|

ناگفته‌های «حراج تهران» در گفت‌وگوی «شرق» با علیرضا سمیع‌آذر

همه دوست دارند در حراج باشند

پرویز براتی . عكس‌ها: امير جديدي، شرق

همه دوست دارند در حراج باشند
یک هفته بعد از حراج 5/6‌میلیاردتومانی تهران، با علیرضا سمیع‌آذر به گفت‌وگو نشستیم؛ گفت‌وگویی صریح و چالشی درباره دومین حراج تهران با کسی که این‌روزها در سه عرصه آموزش، نگارش و اقتصاد هنر فعال است. می‌گوید وقت خود را به شکلی مساوی صرف هر سه حوزه کرده؛ با این حال کیست که به دشواری‌های فعالیت در عرصه پرمخاطره اقتصاد هنر واقف نباشد؟ سمیع‌آذر اما گویا پیمانی نانوشته با خود بسته که در روشن نگاه داشتن چراغ اقتصاد هنر در ایران سهیم باشد؛ سهمی که به گواه بسیاری از هنرمندان و مجموعه‌داران بالاست و طی سال‌های گذشته به بالندگی و دیده شدن هنر ایران در عرصه بین‌المللی کمک شایان‌توجهی کرده است. این مدرس و کارشناس هنر، پس از تحصیل در رشته معماری در دانشگاه تهران، در سال 1375 دکترای خود را از دانشگاه مرکزی انگلستان دریافت کرد. او از سال 1377 تا 1384 ریاست موزه هنرهای معاصر تهران را برعهده داشت؛ سال‌هایی که تحت عنوان «دوران طلایی موزه هنرهای معاصر» شناخته می‌شود. او صاحب کتاب‌های متعددی است از جمله دو کتاب ترجمه «مفاهیم و رویکردها در آخرین جنبش‌های هنری قرن بیستم» و «جهانی شدن و هنر جدید» (هر دو از نوشته‌های ادوارد لوسی اسمیت) که توسط نشر نظر انتشار یافته است. همچنین تالیف دو کتاب «اوج و افول مدرنیسم» و «انقلاب مفهومی» از مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» در کارنامه‌اش دیده می‌شود. علیرضا سمیع‌آذر در سال 1382 از سوی باشگاه ملی هنرهای آمریکا به‌خاطر تلاش و کسب دستاوردهای چشمگیر در عرصه هنر، موفق به دریافت نشان طلا شد. در سال 1386 نیز نشان شوالیه هنر و ادبیات دولت فرانسه را دریافت کرد. گفت‌وگویمان را با او در ادامه می‌خوانید.

‌بعد از حراج دوم تهران، عده‌ای معتقد بودند فروش‌ها در این حراج «صوری» بوده است. اولا چنین اتفاقی چه سودی برای بانیان این اتفاق دارد و دیگر اینکه اصولا چطور می‌شود یک حراج صوری باشد؟
ابتدا باید بدانیم که صوری بودن یک حراج چطور می‌تواند امکان داشته باشد. اول اینکه کل حراج را یک حرکت تبانی شده و بی‌اعتبار تلقی کنیم؛ به این معنی که اصلا مزایده‌ای صورت نگرفته یا اینکه بگوییم قیمت کارهایی که در حراج شرکت کرده‌اند به شکل صوری افزایش پیدا کرده‌اند...
‌در مورد این حراج، بحث بیشتر بر سر صوری بودن قیمت‌ها بود...
این حراج به‌طور کامل در معرض دید شمار بی‌سابقه‌ای از بازدیدکنندگان قرار داشت و در این شرایط امکان هیچ‌گونه تبانی‌ای ممکن نبود. کل آثار به‌فروش‌رسیده و تمام این مبالغ دریافت شده‌اند.
‌اتفاقا یکی از نقدهای بعد از حراج این بود که چطور ممکن است صددرصد آثار یک حراج به‌فروش برسد. چطور این مساله را توجیه می‌کنید؟
به‌نظرم طرح این سوال قابل انتظار است؛ چون بسیاری از حراج‌های دنیا به رقم‌های فروش بین 70 تا 95‌درصد می‌رسد و فروش صد‌درصد آثار بسیار کم‌سابقه است. طبیعی است که این موضوع به ذهن عده‌ای متبادر شود اما واقعا تمامی آثار به فروش رفتند و اگر یک منبع پژوهشگر که به‌دنبال شایبه‌سازی و بی‌اعتبار جلوه دادن هنر ایران نباشد پیشقدم شود، حاضریم اسامی تمامی خریداران را اعلام کنیم. هر چند خود خریداران ممکن است علاقه‌ای به افشای نامشان نداشته باشند.
‌شما حاضر به این کار هستید؟
بله، به‌صورت خصوصی حاضر به انجام این کار هستیم. حراج‌های دنیا اسامی خریدارانشان را افشا نمی‌کنند. اما ما حاضریم مواردی را که مشکوک است یا به طور کلی تمامی خریدها را اعلام کنیم. باید بگویم تمامی خریدها قطعی صورت گرفته و شش‌میلیاردو545‌میلیون‌تومان، قطعا واصل خواهد شد.
اما به شکل جزیی امکان دارد خارج از اراده حراج‌گذار، افرادی روی اثر خاصی نوعی تبانی کرده باشند یعنی در مزایده شرکت کرده باشند و بخواهند قیمت یک اثر را بالا ببرند. این مساله خارج از اراده و حتی آگاهی حراج‌گذار است و ممکن است در همه حراج‌های دنیا اتفاق بیفتد. وقتی قیمت یک اثر از یک حدی بالاتر رفت به یک کالا برای سرمایه‌گذاری تبدیل می‌شود. تمام رفتارهایی که از سوی افراد سودجو به‌منظور بالا یا پایین بردن قیمت برای هر کالایی صورت می‌گیرد، ممکن است در مورد اثر هنری هم انجام شود. ما به‌عنوان برپا‌کننده حراج البته اگر متوجه این قضیه شویم جلو این کار را می‌گیریم. حداقل کاری که انجام می‌دهیم این است که از شرکت این افراد در حراج‌های بعدی جلوگیری می‌کنیم. اما امکان دارد متوجه این قضیه هم نشویم چون افراد برای خرید اثر ثبت‌نام کرده و در مزایده شرکت می‌کنند و در آخر کار، نفر برنده مبلغ را پرداخت می‌کند اما نمی‌دانیم کسی که روی قیمت همپای بقیه در مزایده شرکت می‌کرد تبانی کرده بود یا نه و این قضیه را ممکن است هرگز متوجه نشویم. این اتفاق ممکن است نه‌فقط در حراج ما بلکه در حراج‌های دیگر هم اتفاق بیفتد. البته ما نهایتا مکانیسم‌هایی برای تشخیص این قضیه داریم.
‌می‌توانید این مکانیزم‌ها را توضیح دهید؟
مثلا اینکه می‌توانیم بررسی کنیم کسانی که در مزایده شرکت می‌کنند و برنده نمی‌شوند آیا در مورد خاصی شرکت کرده‌اند یا در آثار دیگر هم شرکت داشته‌اند. اگر کسی به‌طور معمول در خرید چند اثر شرکت کرده و در چند مورد برنده نشده روال طبیعی کار است؛ ولی اگر احساس کنیم کسی فقط در بالابردن قیمت‌ها نقش داشته با آگاهی‌ای که از تاریخچه آن اثر، آن هنرمند و مجموعه‌دارانش داریم، می‌توانیم حدس‌هایی بزنیم؛ اگرچه نمی‌توانیم چیزی را ثابت کنیم، می‌توانیم به فرضیه‌هایی نزدیک شویم. ما اجازه نمی‌دهیم اعتبار یک حراج و به طبع آن کل اعتبار هنر ایران به‌خاطر منافع خاص عده‌ای خاص مخدوش شود. اما به هر حال چنین چیزی نه در این اینجا بلکه در هر حراج دیگری میسر است و نه می‌توان آن را ثابت و نه ردکرد. به نظرم در این لحظه بهتر است که هنر را یک کالای اقتصادی بدانیم و نه یک مقوله فرهنگی. رفتارهایی را که ممکن است برای افزایش بهای یک کالای اقتصادی صورت بگیرد، وارد مقوله بررسی‌های هنری نکنیم.
