|

پنجمین سالگشت خداحافظی خسروشکیبایی

خاطره‌ای ماندگار

شرق، عسل عباسیان: وقتی دکلمه می‌کرد: «مهربانی را بیاموزیم، فرصت آیینه‌ها در پشت در مانده است...» ناگزیر بودی «مهربانی» را بیاموزی، چون «مهربانی» دیگر کلمه نبود، شوری بود که او با صدایش به جانت می‌ریخت.
یا وقتی در سریال «خانه سبز» می‌گفت: «چه معنی داره تو این دنیا کسی با کسی قهر باشه؟ چه معنی داره تو این دنیا کسی تنها باشه؟ چه معنی داره تو این دنیا آدم‌ها یک روز بیان و یک روز برن؟ چه معنی داره تو این دنیا دل بعضی‌ها اینقدر تنگ باشه؟ اصلا چه معنی داره تو این دنیا دل بعضی‌ها از سنگ باشه؟» حتی اگر کودک بودی و هنوز بی‌خبر از معادلات این دنیا، دلت با صدایش همراه می‌شد و می‌لرزید. دیروز، پنجمین سالگشت خداحافظی او بود، در حالی که اگر صدها سال هم از نبودنش بگذرد، او تا ابد در حافظه ما و نسل‌های بعد از ما زنده خواهد ماند. بازی‌های درخشانش در فیلم‌هایی چون «هامون»، «کاغذ بی‌خط»، «پری»، «اتوبوس شب» و... او را در تاریخ سینمای ایران جاودانه کرده‌اند. برای ما صدا و تصویر و یاد «خسرو شکیبایی» سراسر خاطره است، شما چه خاطره‌ای از همکاری، رفاقت و زندگی با این هنرمند دارید؟

داریوش مهرجویی - کارگردان
وقتی می‌شنوم پنج سال از فقدان «خسرو شکیبایی» گذشته است، مبهوت می‌شوم و تعجب می‌کنم، چون برای من انگار همین پارسال بود که «خسرو» برای همیشه رفت. شاید چون «خسرو شکیبایی» را مدام می‌بینم. در واقعیت و رویا. در خواب و بیداری. حضورش برایم مدام جاریست در فیلم‌هایش. هر روز و هر لحظه. بسیار متاسفم که مرگ برای همه ما اتفاق می‌افتد و این داس بالای سر همه ما هست. امیدوارم روح «خسرو» شاد و در آرامش باشد.
کیومرث پوراحمد - کارگردان
«خسرو شکیبایی» غیرقابل رقابت بود، چه جلوی دوربین به عنوان بازیگر، چه پشت دوربین به عنوان همکار و مشاور و دوسـت و چه میان مردم به عنـوان ستاره‌ای محبوب و دوست‌داشتنی. آنقدر دوست‌داشتنی که دیدیم مرگش نه فقط برای دوستان و همکارانش، که برای همه‌ مردم ایران باورنکردنی و بهت‌انگیز بود. ضربه‌ای بود واقعا! دل «خسرو» به گستره دریا بود برای دوست‌داشتن و عشق‌ورزیدن به دیگران، به همگان. مردم با آن بدرقه‌ شورانگیز نشان دادند که این بی‌کرانگی را به‌خوبی دریافته بودند. و دل «خسرو» در عین حال بسیار کوچک و تنگ بود برای نامهربانی‌ها و دلگیری‌ها. او تاب کم‌ترین بی‌مهری را، از هیچ سو نداشت. بی‌مهری خودش نسبت به دیگران را، یا نامهربانی دیگران را به خودش.
