و ترتیب به دنبال هم با رعایت قانون در حرکت‌اند. به محض آنکه مشکلی پیش بیاید و این اتومبیل‌ها به دلیل استیصال یا نا‌امیدی به بازگشت سریع نظم یا خودخواهی یا هر دلیل دیگری از نظم اجتماعی فاصله بگیرند، هر یک تلاش می‌کنند فقط خود را از آن وضعیت برهانند. در نتیجه قانون و احترام به حقوق دیگران را کنار گذاشته و در مسیرهایی به حرکت می‌افتند که راه را هم برای خود و هم برای دیگران سخت‌تر می‌کنند. این همان وضعیت گسیختگی است. چه باید کرد؟ گروه‌های مرجع اجتماعی و رسانه‌ها باید روی صورت‌مسئله کار کنند. باید دید چگونه می‌توان از شکاف‌ها کاست و به جای آن همبستگی را برنشاند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.