‌به نکته مهمی اشاره کردید. طبیعتا حراج از قانون مارکت آثار هنری تبعیت می‌کند و مارکت، قوانین خاصی برای خودش دارد. اما می‌خواهم بپرسم شما در حراج تهران تا چه حد تابع این قوانین بین‌المللی هستید؟ از منظر چیدمان و شکل برگزاری، مشخص بود که به استانداردهای بین‌المللی نزدیک شده‌اید؛ اما چقدر تلاش کردید به مولفه‌های بین‌المللی مارکت هنر نزدیک شوید؟
ما سعی کردیم هم به لحاظ شکلی و هم محتوایی در تمامی مراحل برگزاری حراج از فرمت بین‌المللی موجود و به طور مشخص الگوی عمل کریستیز استفاده کنیم.
‌چرا کریستیز؟
اول به خاطر اینکه معتبرترین خانه حراج دنیاست، دوم اینکه در حراج ایران و کل منطقه قوی‌ترین حضور را دارد. سوم به خاطر همکاری بنده با آن حراج. ما از نزدیک با مراحل مختلف برگزاری یک حراج از مرحله انتخاب آثار تا معرفی و بعد به فروش رساندن و مطالبه پول و تسویه‌حساب نهایی کار با روند سیستماتیک حراج کریستیز آشنا هستیم و می‌توانیم طبق همان فرمول کار کنیم. این را هم بگویم که اصولا روش عمل حراج کریستیز با دیگر حراج‌ها تفاوت فاحشی ندارد و متدی است که سال‌ها در دنیا حاکم شده و مشابه حراج‌های دیگر از آن استفاده می‌شود. این سیاست‌ها متضمن صحت، سلامت و رفتار صادقانه‌تر در معرفی آثار هنری است که کمتر مورد مناقشه قرار می‌گیرد.
‌در حراج امسال شش، هفت هنرمند بودند که سابق بر این حضوری در حراج‌ها نداشتند؛ از جمله هانیبال الخاص، جواد حمیدی، احمد اسفندیاری، محمود جوادی‌پور و کیخسرو خروش. معمولا این حرکت با ریسک بالا همراه است که اشخاصی را در حراج شرکت دهیم که حضورشان مسبوق به سابقه نبوده است. چه پشتوانه ذهنی و هدفی از مشارکت این افراد در حراج‌ داشتید؟
درست است که ورود هرکسی که قبلا در مارکت بین‌المللی یا داخلی حضور نداشته با ریسک بالایی همراه است؛ اما یکی از وظایف حراج تهران معرفی کسانی است که سزاوار حضور در مارکت‌اند ولی در عرصه‌های بین‌الملل مورد غفلت واقع شده‌اند؛ نام‌هایی که در تاریخ ایران مهم هستند ولی در مارکت هنر کمتر شنیده می‌شوند و بسیاری از مجموعه‌داران شاخص حتی اسم این افراد را نشنیده‌اند. حراج تهران به این طریق قصد داشت این افراد را معرفی و آنها را به مجموعه‌داران توصیه کند تا حلقه‌های مفقوده‌ای که مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند، در آینده وارد مارکت شوند و کارهایشان به نحو شایسته‌ای مورد مبادله قرار گیرد. بعضی از اسامی‌ای که ذکر کردید، پیشگامان هنر مدرن ایران هستند و استاد اساتید هنر معاصر به‌شمار می‌روند و لازم است در کلکسیون‌های مهم که نگاه تاریخ هنری دارند حتما مورد توجه قرار گیرند.
‌در سال‌های گذشته به خاطر نقش مشاورتی شما در قبال حراج‌های خارج از ایران و به‌طور مشخص کریستیز، بعضی از اعضای جامعه هنری از شخص شما انتظار دارند که در این حراج‌ها حضور داشته باشند و گاه از نبودشان گله‌مند هستند. پاسخ شما به این افراد چیست؟
اولین پاسخ این است که حق عده‌ای که در مارکت نیستند ولی کارهای خوبی دارند را به رسمیت می‌شناسیم و به دلیل فقدان حضورشان در حراج با آنها همدردی و تلاش می‌کنیم شرایطی برای حضورشان در مارکت فراهم شود.
‌آیا شما نقاش یا مجسمه‌ساز مشخصی را که تا به حال در حراج حضور نداشته، به هر قیمتی وارد مارکت می‌کنید؟
خیر. همه مایل هستند که در حراج حضور داشته باشند چون فکر می‌کنند از طریق حضور در حراج می‌توانند مارکت مطمئن‌تری را برای خودشان فراهم کنند که یکی از مزایای آن دسترسی به قیمت‌های بالاتر است. بدون شک عده‌ای از این افراد این شایستگی را دارند و کارهایشان از کیفیت خوبی برخوردار است و می‌تواند در حراج‌های داخلی و بین‌المللی حضور داشته باشد. عده‌ای هم در حراج‌ها دیده شده‌اند که ممکن است کارهایشان بهتر از همه کسانی که غایبند، نباشد. با قید اینکه در عالم هنر معیار بهتر و بدتر بودن قطعی نیست، همیشه ممکن است بین من و شما و آن هنرمند اختلاف نظر باشد که کسانی که هستند یا کسانی که نیستند کدامشان شایسته‌ترند. در مجموع قبول دارم کسانی در مارکت نیستند که شایسته حضور در آن را دارند. پذیرش این حق، وظیفه ماست و فقدان غیرمنصفانه آنها را باید بپذیریم. اما چه‌کار باید کرد؟
در مورد کریستیز باید در نظر داشت که نه من تصمیم‌گیرنده هستم و نه برای آنها توزیع منصفانه امکانات برای همه هنرمندان یک هدف است. آنها به دنبال ذایقه خریداران خودشان هستند. هیچ هدف ملی‌ای را نه در ایران و در نه حتی در کشور خودشان دنبال نمی‌کنند. آنها به دنبال یک بیزینس هستند و طبیعی است به طبع خریداران نگاه می‌کنند و آثاری را که برای خریدار جذاب باشد گردآوری و به فروش می‌رسانند. هر اثری را که برای خریدار جذاب نباشد، ولو اینکه خودشان هم بپسندند، در حراج وارد نمی‌کنند. آنها دنبال علاقه مخاطبان خودشانند و در پی اعمال انصاف و توزیع برابر فرصت نزد همه هنرمندان نیستند. در نظر داشته باشید که در آنجا امکان رقابت برای هنرمندان ایرانی در برابر هنرمندان عرب، ترکیه و دیگر کشورها وجود دارد. حضور ناموفق ایران، مستقل از اینکه چه کسانی ایران را نمایندگی می‌کنند، کفه ایران را در برابر کشورهای دیگر منطقه ضعیف‌تر می‌کند. مهم این است که ما در رقابت با کشورهای دیگر منطقه با فروش بیشتر، دست بالا را داشته باشیم. تا به حال هم کم‌وبیش اینطور بوده و پارامترها و فاکتورهای زیادی هست که هنر ایران را قوی‌تر از هنرمندان منطقه حفظ کرده. ما نمی‌خواهیم این مزیت را به صرف اینکه یک هنرمند دیگر وارد مارکت شود یا نشود، از دست بدهیم.
ضمنا در چنین حراج‌هایی سهم ایران یک سوم تا نیم است در برابر بیش از 20کشور دیگر که در حراج شرکت می‌کنند. ایران به تنهایی نه فقط بزرگ‌ترین کشور در این حراج است بلکه شاید در دوره‌هایی به تنهایی تعداد هنرمندانش از 20 کشور حاضر در حراج بیشتر بوده و رکوردهای بالاتری هم به دست آورده و به‌خصوص در زمینه هنر معاصر حضور پررنگ‌تری داشته است. آنها سهم محدودی را برای ایران در نظر می‌گیرند که البته بین کشورهای منطقه بالاترین سهم است و ما می‌خواهیم که این سهم برایمان حفظ شود. این موضوع در آنجا برای ما هدف است.