رقیب هیچکس نبود و در عین حال که بسیار فروتن بود و اصلا تصور نمی‌کرد غیرقابل رقابت است، به خاطر بزرگی‌اش و منش بخشنده‌اش با هیچکس احساس رقابت نمی‌کرد. سر صحنه فیلم، در هر فرصتی بازیگران جوان یا تازه‌کار را می‌دیدی که گرد او حلقه زده‌اند و او سخاوتمندانه تجربه‌های خودش را، تجربه‌های سال‌های دراز رنج و کار و خون دلش را با آنها قسمت می‌کند. او چنان نسبت به بازیگران مقابلش احساس مسوولیت داشت که انگار این وظیفه قطعی اوست که آنها نه‌تنها در برابر «خسرو» احساس ضعف نکنند بلکه از او هم بهتر باشند. حتی بهترین باشند، همان‌طور که «خسرو» بود.
«خسرو» بازیگری مولف و خلاق بود. دایما به لحظه‌لحظه‌های نقش‌اش و به همـــه‌ فیلم فکر می‌کرد و غالبا قبل از فیلمبرداری و گاه در فاصــله‌ تمرین تا فیلمبرداری پیشنهادی تازه داشت. او در هر فیلمش می‌توانست چیزی یا چیزهایی بدیع و بکر به بازی‌اش اضافه کند و به غنای بازیگری در سینمای ایران بیفزاید.
او همیشه برای اجرا و نمایش ظرافت‌ها، چنته‌اش پر بود. در «اتوبوس شب» پس از بسیاری جمله‌ها مکث‌هایی ـ گاه طولانی ـ و چنان هنرمندانه داشت که سرشار از جذابیت و شیرینی بود و با این مکث‌ها شخصیت را منحصر به فرد می‌کرد. بسیار پیش می‌آمد که «خسرو شکیبایی» میزانسن، دکوپاژ و مونتاژِ از پیش فکرشده را تحت تاثیر بازی‌اش به‌کلی تغییر می‌داد. عمو رحیم «اتوبوس شب» روی پرده سینما، با آنچه در ذهنم بود، تفاوت داشت. با خلاقیت «خسرو» و همدلی بینمان «عمو رحیم» دیگری بر پرده سینما جان گرفت. همه اين خصوصيات سبب شدند «خسرو شکیبایی» یگانه باشد و امروز جای او خالیست.
پوران درخشنده - کارگردان
«خسرو شکیبایی» قبل از اینکه بازیگری درجه یک باشد، انسانی درجه یک بود. انسانی که بازی نکردن را بازی می‌کرد. انسانی که عاشق مردم و از جنس مردم بود. تمام تلاش او این بود که نقش‌هایش شبیه آدم‌های واقعی باشد و بتواند در رنج‌ها و مشقت‌هایشان سهیم باشد و آنها را خوب جلوه دهد و سوال‌های ذهنی شخصیت‌ها را در موقعیت‌های مختلف به بهترین نحو مطرح کند.
«خسرو شکیبایی» برای هر نقش وقت می‌گذاشت. شش ماه در سال 63 برای فیلم «رابطه» تمرین کردیم و با بچه‌های ناشنوا دایما معاشرت داشتیم. تجربه عجیبی بود. او با بچه‌های ناشنوا به خوبی ارتباط می‌گرفت تا بتواند نقشش را خوب ایفا کند. او با نقشش زندگی می‌کرد.
«عبور از غبار» فیلم دیگری بود که سال 67 با او کار کردم. کار با او برای من پر از خاطره است. خاطراتی که ناشی از عشق او به بازیگری هستند. کم هستند بازیگرانی که خصلت‌هایی شبیه او داشته باشند. او هرگز از موضع بالا به کسی نگاه نمی‌کرد و سعی داشت آدم‌ها را با واقعیت‌ها و باورهایشان بپذیرد و به آنها احترام بگذارد. لحظات کاری ما پر از عشق و احترام بود. «عبور از غبار» در میگون و در یک فضای برفی که با همه سختی‌ها هر روزش پر از خاطره بود، فیلمبرداری شد. یک روز برای فیلمبرداری سکانسی که باید خبر بیماری همسرش را به او می‌گفتند و او باید با شانه تخم‌مرغ روی دستش از روی پل حرکت می‌کرد تا به همسرش برسد، دیر به سر صحنه رسید. از دست او واقعا دلخور شدم اما چیزی نگفتم و فیلمبرداری را شروع کردیم. در لحظه‌ای که باید روی پل می‌دوید، دیدم که صدای جیرینگ جیرینگ پول خرد از جیبش می‌آید که این اتفاق آن سکانس را بسیار خاص و واقعی کرد. بعد از فیلمبرداری از او شنیدم که برای خلق درست این لحظه به دنبال مشتی پول خرد بوده و برای همین دیر به فیلمبرداری رسیده. حیرت کردم و خوب این چیزی جز عشق نبود. عشق او به کارش سبب می‌شد تا او تلاش کند رنج و فقر آن کاراکتر را به خوبی نشان دهد. او در کار خودش بی‌بدیل بود و شخصا به کارکردن با او افتخار می‌کنم. روحش شاد.
علیرضا داوودنژاد - کارگردان
ویژگی بازی‌ای که من شخصا دنبالش بوده و هستم، زنده و فعال اجراکردن نقش است، در حدی که گویا فی‌البداهه اتفاق می‌افتد. و این ویژگی در حد اعلا در بازی «شکیبایی» وجود داشت و از معدود افرادی بود که بازی‌اش روح داشت. او به نقش، گرمای انسانی می‌داد و باعث می‌شد شخصیتی که او اجرایش می‌کند زندگی کند و زنده باشد. خاطره جالبی که از «شکیبایی» برای من باقی ماند این بود که او به من برای بازی در «عاشقانه» اعتماد کرد، چون نقش، نقشی بود که منفی به نظر می‌آمد و «شکیبایی» در دوران محبوبیتش به سر می‌برد و بازی در چنین نقشی برایش ریسک بود. او در حالی بازی در این فیلم را پذیرفت که هنوز فیلمنامه تمام نشده بود و پایان فیلم معلوم نبود. او واقعا به من برای پذیرفتن آن نقش اعتماد کرد و این برای من ارزشمند بوده و هست. شاید چیزی که او را تشویق به بازی در این نقش کرد، این بود که شخصیت این فیلم، شخصیتی بود که ویژگی‌های دوران و روزگار تازه‌ای را نشان می‌داد. روزگاری که پول داشت به جایگاه تعیین‌کننده‌ای باز می‌گشت، بعد از گذر از دوران انقلاب و جنگ. هوشیاری «شکیبایی» برایم جذاب بود. او به خوبی زمینه‌های اجتماعی کاراکتری که بنا بود بازی کند را درک کرد و آن را به بهترین نحو اجرا کرد.

سیروس الوند - کارگردان
من در ساخت دو فیلم با «خسرو شکیبایی» همکاری داشتم. «شکیبایی» به این دلیل که هم بازیگر تئاتر بود و هم سابقه در دوبلاژ داشت و هم سابقه بازی در سینما و تلویزیون، بازیگر کاملی بود. علاوه بر اینها اهل ادبیات و شعر بود و حتی خودش گاهی دستی به قلم می‌برد و می‌نوشت، بنابراین همه اینها سبب شده بود که او در اجرای نقش و در خلق یک شخصیت عالی عمل کند و کمک حال کارگردان باشد. او در تبلور هر نقش، سهم بسزایی داشت و با کارگردان در ساخت یک کاراکتر همدلی و همفکری می‌کرد. این مهم‌ترین خصوصیت او بود و البته افزون بر این اخلاق گرم و صمیمی‌اش باعث می‌شد همه او را دوست داشته باشند. با همه اعضای گروه خوب رفتار می‌کرد و عموما وقتی او بر سر یک فیلم بود، آخرین روز فیلمبرداری با گریه عوامل همراه می‌شد چون انگار همکارانش میزبان گرمی که او بود را از دست می‌دادند.