‌در این مدت هم شما هر از گاهی چهره‌های جدیدی وارد کردید که با سال‌های اول قابل قیاس نیست...
بله کریستیز چهره‌های جدیدی وارد کرده، اما به نظر من گاه افرادی به غلط وارد حراج كريستيز می‌شوند و در عین حال به برخی چهره‌ها که شایستگی حضور دارند این شانس داده نشده است. من تصمیم‌گیرنده حراج کریستیز نیستم و طبیعتا نمی‌توانم تاییدکننده آن باشم. اما استدلال کریستیز را هم درک می‌کنم که به تمایل خریدارانشان نگاه می‌کنند که با طبع من یا حتی خریداران داخلی ایران ممکن است متفاوت باشد. بعضی از خریداران پس‌زمینه فرهنگی مجموعه‌داران ایرانی را ندارند و ممکن است چیزهایی که از نظر ما چندان ارزشمند نباشد را آثار مطلوبی بدانند. اما به نظرم جایی که می‌توانیم به این عدم حضور غیرمنصفانه پایان دهیم و شانسی را برای حضور افراد دیگر فراهم کنیم، «حراج تهران» است که این کار هم انجام گرفت؛ در شروع با تعدادی از استادان که به نظرم در تکمیل مجموعه‌های هنری داخل کشور موثر خواهند بود و در ادامه جوان‌ها و هنرمندانی از نسل میانی که از طریق حراج، کارهایشان را معرفی می‌کنند و این ممکن است مقدمه‌ای برای حضور آنها در حراج‌های بین‌المللی باشد.
در حراج تهران می‌توانیم قدری به این نوع نگاه معتدل ناظر بر حضور افرادی که کمتر شانس حضور دارند بپردازیم؛ ولی در حراج‌های بین‌المللی که با کشورهای دیگر رقابت می‌کنیم حفظ سهمیه و جایگاهمان مهم‌تر است و البته طبع خریداران بین‌المللی. اگر خریدار بین‌المللی را از دست بدهیم ضرر کلی کرده‌ایم و جایگاه، سهمیه، موقعیت و اعتبارمان را از دست داده‌ایم.
‌در جامعه هنری این توقع وجود دارد که بدانند مکانیسم انتخاب آثار برای حراج تهران چه بود؟ اگر مایل هستید در این مورد توضیح دهید...
اگر در نظر داشته باشیم که ما تابع شرایط مارکت هستیم و بدانیم که عده مشخصی از هنرمندان بیشتر در مارکت بین‌المللی و داخلی حضور دارند، متوجه می‌شویم که این انتخاب در 80‌درصد موارد امری بدیهی است. حضور چهره‌های نام‌آوری مانند تناولی، احصایی، زنده‌رودی، آغداشلو و کیارستمی که مبرهن است و ما همتی برای انتخاب آنها انجام نداده‌ایم، بلکه از این هنرمندان درخواست کرده‌ایم آثاری را در اختیار ما بگذارند. انتخاب اثر هم در اکثر مواقع به خود هنرمند واگذار شده است. بنابراین ما حتی در انتخاب آن اثر چندان اعمال نظر نکرده‌ایم و مجموعه‌ای که پیشنهاد شده در 80‌درصد موارد مجموعه‌ای بدیهی بوده که عمدتا با رای چهره‌های نامدار مارکت صورت گرفت. افرادی از چهره‌های جوان‌تر هم بودند که در مارکت بین‌المللی حضور داشتند و حتی در این موارد هم انتخاب خارج از اراده ما براساس آثار موجود صورت گرفته. در 20‌درصد موارد انتخاب انجام داده‌ایم که باز هم در این موارد اکثر انتخاب‌ها را گالری‌ها انجام داده‌اند. ما به گالری‌های مهمی که در مارکت هنر به‌خصوص در سطح بین‌المللی فعال هستند پیشنهاد کردیم که هنرمندانی را به ما معرفی کنند و خودشان هم برای فروش آثارشان کمک کنند. بنابراین آن 20‌درصد هنرمندی که خارج از مارکت موجود حضور یافتند، هنرمندانی بودند که گالری‌ها پیشنهاد کردند. عمده آثار هنرمندانی که در قید حیات به سر می‌برند، مستقیم یا غیرمستقیم توسط خودشان ارایه شده است. در این رابطه مهم‌ترین تصمیم ما گنجاندن آثار پیشگامان هنر مدرن ایران بود که این تصمیم را به کمک خانواده‌های این هنرمندان و برخی مجموعه‌داران انجام دادیم.
‌در همه‌جا گفته می‌شود شما در یک فضای بسته کار را انتخاب می‌کنید...
این امری بدیهی است. به نظرم خود شما اگر یک‌بار سناریو را بنویسید در 90‌درصد مواقع به همین اسامی می‌رسید. از درگذشتگان نام‌هایی مانند سپهری، کاظمی، محصص و... از هنرمندان در قید حیات افرادی چون زنده‌رودی، تناولی، عربشاهی، آغداشلو و از نسل میانه هنرمندانی مانند شیشه‌گران، افجه‌ای، مسلمیان، درخشانی و... بعد به نسل جوان می‌رسید؛ کسانی که هروقت نمایشگاه داشتند با فروش موفق مواجه شدند. به راحتی در 80‌درصد مواقع به این افراد می‌رسید. در واقع ما در پاسخ به وضعیت موجود این آثار را از توصیه بدیهی مارکت انتخاب می‌کنیم. اما همیشه هم نمی‌خواهیم که تابع مارکت باشیم و شانس حضور افراد جدید را در مارکت بگیریم. بنابراین 20‌درصد انتخاب‌ها ازبین افراد جدیدی است که بعضا گالری‌ها به ما معرفی کرده‌اند. بعضی از افراد هستند که من یک‌بار هم ندیدمشان و با آثارشان آشنا نبوده‌ام و با انتخاب گالری‌ها وارد مارکت شده‌اند که بعد معلوم شد توصیه درستی هم بوده است.
‌در واقع نظر کارشناسی گالری‌داران دخیل بوده است؟
بله و اگر این افراد ناموفق باشند بار دیگر خود گالری‌دارها از معرفی این افراد خودداری می‌کنند.
‌در نقدها گفته می‌شد که شما خودتان آثار را انتخاب می‌کنید. در خبری اشاره شد که بانک پاسارگاد آثاری را ارایه کرده و تعاملی با حراج تهران صورت داده که مجموعه‌داران قدرتمند هم آثاری را ارایه دهند و آثاری را هم خریداری کنند.
بخشی از آثار خوب ما در حراج از مسعود عربشاهی، محسن وزیری‌مقدم و فریده لاشایی توسط کلکسیون بانک پاسارگاد ارایه شد. بانک پاساگارد از این هنرمندان آثار زیادی تهیه کرده و آمادگی داشت تعدادی را ارایه کند و از طریق فروش آنها آثاری را که ندارد خریداری و به این ترتیب مجموعه‌اش را تکمیل کند. به نظرم تصمیم پسندیده‌ای بود؛ تصمیمی که همه کلکسیونرهای مهم دنیا انجام می‌دهند. آنها موفق شدند آثاری را خریداری کنند که بخشی از هزینه آن از طریق فروش آثار کوچک‌ترشان حاصل شد. به دلیل تبلیغات وسیعی که روی یک اثر زنده‌یاد سهراب سپهری انجام شد، این اثر بالاتر از قیمت اولیه‌اش فروش رفت. فکر می‌کنم در روزهای بعد از حراج، قیمت این اثر خیلی بیش از آنچه که به فروش رفت رسیده باشد؛ به این علت که این همه تبلیغات هرگز روی یک اثر هنری صورت نگرفته است. این تبلیغات کافی است که بانک پاسارگاد بتواند آن را شاید به دو برابر قیمت به خود ما یا به هر مجموعه‌دار دیگری بفروشد. باید بدانید اثری که روی جلد کاتالوگ می‌آید، در نقطه تمرکز حراج ارایه می‌شود و بالاترین رکورد را کسب می‌کند، فی‌نفسه قیمتش دو برابر چیزی است که ارایه می‌شود و خردمندانه‌ترین کار این است که این اثر به هر مبلغی خریداری شود، چون تبلیغی که روی آن انجام شده قطعا باعث جهش در قیمت آن خواهد شد.
‌این آثار ارزنده در حراج‌های خاورمیانه و حتی پاریس هم ارایه می‌شوند. مبنای قیمت‌گذاری این آثار چه بوده و چه مولفه‌هایی را در نظر گرفته بودید؟
مبنای ما آخرین قیمت رسمی حاصل شده توسط هنرمند در آن دسته از کارهایش بوده است.
‌در فضای داخل یا فضای بین‌المللی؟
اگر هنرمند فروش بین‌المللی دارد طبعا برمبنای قیمت دلار حساب شده، اما اگر فروش بین‌المللی چندانی ندارد و اصولا مارکت داخلی معیار باشد، مبنا را قیمت داخل در نظر می‌گیریم.
‌ عده‌ای از خریداران به جای مراجعه به هنرمند برای خرید اثر با قیمت پایین‌تر، آثار را با قیمت بالاتر از حراج تهران خریداری می‌کنند. اهمیت خرید از حراج در چیست؟
من درک می‌کنم که خیلی‌ها خرید در حراج را ولو در قیمت بالاتر ترجیح می‌دهند، هم به دلیل هیجانی که در چنین خریدی وجود دارد و هم برای اعتباری که برای خریدار و خود اثری که خریداری می‌شود فراهم می‌کند. هیجان این کار به دلیل رقابت با افراد مختلف غیرقابل کتمان است. در همه جای دنیا افرادی حاضرند رقمی بیشتر از گالری‌ها را در یک فرآیند شورانگیز رقابتی بپردازند. در عین حال اثری که در یک حراج مهم خریداری شده باشد به راحتی می‌تواند به قیمت بهتری به فروش برسد. اینکه تصویر اثر در کاتالوگ یک حراج مهم بیاید و با برچسب آن حراج خریداری شود، شانس آن اثر را برای فروش بهتر در آینده افزایش می‌دهد. هدف ما این نیست که رقیبی برای گالری‌ها باشیم، بلکه مایلیم بر شمار فروش گالری‌ها بیفزاییم.
‌بحث‌ها و اختلاف نظرهای دیگری هم در مورد حراج تهران در سایت‌ها و محافل صورت گرفت؛ از جمله اینکه چرا حراج در یک هتل برپا شد یا چرا همگان نمی‌توانند آثارشان را به حراج جهت فروش بفرستند. در این زمینه چه پاسخی دارید؟
ابتدا باید بگویم که تمام حراج‌ها از جمله کریستیز در هتل‌ها برگزار می‌شوند. حراج بونامز در هتل میراژ دوبی برگزار می‌شد. برخی حراج‌ها در محل نمایشگاهی خود آن موسسه حراج برپا می‌شوند، مثلا حراج ساتبیز و کریستیز در لندن که مکانی برای خودشان دارند. اگر یک حراج بخواهد در جای دیگری غیر از سالن خودش برگزار شود قطعا در هتل‌های مهم و لوکس خواهد بود. این استفاده از یک رسم بین‌المللی برای ارایه شایسته اثر هنری در مکان سزاوار آن است. ما هم همان کار را انجام دادیم. دقت کنید فقط بحث پرستیژ مطرح نیست، بلکه تسهیلات جانبی که هتل فراهم می‌کند هم بسیار مهم است؛ از جمله پارکینگ مناسب و مسایل امنیتی و پذیرایی از میهمانان. مطمئنا اگر در مکان‌های دیگری این حراج را برگزار می‌کردیم، این تسهیلات در اختیارمان نمی‌بود و این موفقیت حاصل نمی‌شد. مورد دوم که فرمودید این بود که خیلی‌ها متقاضی هستند در حراج تهران یا حراج‌های مشابه حضور پیدا کنند. من همیشه می‌گویم «حراج نباید نقطه آغاز معرفی هنرمند باشد، بلکه نقطه پایان معرفی کاری او است»؛ یعنی هنرمند باید ابتدا کارش را با گالری‌های خوب و بعد خوب‌تر و نمایشگاه‌های گروهی و بعد نمایشگاه انفرادی شروع کند تا از آن طریق برای خودش یک مارکت با متقاضیان زیاد درست کند. در عین حال در نظر بگیریم که شرکت زودهنگام در حراج ممکن است ریسک بالایی برای خود هنرمند داشته باشد و ادامه کار او را با خطر مواجه کند. وی در این صورت شانسش را برای دفعات بعدی هم از دست می‌دهد؛ چون ممکن است توجهات زیادی را به‌عنوان هنرمندی که در مارکت ناموفق بوده از دست بدهد. حتی ممکن است هنرمندی موفق شود رقم بزرگی را در حراج به دست آورد، اما چنانچه بعدا امکان تکرار آن فروش در گالری برایش به وجود نیاید، آنچه که در حراج به دست آورده رقمی غیرواقعی قلمداد خواهد شد که با واقعیت بهای آثار هنرمند مغایر است. بارها دیده‌ام که هنرمندانی وارد حراج می‌شوند ولی ناموفق خارج می‌شوند یا موفق خارج می‌شوند، اما نمی‌توانند آن را در فرصت‌های دیگر تکرار کنند و عملا آن موفقیت به پاشنه آشیلشان تبدیل می‌شود و شرایطی بلوک‌شده پیش پای هنرمند قرار می‌گیرد که ممکن است وضعیت غم‌انگیزی را در ادامه کار برایش رقم بزند. به‌عنوان مثال اگر از 10 اثر که در نمایشگاه ارایه شده فقط چهار عدد از آنها فروش رود کسی نخواهد گفت که نمایشگاه، ناموفق است چون حتی اگر 30‌درصد از آثار با تخفیف فروش رود نمایشگاه، قابل قبول است. اما اگر هنرمندی در حراج به مبلغ 30‌میلیون‌تومان دست پیدا کند درحالی که در گالری نمی‌تواند حتی به 15‌میلیون‌تومان هم برسد، عده‌ای گمان خواهند کرد که آن 30‌میلیون‌تومان اشتباه بوده و پس از آن ممکن است کسی حاضر نباشد 10‌میلیون‌تومان هم برایش بپردازد.