شرق، عسل عباسیان: وقتی دکلمه می‌کرد: «مهربانی را بیاموزیم، فرصت آیینه‌ها در پشت در مانده است...» ناگزیر بودی «مهربانی» را بیاموزی، چون «مهربانی» دیگر کلمه نبود، شوری بود که او با صدایش به جانت می‌ریخت.
یا وقتی در سریال «خانه سبز» می‌گفت: «چه معنی داره تو این دنیا کسی با کسی قهر باشه؟ چه معنی داره تو این دنیا کسی تنها باشه؟ چه معنی داره تو این دنیا آدم‌ها یک روز بیان و یک روز برن؟ چه معنی داره تو این دنیا دل بعضی‌ها اینقدر تنگ باشه؟ اصلا چه معنی داره تو این دنیا دل بعضی‌ها از سنگ باشه؟» حتی اگر کودک بودی و هنوز بی‌خبر از معادلات این دنیا، دلت با صدایش همراه می‌شد و می‌لرزید. دیروز، پنجمین سالگشت خداحافظی او بود، در حالی که اگر صدها سال هم از نبودنش بگذرد، او تا ابد در حافظه ما و نسل‌های بعد از ما زنده خواهد ماند. بازی‌های درخشانش در فیلم‌هایی چون «هامون»، «کاغذ بی‌خط»، «پری»، «اتوبوس شب» و... او را در تاریخ سینمای ایران جاودانه کرده‌اند. برای ما صدا و تصویر و یاد «خسرو شکیبایی» سراسر خاطره است، شما چه خاطره‌ای از همکاری، رفاقت و زندگی با این هنرمند دارید؟

داریوش مهرجویی - کارگردان
وقتی می‌شنوم پنج سال از فقدان «خسرو شکیبایی» گذشته است، مبهوت می‌شوم و تعجب می‌کنم، چون برای من انگار همین پارسال بود که «خسرو» برای همیشه رفت. شاید چون «خسرو شکیبایی» را مدام می‌بینم. در واقعیت و رویا. در خواب و بیداری. حضورش برایم مدام جاریست در فیلم‌هایش. هر روز و هر لحظه. بسیار متاسفم که مرگ برای همه ما اتفاق می‌افتد و این داس بالای سر همه ما هست. امیدوارم روح «خسرو» شاد و در آرامش باشد.
کیومرث پوراحمد - کارگردان
«خسرو شکیبایی» غیرقابل رقابت بود، چه جلوی دوربین به عنوان بازیگر، چه پشت دوربین به عنوان همکار و مشاور و دوسـت و چه میان مردم به عنـوان ستاره‌ای محبوب و دوست‌داشتنی. آنقدر دوست‌داشتنی که دیدیم مرگش نه فقط برای دوستان و همکارانش، که برای همه‌ مردم ایران باورنکردنی و بهت‌انگیز بود. ضربه‌ای بود واقعا! دل «خسرو» به گستره دریا بود برای دوست‌داشتن و عشق‌ورزیدن به دیگران، به همگان. مردم با آن بدرقه‌ شورانگیز نشان دادند که این بی‌کرانگی را به‌خوبی دریافته بودند. و دل «خسرو» در عین حال بسیار کوچک و تنگ بود برای نامهربانی‌ها و دلگیری‌ها. او تاب کم‌ترین بی‌مهری را، از هیچ سو نداشت. بی‌مهری خودش نسبت به دیگران را، یا نامهربانی دیگران را به خودش.