‌در پایان دستاوردهای حراج تهران را چطور ارزیابی می‌کنید؟
بخشی از تشویق‌ها و دل‌گرمی‌هایی که از طرف دوستان و همکارانمان در روزهای بعد از حراج تهران نصیب ما شد برمی‌گردد به نتایج خیره‌کننده این حراج و فروش باورنکردنی و فوق پیش‌بینی آن‌ که در مواردی بالاتر از فروش دلاری آثار در خارج بود. در عین حال، رسیدن به رکورد‌های بی‌سابقه از جمله رکورد 700‌میلیون‌تومانی اثر سهراب سپهری از نقاط قوت این حراج بود که نه‌تنها رکورد حراج، بلکه رکورد تاریخی یک فروش رسمی در کشور محسوب می‌شود. این حراج توانست مارکت داخلی هنر را از حیث رکوردها در جایگاه خوب و امیدبخشی قرار دهد. از سوی دیگر باید گفت 30درصد از خریداران این حراج، افرادی جدید بودند که کارشان را با حراج تهران آغاز کردند و پیش‌بینی می‌شود بعدا این تلاششان را با خرید از گالری‌ها ادامه دهند. نکته جالب اینکه شماری از مجموعه‌داران توانمند که در سال‌های اخیر فعال بوده‌اند، در پایان حراج تهران موفق به خرید آثار دلخواه خود نشدند، صرفا به این دلیل که پیشنهادهایی بالاتر از ارقام مورد نظر آنها، از سوی مجموعه‌داران جدید مطرح شد. این تحول مهم حکایت از آن دارد که ممکن است هرلحظه مجموعه‌داران توانمندتری وارد مارکت شوند و بنابراین حراج تهران ورود دست‌های قوی، توانمند و جوان را در عالم هنر نوید داد. البته آنهایی که موفق به خرید آثار دلخواهشان نشدند هم از نتایج این حراج و فضای شکوفای حاصل از آن خرسندند، چون اکنون آثار هنری را یک سرمایه‌گذاری مطمئن‌تر قلمداد می‌کنند؛ و خلاصه کلام اینکه، «هردم از این باغ بری می‌رسد... »
یک هفته بعد از حراج 5/6‌میلیاردتومانی تهران، با علیرضا سمیع‌آذر به گفت‌وگو نشستیم؛ گفت‌وگویی صریح و چالشی درباره دومین حراج تهران با کسی که این‌روزها در سه عرصه آموزش، نگارش و اقتصاد هنر فعال است. می‌گوید وقت خود را به شکلی مساوی صرف هر سه حوزه کرده؛ با این حال کیست که به دشواری‌های فعالیت در عرصه پرمخاطره اقتصاد هنر واقف نباشد؟ سمیع‌آذر اما گویا پیمانی نانوشته با خود بسته که در روشن نگاه داشتن چراغ اقتصاد هنر در ایران سهیم باشد؛ سهمی که به گواه بسیاری از هنرمندان و مجموعه‌داران بالاست و طی سال‌های گذشته به بالندگی و دیده شدن هنر ایران در عرصه بین‌المللی کمک شایان‌توجهی کرده است. این مدرس و کارشناس هنر، پس از تحصیل در رشته معماری در دانشگاه تهران، در سال 1375 دکترای خود را از دانشگاه مرکزی انگلستان دریافت کرد. او از سال 1377 تا 1384 ریاست موزه هنرهای معاصر تهران را برعهده داشت؛ سال‌هایی که تحت عنوان «دوران طلایی موزه هنرهای معاصر» شناخته می‌شود. او صاحب کتاب‌های متعددی است از جمله دو کتاب ترجمه «مفاهیم و رویکردها در آخرین جنبش‌های هنری قرن بیستم» و «جهانی شدن و هنر جدید» (هر دو از نوشته‌های ادوارد لوسی اسمیت) که توسط نشر نظر انتشار یافته است. همچنین تالیف دو کتاب «اوج و افول مدرنیسم» و «انقلاب مفهومی» از مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» در کارنامه‌اش دیده می‌شود. علیرضا سمیع‌آذر در سال 1382 از سوی باشگاه ملی هنرهای آمریکا به‌خاطر تلاش و کسب دستاوردهای چشمگیر در عرصه هنر، موفق به دریافت نشان طلا شد. در سال 1386 نیز نشان شوالیه هنر و ادبیات دولت فرانسه را دریافت کرد. گفت‌وگویمان را با او در ادامه می‌خوانید.

‌بعد از حراج دوم تهران، عده‌ای معتقد بودند فروش‌ها در این حراج «صوری» بوده است. اولا چنین اتفاقی چه سودی برای بانیان این اتفاق دارد و دیگر اینکه اصولا چطور می‌شود یک حراج صوری باشد؟
ابتدا باید بدانیم که صوری بودن یک حراج چطور می‌تواند امکان داشته باشد. اول اینکه کل حراج را یک حرکت تبانی شده و بی‌اعتبار تلقی کنیم؛ به این معنی که اصلا مزایده‌ای صورت نگرفته یا اینکه بگوییم قیمت کارهایی که در حراج شرکت کرده‌اند به شکل صوری افزایش پیدا کرده‌اند...
‌در مورد این حراج، بحث بیشتر بر سر صوری بودن قیمت‌ها بود...
این حراج به‌طور کامل در معرض دید شمار بی‌سابقه‌ای از بازدیدکنندگان قرار داشت و در این شرایط امکان هیچ‌گونه تبانی‌ای ممکن نبود. کل آثار به‌فروش‌رسیده و تمام این مبالغ دریافت شده‌اند.
‌اتفاقا یکی از نقدهای بعد از حراج این بود که چطور ممکن است صددرصد آثار یک حراج به‌فروش برسد. چطور این مساله را توجیه می‌کنید؟
به‌نظرم طرح این سوال قابل انتظار است؛ چون بسیاری از حراج‌های دنیا به رقم‌های فروش بین 70 تا 95‌درصد می‌رسد و فروش صد‌درصد آثار بسیار کم‌سابقه است. طبیعی است که این موضوع به ذهن عده‌ای متبادر شود اما واقعا تمامی آثار به فروش رفتند و اگر یک منبع پژوهشگر که به‌دنبال شایبه‌سازی و بی‌اعتبار جلوه دادن هنر ایران نباشد پیشقدم شود، حاضریم اسامی تمامی خریداران را اعلام کنیم. هر چند خود خریداران ممکن است علاقه‌ای به افشای نامشان نداشته باشند.
‌شما حاضر به این کار هستید؟
بله، به‌صورت خصوصی حاضر به انجام این کار هستیم. حراج‌های دنیا اسامی خریدارانشان را افشا نمی‌کنند. اما ما حاضریم مواردی را که مشکوک است یا به طور کلی تمامی خریدها را اعلام کنیم. باید بگویم تمامی خریدها قطعی صورت گرفته و شش‌میلیاردو545‌میلیون‌تومان، قطعا واصل خواهد شد.
اما به شکل جزیی امکان دارد خارج از اراده حراج‌گذار، افرادی روی اثر خاصی نوعی تبانی کرده باشند یعنی در مزایده شرکت کرده باشند و بخواهند قیمت یک اثر را بالا ببرند. این مساله خارج از اراده و حتی آگاهی حراج‌گذار است و ممکن است در همه حراج‌های دنیا اتفاق بیفتد. وقتی قیمت یک اثر از یک حدی بالاتر رفت به یک کالا برای سرمایه‌گذاری تبدیل می‌شود. تمام رفتارهایی که از سوی افراد سودجو به‌منظور بالا یا پایین بردن قیمت برای هر کالایی صورت می‌گیرد، ممکن است در مورد اثر هنری هم انجام شود. ما به‌عنوان برپا‌کننده حراج البته اگر متوجه این قضیه شویم جلو این کار را می‌گیریم. حداقل کاری که انجام می‌دهیم این است که از شرکت این افراد در حراج‌های بعدی جلوگیری می‌کنیم. اما امکان دارد متوجه این قضیه هم نشویم چون افراد برای خرید اثر ثبت‌نام کرده و در مزایده شرکت می‌کنند و در آخر کار، نفر برنده مبلغ را پرداخت می‌کند اما نمی‌دانیم کسی که روی قیمت همپای بقیه در مزایده شرکت می‌کرد تبانی کرده بود یا نه و این قضیه را ممکن است هرگز متوجه نشویم. این اتفاق ممکن است نه‌فقط در حراج ما بلکه در حراج‌های دیگر هم اتفاق بیفتد. البته ما نهایتا مکانیسم‌هایی برای تشخیص این قضیه داریم.
‌می‌توانید این مکانیزم‌ها را توضیح دهید؟
مثلا اینکه می‌توانیم بررسی کنیم کسانی که در مزایده شرکت می‌کنند و برنده نمی‌شوند آیا در مورد خاصی شرکت کرده‌اند یا در آثار دیگر هم شرکت داشته‌اند. اگر کسی به‌طور معمول در خرید چند اثر شرکت کرده و در چند مورد برنده نشده روال طبیعی کار است؛ ولی اگر احساس کنیم کسی فقط در بالابردن قیمت‌ها نقش داشته با آگاهی‌ای که از تاریخچه آن اثر، آن هنرمند و مجموعه‌دارانش داریم، می‌توانیم حدس‌هایی بزنیم؛ اگرچه نمی‌توانیم چیزی را ثابت کنیم، می‌توانیم به فرضیه‌هایی نزدیک شویم. ما اجازه نمی‌دهیم اعتبار یک حراج و به طبع آن کل اعتبار هنر ایران به‌خاطر منافع خاص عده‌ای خاص مخدوش شود. اما به هر حال چنین چیزی نه در این اینجا بلکه در هر حراج دیگری میسر است و نه می‌توان آن را ثابت و نه ردکرد. به نظرم در این لحظه بهتر است که هنر را یک کالای اقتصادی بدانیم و نه یک مقوله فرهنگی. رفتارهایی را که ممکن است برای افزایش بهای یک کالای اقتصادی صورت بگیرد، وارد مقوله بررسی‌های هنری نکنیم.
‌به نکته مهمی اشاره کردید. طبیعتا حراج از قانون مارکت آثار هنری تبعیت می‌کند و مارکت، قوانین خاصی برای خودش دارد. اما می‌خواهم بپرسم شما در حراج تهران تا چه حد تابع این قوانین بین‌المللی هستید؟ از منظر چیدمان و شکل برگزاری، مشخص بود که به استانداردهای بین‌المللی نزدیک شده‌اید؛ اما چقدر تلاش کردید به مولفه‌های بین‌المللی مارکت هنر نزدیک شوید؟
ما سعی کردیم هم به لحاظ شکلی و هم محتوایی در تمامی مراحل برگزاری حراج از فرمت بین‌المللی موجود و به طور مشخص الگوی عمل کریستیز استفاده کنیم.
‌چرا کریستیز؟
اول به خاطر اینکه معتبرترین خانه حراج دنیاست، دوم اینکه در حراج ایران و کل منطقه قوی‌ترین حضور را دارد. سوم به خاطر همکاری بنده با آن حراج. ما از نزدیک با مراحل مختلف برگزاری یک حراج از مرحله انتخاب آثار تا معرفی و بعد به فروش رساندن و مطالبه پول و تسویه‌حساب نهایی کار با روند سیستماتیک حراج کریستیز آشنا هستیم و می‌توانیم طبق همان فرمول کار کنیم. این را هم بگویم که اصولا روش عمل حراج کریستیز با دیگر حراج‌ها تفاوت فاحشی ندارد و متدی است که سال‌ها در دنیا حاکم شده و مشابه حراج‌های دیگر از آن استفاده می‌شود. این سیاست‌ها متضمن صحت، سلامت و رفتار صادقانه‌تر در معرفی آثار هنری است که کمتر مورد مناقشه قرار می‌گیرد.
‌در حراج امسال شش، هفت هنرمند بودند که سابق بر این حضوری در حراج‌ها نداشتند؛ از جمله هانیبال الخاص، جواد حمیدی، احمد اسفندیاری، محمود جوادی‌پور و کیخسرو خروش. معمولا این حرکت با ریسک بالا همراه است که اشخاصی را در حراج شرکت دهیم که حضورشان مسبوق به سابقه نبوده است. چه پشتوانه ذهنی و هدفی از مشارکت این افراد در حراج‌ داشتید؟
درست است که ورود هرکسی که قبلا در مارکت بین‌المللی یا داخلی حضور نداشته با ریسک بالایی همراه است؛ اما یکی از وظایف حراج تهران معرفی کسانی است که سزاوار حضور در مارکت‌اند ولی در عرصه‌های بین‌الملل مورد غفلت واقع شده‌اند؛ نام‌هایی که در تاریخ ایران مهم هستند ولی در مارکت هنر کمتر شنیده می‌شوند و بسیاری از مجموعه‌داران شاخص حتی اسم این افراد را نشنیده‌اند. حراج تهران به این طریق قصد داشت این افراد را معرفی و آنها را به مجموعه‌داران توصیه کند تا حلقه‌های مفقوده‌ای که مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند، در آینده وارد مارکت شوند و کارهایشان به نحو شایسته‌ای مورد مبادله قرار گیرد. بعضی از اسامی‌ای که ذکر کردید، پیشگامان هنر مدرن ایران هستند و استاد اساتید هنر معاصر به‌شمار می‌روند و لازم است در کلکسیون‌های مهم که نگاه تاریخ هنری دارند حتما مورد توجه قرار گیرند.
‌در سال‌های گذشته به خاطر نقش مشاورتی شما در قبال حراج‌های خارج از ایران و به‌طور مشخص کریستیز، بعضی از اعضای جامعه هنری از شخص شما انتظار دارند که در این حراج‌ها حضور داشته باشند و گاه از نبودشان گله‌مند هستند. پاسخ شما به این افراد چیست؟
اولین پاسخ این است که حق عده‌ای که در مارکت نیستند ولی کارهای خوبی دارند را به رسمیت می‌شناسیم و به دلیل فقدان حضورشان در حراج با آنها همدردی و تلاش می‌کنیم شرایطی برای حضورشان در مارکت فراهم شود.
‌آیا شما نقاش یا مجسمه‌ساز مشخصی را که تا به حال در حراج حضور نداشته، به هر قیمتی وارد مارکت می‌کنید؟
خیر. همه مایل هستند که در حراج حضور داشته باشند چون فکر می‌کنند از طریق حضور در حراج می‌توانند مارکت مطمئن‌تری را برای خودشان فراهم کنند که یکی از مزایای آن دسترسی به قیمت‌های بالاتر است. بدون شک عده‌ای از این افراد این شایستگی را دارند و کارهایشان از کیفیت خوبی برخوردار است و می‌تواند در حراج‌های داخلی و بین‌المللی حضور داشته باشد. عده‌ای هم در حراج‌ها دیده شده‌اند که ممکن است کارهایشان بهتر از همه کسانی که غایبند، نباشد. با قید اینکه در عالم هنر معیار بهتر و بدتر بودن قطعی نیست، همیشه ممکن است بین من و شما و آن هنرمند اختلاف نظر باشد که کسانی که هستند یا کسانی که نیستند کدامشان شایسته‌ترند. در مجموع قبول دارم کسانی در مارکت نیستند که شایسته حضور در آن را دارند. پذیرش این حق، وظیفه ماست و فقدان غیرمنصفانه آنها را باید بپذیریم. اما چه‌کار باید کرد؟
در مورد کریستیز باید در نظر داشت که نه من تصمیم‌گیرنده هستم و نه برای آنها توزیع منصفانه امکانات برای همه هنرمندان یک هدف است. آنها به دنبال ذایقه خریداران خودشان هستند. هیچ هدف ملی‌ای را نه در ایران و در نه حتی در کشور خودشان دنبال نمی‌کنند. آنها به دنبال یک بیزینس هستند و طبیعی است به طبع خریداران نگاه می‌کنند و آثاری را که برای خریدار جذاب باشد گردآوری و به فروش می‌رسانند. هر اثری را که برای خریدار جذاب نباشد، ولو اینکه خودشان هم بپسندند، در حراج وارد نمی‌کنند. آنها دنبال علاقه مخاطبان خودشانند و در پی اعمال انصاف و توزیع برابر فرصت نزد همه هنرمندان نیستند. در نظر داشته باشید که در آنجا امکان رقابت برای هنرمندان ایرانی در برابر هنرمندان عرب، ترکیه و دیگر کشورها وجود دارد. حضور ناموفق ایران، مستقل از اینکه چه کسانی ایران را نمایندگی می‌کنند، کفه ایران را در برابر کشورهای دیگر منطقه ضعیف‌تر می‌کند. مهم این است که ما در رقابت با کشورهای دیگر منطقه با فروش بیشتر، دست بالا را داشته باشیم. تا به حال هم کم‌وبیش اینطور بوده و پارامترها و فاکتورهای زیادی هست که هنر ایران را قوی‌تر از هنرمندان منطقه حفظ کرده. ما نمی‌خواهیم این مزیت را به صرف اینکه یک هنرمند دیگر وارد مارکت شود یا نشود، از دست بدهیم.
ضمنا در چنین حراج‌هایی سهم ایران یک سوم تا نیم است در برابر بیش از 20کشور دیگر که در حراج شرکت می‌کنند. ایران به تنهایی نه فقط بزرگ‌ترین کشور در این حراج است بلکه شاید در دوره‌هایی به تنهایی تعداد هنرمندانش از 20 کشور حاضر در حراج بیشتر بوده و رکوردهای بالاتری هم به دست آورده و به‌خصوص در زمینه هنر معاصر حضور پررنگ‌تری داشته است. آنها سهم محدودی را برای ایران در نظر می‌گیرند که البته بین کشورهای منطقه بالاترین سهم است و ما می‌خواهیم که این سهم برایمان حفظ شود. این موضوع در آنجا برای ما هدف است.
‌در این مدت هم شما هر از گاهی چهره‌های جدیدی وارد کردید که با سال‌های اول قابل قیاس نیست...