رقیب هیچکس نبود و در عین حال که بسیار فروتن بود و اصلا تصور نمی‌کرد غیرقابل رقابت است، به خاطر بزرگی‌اش و منش بخشنده‌اش با هیچکس احساس رقابت نمی‌کرد. سر صحنه فیلم، در هر فرصتی بازیگران جوان یا تازه‌کار را می‌دیدی که گرد او حلقه زده‌اند و او سخاوتمندانه تجربه‌های خودش را، تجربه‌های سال‌های دراز رنج و کار و خون دلش را با آنها قسمت می‌کند. او چنان نسبت به بازیگران مقابلش احساس مسوولیت داشت که انگار این وظیفه قطعی اوست که آنها نه‌تنها در برابر «خسرو» احساس ضعف نکنند بلکه از او هم بهتر باشند. حتی بهترین باشند، همان‌طور که «خسرو» بود.
«خسرو» بازیگری مولف و خلاق بود. دایما به لحظه‌لحظه‌های نقش‌اش و به همـــه‌ فیلم فکر می‌کرد و غالبا قبل از فیلمبرداری و گاه در فاصــله‌ تمرین تا فیلمبرداری پیشنهادی تازه داشت. او در هر فیلمش می‌توانست چیزی یا چیزهایی بدیع و بکر به بازی‌اش اضافه کند و به غنای بازیگری در سینمای ایران بیفزاید.
او همیشه برای اجرا و نمایش ظرافت‌ها، چنته‌اش پر بود. در «اتوبوس شب» پس از بسیاری جمله‌ها مکث‌هایی ـ گاه طولانی ـ و چنان هنرمندانه داشت که سرشار از جذابیت و شیرینی بود و با این مکث‌ها شخصیت را منحصر به فرد می‌کرد. بسیار پیش می‌آمد که «خسرو شکیبایی» میزانسن، دکوپاژ و مونتاژِ از پیش فکرشده را تحت تاثیر بازی‌اش به‌کلی تغییر می‌داد. عمو رحیم «اتوبوس شب» روی پرده سینما، با آنچه در ذهنم بود، تفاوت داشت. با خلاقیت «خسرو» و همدلی بینمان «عمو رحیم» دیگری بر پرده سینما جان گرفت. همه اين خصوصيات سبب شدند «خسرو شکیبایی» یگانه باشد و امروز جای او خالیست.
پوران درخشنده - کارگردان
«خسرو شکیبایی» قبل از اینکه بازیگری درجه یک باشد، انسانی درجه یک بود. انسانی که بازی نکردن را بازی می‌کرد. انسانی که عاشق مردم و از جنس مردم بود. تمام تلاش او این بود که نقش‌هایش شبیه آدم‌های واقعی باشد و بتواند در رنج‌ها و مشقت‌هایشان سهیم باشد و آنها را خوب جلوه دهد و سوال‌های ذهنی شخصیت‌ها را در موقعیت‌های مختلف به بهترین نحو مطرح کند.
«خسرو شکیبایی» برای هر نقش وقت می‌گذاشت. شش ماه در سال 63 برای فیلم «رابطه» تمرین کردیم و با بچه‌های ناشنوا دایما معاشرت داشتیم. تجربه عجیبی بود. او با بچه‌های ناشنوا به خوبی ارتباط می‌گرفت تا بتواند نقشش را خوب ایفا کند. او با نقشش زندگی می‌کرد.