بله کریستیز چهره‌های جدیدی وارد کرده، اما به نظر من گاه افرادی به غلط وارد حراج كريستيز می‌شوند و در عین حال به برخی چهره‌ها که شایستگی حضور دارند این شانس داده نشده است. من تصمیم‌گیرنده حراج کریستیز نیستم و طبیعتا نمی‌توانم تاییدکننده آن باشم. اما استدلال کریستیز را هم درک می‌کنم که به تمایل خریدارانشان نگاه می‌کنند که با طبع من یا حتی خریداران داخلی ایران ممکن است متفاوت باشد. بعضی از خریداران پس‌زمینه فرهنگی مجموعه‌داران ایرانی را ندارند و ممکن است چیزهایی که از نظر ما چندان ارزشمند نباشد را آثار مطلوبی بدانند. اما به نظرم جایی که می‌توانیم به این عدم حضور غیرمنصفانه پایان دهیم و شانسی را برای حضور افراد دیگر فراهم کنیم، «حراج تهران» است که این کار هم انجام گرفت؛ در شروع با تعدادی از استادان که به نظرم در تکمیل مجموعه‌های هنری داخل کشور موثر خواهند بود و در ادامه جوان‌ها و هنرمندانی از نسل میانی که از طریق حراج، کارهایشان را معرفی می‌کنند و این ممکن است مقدمه‌ای برای حضور آنها در حراج‌های بین‌المللی باشد.
در حراج تهران می‌توانیم قدری به این نوع نگاه معتدل ناظر بر حضور افرادی که کمتر شانس حضور دارند بپردازیم؛ ولی در حراج‌های بین‌المللی که با کشورهای دیگر رقابت می‌کنیم حفظ سهمیه و جایگاهمان مهم‌تر است و البته طبع خریداران بین‌المللی. اگر خریدار بین‌المللی را از دست بدهیم ضرر کلی کرده‌ایم و جایگاه، سهمیه، موقعیت و اعتبارمان را از دست داده‌ایم.
‌در جامعه هنری این توقع وجود دارد که بدانند مکانیسم انتخاب آثار برای حراج تهران چه بود؟ اگر مایل هستید در این مورد توضیح دهید...
اگر در نظر داشته باشیم که ما تابع شرایط مارکت هستیم و بدانیم که عده مشخصی از هنرمندان بیشتر در مارکت بین‌المللی و داخلی حضور دارند، متوجه می‌شویم که این انتخاب در 80‌درصد موارد امری بدیهی است. حضور چهره‌های نام‌آوری مانند تناولی، احصایی، زنده‌رودی، آغداشلو و کیارستمی که مبرهن است و ما همتی برای انتخاب آنها انجام نداده‌ایم، بلکه از این هنرمندان درخواست کرده‌ایم آثاری را در اختیار ما بگذارند. انتخاب اثر هم در اکثر مواقع به خود هنرمند واگذار شده است. بنابراین ما حتی در انتخاب آن اثر چندان اعمال نظر نکرده‌ایم و مجموعه‌ای که پیشنهاد شده در 80‌درصد موارد مجموعه‌ای بدیهی بوده که عمدتا با رای چهره‌های نامدار مارکت صورت گرفت. افرادی از چهره‌های جوان‌تر هم بودند که در مارکت بین‌المللی حضور داشتند و حتی در این موارد هم انتخاب خارج از اراده ما براساس آثار موجود صورت گرفته. در 20‌درصد موارد انتخاب انجام داده‌ایم که باز هم در این موارد اکثر انتخاب‌ها را گالری‌ها انجام داده‌اند. ما به گالری‌های مهمی که در مارکت هنر به‌خصوص در سطح بین‌المللی فعال هستند پیشنهاد کردیم که هنرمندانی را به ما معرفی کنند و خودشان هم برای فروش آثارشان کمک کنند. بنابراین آن 20‌درصد هنرمندی که خارج از مارکت موجود حضور یافتند، هنرمندانی بودند که گالری‌ها پیشنهاد کردند. عمده آثار هنرمندانی که در قید حیات به سر می‌برند، مستقیم یا غیرمستقیم توسط خودشان ارایه شده است. در این رابطه مهم‌ترین تصمیم ما گنجاندن آثار پیشگامان هنر مدرن ایران بود که این تصمیم را به کمک خانواده‌های این هنرمندان و برخی مجموعه‌داران انجام دادیم.
‌در همه‌جا گفته می‌شود شما در یک فضای بسته کار را انتخاب می‌کنید...
این امری بدیهی است. به نظرم خود شما اگر یک‌بار سناریو را بنویسید در 90‌درصد مواقع به همین اسامی می‌رسید. از درگذشتگان نام‌هایی مانند سپهری، کاظمی، محصص و... از هنرمندان در قید حیات افرادی چون زنده‌رودی، تناولی، عربشاهی، آغداشلو و از نسل میانه هنرمندانی مانند شیشه‌گران، افجه‌ای، مسلمیان، درخشانی و... بعد به نسل جوان می‌رسید؛ کسانی که هروقت نمایشگاه داشتند با فروش موفق مواجه شدند. به راحتی در 80‌درصد مواقع به این افراد می‌رسید. در واقع ما در پاسخ به وضعیت موجود این آثار را از توصیه بدیهی مارکت انتخاب می‌کنیم. اما همیشه هم نمی‌خواهیم که تابع مارکت باشیم و شانس حضور افراد جدید را در مارکت بگیریم. بنابراین 20‌درصد انتخاب‌ها ازبین افراد جدیدی است که بعضا گالری‌ها به ما معرفی کرده‌اند. بعضی از افراد هستند که من یک‌بار هم ندیدمشان و با آثارشان آشنا نبوده‌ام و با انتخاب گالری‌ها وارد مارکت شده‌اند که بعد معلوم شد توصیه درستی هم بوده است.
‌در واقع نظر کارشناسی گالری‌داران دخیل بوده است؟
بله و اگر این افراد ناموفق باشند بار دیگر خود گالری‌دارها از معرفی این افراد خودداری می‌کنند.
‌در نقدها گفته می‌شد که شما خودتان آثار را انتخاب می‌کنید. در خبری اشاره شد که بانک پاسارگاد آثاری را ارایه کرده و تعاملی با حراج تهران صورت داده که مجموعه‌داران قدرتمند هم آثاری را ارایه دهند و آثاری را هم خریداری کنند.
بخشی از آثار خوب ما در حراج از مسعود عربشاهی، محسن وزیری‌مقدم و فریده لاشایی توسط کلکسیون بانک پاسارگاد ارایه شد. بانک پاساگارد از این هنرمندان آثار زیادی تهیه کرده و آمادگی داشت تعدادی را ارایه کند و از طریق فروش آنها آثاری را که ندارد خریداری و به این ترتیب مجموعه‌اش را تکمیل کند. به نظرم تصمیم پسندیده‌ای بود؛ تصمیمی که همه کلکسیونرهای مهم دنیا انجام می‌دهند. آنها موفق شدند آثاری را خریداری کنند که بخشی از هزینه آن از طریق فروش آثار کوچک‌ترشان حاصل شد. به دلیل تبلیغات وسیعی که روی یک اثر زنده‌یاد سهراب سپهری انجام شد، این اثر بالاتر از قیمت اولیه‌اش فروش رفت. فکر می‌کنم در روزهای بعد از حراج، قیمت این اثر خیلی بیش از آنچه که به فروش رفت رسیده باشد؛ به این علت که این همه تبلیغات هرگز روی یک اثر هنری صورت نگرفته است. این تبلیغات کافی است که بانک پاسارگاد بتواند آن را شاید به دو برابر قیمت به خود ما یا به هر مجموعه‌دار دیگری بفروشد. باید بدانید اثری که روی جلد کاتالوگ می‌آید، در نقطه تمرکز حراج ارایه می‌شود و بالاترین رکورد را کسب می‌کند، فی‌نفسه قیمتش دو برابر چیزی است که ارایه می‌شود و خردمندانه‌ترین کار این است که این اثر به هر مبلغی خریداری شود، چون تبلیغی که روی آن انجام شده قطعا باعث جهش در قیمت آن خواهد شد.
‌این آثار ارزنده در حراج‌های خاورمیانه و حتی پاریس هم ارایه می‌شوند. مبنای قیمت‌گذاری این آثار چه بوده و چه مولفه‌هایی را در نظر گرفته بودید؟
مبنای ما آخرین قیمت رسمی حاصل شده توسط هنرمند در آن دسته از کارهایش بوده است.
‌در فضای داخل یا فضای بین‌المللی؟
اگر هنرمند فروش بین‌المللی دارد طبعا برمبنای قیمت دلار حساب شده، اما اگر فروش بین‌المللی چندانی ندارد و اصولا مارکت داخلی معیار باشد، مبنا را قیمت داخل در نظر می‌گیریم.
‌ عده‌ای از خریداران به جای مراجعه به هنرمند برای خرید اثر با قیمت پایین‌تر، آثار را با قیمت بالاتر از حراج تهران خریداری می‌کنند. اهمیت خرید از حراج در چیست؟
من درک می‌کنم که خیلی‌ها خرید در حراج را ولو در قیمت بالاتر ترجیح می‌دهند، هم به دلیل هیجانی که در چنین خریدی وجود دارد و هم برای اعتباری که برای خریدار و خود اثری که خریداری می‌شود فراهم می‌کند. هیجان این کار به دلیل رقابت با افراد مختلف غیرقابل کتمان است. در همه جای دنیا افرادی حاضرند رقمی بیشتر از گالری‌ها را در یک فرآیند شورانگیز رقابتی بپردازند. در عین حال اثری که در یک حراج مهم خریداری شده باشد به راحتی می‌تواند به قیمت بهتری به فروش برسد. اینکه تصویر اثر در کاتالوگ یک حراج مهم بیاید و با برچسب آن حراج خریداری شود، شانس آن اثر را برای فروش بهتر در آینده افزایش می‌دهد. هدف ما این نیست که رقیبی برای گالری‌ها باشیم، بلکه مایلیم بر شمار فروش گالری‌ها بیفزاییم.
‌بحث‌ها و اختلاف نظرهای دیگری هم در مورد حراج تهران در سایت‌ها و محافل صورت گرفت؛ از جمله اینکه چرا حراج در یک هتل برپا شد یا چرا همگان نمی‌توانند آثارشان را به حراج جهت فروش بفرستند. در این زمینه چه پاسخی دارید؟
ابتدا باید بگویم که تمام حراج‌ها از جمله کریستیز در هتل‌ها برگزار می‌شوند. حراج بونامز در هتل میراژ دوبی برگزار می‌شد. برخی حراج‌ها در محل نمایشگاهی خود آن موسسه حراج برپا می‌شوند، مثلا حراج ساتبیز و کریستیز در لندن که مکانی برای خودشان دارند. اگر یک حراج بخواهد در جای دیگری غیر از سالن خودش برگزار شود قطعا در هتل‌های مهم و لوکس خواهد بود. این استفاده از یک رسم بین‌المللی برای ارایه شایسته اثر هنری در مکان سزاوار آن است. ما هم همان کار را انجام دادیم. دقت کنید فقط بحث پرستیژ مطرح نیست، بلکه تسهیلات جانبی که هتل فراهم می‌کند هم بسیار مهم است؛ از جمله پارکینگ مناسب و مسایل امنیتی و پذیرایی از میهمانان. مطمئنا اگر در مکان‌های دیگری این حراج را برگزار می‌کردیم، این تسهیلات در اختیارمان نمی‌بود و این موفقیت حاصل نمی‌شد. مورد دوم که فرمودید این بود که خیلی‌ها متقاضی هستند در حراج تهران یا حراج‌های مشابه حضور پیدا کنند. من همیشه می‌گویم «حراج نباید نقطه آغاز معرفی هنرمند باشد، بلکه نقطه پایان معرفی کاری او است»؛ یعنی هنرمند باید ابتدا کارش را با گالری‌های خوب و بعد خوب‌تر و نمایشگاه‌های گروهی و بعد نمایشگاه انفرادی شروع کند تا از آن طریق برای خودش یک مارکت با متقاضیان زیاد درست کند. در عین حال در نظر بگیریم که شرکت زودهنگام در حراج ممکن است ریسک بالایی برای خود هنرمند داشته باشد و ادامه کار او را با خطر مواجه کند. وی در این صورت شانسش را برای دفعات بعدی هم از دست می‌دهد؛ چون ممکن است توجهات زیادی را به‌عنوان هنرمندی که در مارکت ناموفق بوده از دست بدهد. حتی ممکن است هنرمندی موفق شود رقم بزرگی را در حراج به دست آورد، اما چنانچه بعدا امکان تکرار آن فروش در گالری برایش به وجود نیاید، آنچه که در حراج به دست آورده رقمی غیرواقعی قلمداد خواهد شد که با واقعیت بهای آثار هنرمند مغایر است. بارها دیده‌ام که هنرمندانی وارد حراج می‌شوند ولی ناموفق خارج می‌شوند یا موفق خارج می‌شوند، اما نمی‌توانند آن را در فرصت‌های دیگر تکرار کنند و عملا آن موفقیت به پاشنه آشیلشان تبدیل می‌شود و شرایطی بلوک‌شده پیش پای هنرمند قرار می‌گیرد که ممکن است وضعیت غم‌انگیزی را در ادامه کار برایش رقم بزند. به‌عنوان مثال اگر از 10 اثر که در نمایشگاه ارایه شده فقط چهار عدد از آنها فروش رود کسی نخواهد گفت که نمایشگاه، ناموفق است چون حتی اگر 30‌درصد از آثار با تخفیف فروش رود نمایشگاه، قابل قبول است. اما اگر هنرمندی در حراج به مبلغ 30‌میلیون‌تومان دست پیدا کند درحالی که در گالری نمی‌تواند حتی به 15‌میلیون‌تومان هم برسد، عده‌ای گمان خواهند کرد که آن 30‌میلیون‌تومان اشتباه بوده و پس از آن ممکن است کسی حاضر نباشد 10‌میلیون‌تومان هم برایش بپردازد.
‌در پایان دستاوردهای حراج تهران را چطور ارزیابی می‌کنید؟
بخشی از تشویق‌ها و دل‌گرمی‌هایی که از طرف دوستان و همکارانمان در روزهای بعد از حراج تهران نصیب ما شد برمی‌گردد به نتایج خیره‌کننده این حراج و فروش باورنکردنی و فوق پیش‌بینی آن‌ که در مواردی بالاتر از فروش دلاری آثار در خارج بود. در عین حال، رسیدن به رکورد‌های بی‌سابقه از جمله رکورد 700‌میلیون‌تومانی اثر سهراب سپهری از نقاط قوت این حراج بود که نه‌تنها رکورد حراج، بلکه رکورد تاریخی یک فروش رسمی در کشور محسوب می‌شود. این حراج توانست مارکت داخلی هنر را از حیث رکوردها در جایگاه خوب و امیدبخشی قرار دهد. از سوی دیگر باید گفت 30درصد از خریداران این حراج، افرادی جدید بودند که کارشان را با حراج تهران آغاز کردند و پیش‌بینی می‌شود بعدا این تلاششان را با خرید از گالری‌ها ادامه دهند. نکته جالب اینکه شماری از مجموعه‌داران توانمند که در سال‌های اخیر فعال بوده‌اند، در پایان حراج تهران موفق به خرید آثار دلخواه خود نشدند، صرفا به این دلیل که پیشنهادهایی بالاتر از ارقام مورد نظر آنها، از سوی مجموعه‌داران جدید مطرح شد. این تحول مهم حکایت از آن دارد که ممکن است هرلحظه مجموعه‌داران توانمندتری وارد مارکت شوند و بنابراین حراج تهران ورود دست‌های قوی، توانمند و جوان را در عالم هنر نوید داد. البته آنهایی که موفق به خرید آثار دلخواهشان نشدند هم از نتایج این حراج و فضای شکوفای حاصل از آن خرسندند، چون اکنون آثار هنری را یک سرمایه‌گذاری مطمئن‌تر قلمداد می‌کنند؛ و خلاصه کلام اینکه، «هردم از این باغ بری می‌رسد... »

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.