«عبور از غبار» فیلم دیگری بود که سال 67 با او کار کردم. کار با او برای من پر از خاطره است. خاطراتی که ناشی از عشق او به بازیگری هستند. کم هستند بازیگرانی که خصلت‌هایی شبیه او داشته باشند. او هرگز از موضع بالا به کسی نگاه نمی‌کرد و سعی داشت آدم‌ها را با واقعیت‌ها و باورهایشان بپذیرد و به آنها احترام بگذارد. لحظات کاری ما پر از عشق و احترام بود. «عبور از غبار» در میگون و در یک فضای برفی که با همه سختی‌ها هر روزش پر از خاطره بود، فیلمبرداری شد. یک روز برای فیلمبرداری سکانسی که باید خبر بیماری همسرش را به او می‌گفتند و او باید با شانه تخم‌مرغ روی دستش از روی پل حرکت می‌کرد تا به همسرش برسد، دیر به سر صحنه رسید. از دست او واقعا دلخور شدم اما چیزی نگفتم و فیلمبرداری را شروع کردیم. در لحظه‌ای که باید روی پل می‌دوید، دیدم که صدای جیرینگ جیرینگ پول خرد از جیبش می‌آید که این اتفاق آن سکانس را بسیار خاص و واقعی کرد. بعد از فیلمبرداری از او شنیدم که برای خلق درست این لحظه به دنبال مشتی پول خرد بوده و برای همین دیر به فیلمبرداری رسیده. حیرت کردم و خوب این چیزی جز عشق نبود. عشق او به کارش سبب می‌شد تا او تلاش کند رنج و فقر آن کاراکتر را به خوبی نشان دهد. او در کار خودش بی‌بدیل بود و شخصا به کارکردن با او افتخار می‌کنم. روحش شاد.
علیرضا داوودنژاد - کارگردان
ویژگی بازی‌ای که من شخصا دنبالش بوده و هستم، زنده و فعال اجراکردن نقش است، در حدی که گویا فی‌البداهه اتفاق می‌افتد. و این ویژگی در حد اعلا در بازی «شکیبایی» وجود داشت و از معدود افرادی بود که بازی‌اش روح داشت. او به نقش، گرمای انسانی می‌داد و باعث می‌شد شخصیتی که او اجرایش می‌کند زندگی کند و زنده باشد. خاطره جالبی که از «شکیبایی» برای من باقی ماند این بود که او به من برای بازی در «عاشقانه» اعتماد کرد، چون نقش، نقشی بود که منفی به نظر می‌آمد و «شکیبایی» در دوران محبوبیتش به سر می‌برد و بازی در چنین نقشی برایش ریسک بود. او در حالی بازی در این فیلم را پذیرفت که هنوز فیلمنامه تمام نشده بود و پایان فیلم معلوم نبود. او واقعا به من برای پذیرفتن آن نقش اعتماد کرد و این برای من ارزشمند بوده و هست. شاید چیزی که او را تشویق به بازی در این نقش کرد، این بود که شخصیت این فیلم، شخصیتی بود که ویژگی‌های دوران و روزگار تازه‌ای را نشان می‌داد. روزگاری که پول داشت به جایگاه تعیین‌کننده‌ای باز می‌گشت، بعد از گذر از دوران انقلاب و جنگ. هوشیاری «شکیبایی» برایم جذاب بود. او به خوبی زمینه‌های اجتماعی کاراکتری که بنا بود بازی کند را درک کرد و آن را به بهترین نحو اجرا کرد.

سیروس الوند - کارگردان
من در ساخت دو فیلم با «خسرو شکیبایی» همکاری داشتم. «شکیبایی» به این دلیل که هم بازیگر تئاتر بود و هم سابقه در دوبلاژ داشت و هم سابقه بازی در سینما و تلویزیون، بازیگر کاملی بود. علاوه بر اینها اهل ادبیات و شعر بود و حتی خودش گاهی دستی به قلم می‌برد و می‌نوشت، بنابراین همه اینها سبب شده بود که او در اجرای نقش و در خلق یک شخصیت عالی عمل کند و کمک حال کارگردان باشد. او در تبلور هر نقش، سهم بسزایی داشت و با کارگردان در ساخت یک کاراکتر همدلی و همفکری می‌کرد. این مهم‌ترین خصوصیت او بود و البته افزون بر این اخلاق گرم و صمیمی‌اش باعث می‌شد همه او را دوست داشته باشند. با همه اعضای گروه خوب رفتار می‌کرد و عموما وقتی او بر سر یک فیلم بود، آخرین روز فیلمبرداری با گریه عوامل همراه می‌شد چون انگار همکارانش میزبان گرمی که او بود را از دست می‌دادند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.