|

روايت متفاوت ناصر تقوايي از عکاسي و سينما

از کودکي نقش «عکاس» را بازي مي‌کردم

فرزانه ابراهيم‌زاده: «از ادبيات گرفته تا سينما و عکاسي، هرچه را که در آثار من مي‌بينيد يا می‌يابيد، خوب يا بد، مربوط مي‌شود به اصل و ذات آن پديده که در خاک گرم اين سرزمين روييده، نه در خيال فيلمساز، يا عکاس يا نويسنده. من فقط واسطه اين انتقال بوده‌ام، مثل يک عکاس مبتدي با يک دوربين بي‌طرف.»اينها بخش پاياني يادداشتي است که ناصر تقوايي به مناسبت تازه‌ترين نمايشگاه عکس‌هايش که در گالري نگاه برگزار کرده با دست‌خط خود نوشته است. فيلمساز، عکاس و نويسنده‌اي که معتقد است دوربينش از سال‌هاي کودکي تا امروز مثل دفترچه يادداشت، همراهش بوده است. نمايشگاهي که مجموعه 20عکس از عکس‌هاي مجموعه «ابر و باد و مه» است که پيش از اين نيز به نمايش در آمده بود. اما اين‌بار تقوايي اين عکس‌ها را در قطع‌هاي بزرگ به گالري «نگاه» برده است؛ گالري‌اي در خارج از دروازه‌هاي پايتخت در کاشي (پلاک) 872 بلوار اصلي لواسان. مراسم افتتاحيه اين نمايشگاه در عصر گرم روز پنجشنبه 27 تير در اين گالري برگزار شد؛ مراسمي که قرار بود ساعت پنج بعد از ظهر آغاز شود؛ اما به دليل خراب‌شدن ماشين حامل استاد در ميانه راه، با حدود يک ساعت‌ونيم تاخير آغاز شد. بعد از بازديد از نمايشگاه بود که فيلمساز شناخته‌شده در جمع چند خبرنگاري که در اين مراسم حضور داشتند، درباره اين عکس‌ها، عکاسي ايران و در يک کلام «هنر» سخن گفت. تقوايي با بيان اينکه از کودکي با اينکه فکر نمي‌کرده عکاس شود؛ هميشه نقش عکاس را بازي مي‌کرده، گفت: «اين عادت همراه‌بردن دوربين براي کسي است که دوست دارد عکاس شود. هميشه بايد اين دوربين گردنش باشد. بچه‌هايي که دوست دارند در کار نوشتن وارد شوند، هميشه يک دفترچه و قلم در جيبشان باشد. ناگهان به يک موضوعي برمي‌خورند که اگر يادداشت نکنند از ذهن مي‌پرد. ذهن فرار است. ما متاسفانه اين عادت‌ها را نداريم و خيلي چيزها را از دست مي‌دهيم. اينها چيزهايي نيستند که تکرار شوند. ناگهان يک نفر آن سوي خيابان يک ديالوگي را مي‌گويد که شما حيرت مي‌کنيد. شايد بهترين کارگردانان و نويسندگان بزرگ دنيا نيز نتوانند چنين ديالوگي را بنويسند. اگر وسيله‌اي را داشته باشيد اين را ضبط يا يادداشت مي‌کنيد. ما متاسفانه خيلي به حافظه‌مان متکي هستيم. حافظه‌اي که همه‌جا به کمکمان نمي‌آيد.» اين عکاس، دوربين عکاسي را مثل دفترچه خاطرات دانست و افزود: «وقتي آدم عکاس است هر موضوعي برايش سوژه است. دوربین مثل اين دفترچه يادداشت مي‌ماند. به هرچه برمي‌خوريد چون دوربين دستتان است کار اصلي را انجام مي‌دهيد. مثل همان دفترچه يادداشت است. هر چيزي را که فکر مي‌کنيد ثبت مي‌کنيد. يادداشت بر‌نمي‌داريد. من آرشيو وسيعي از گذشته دارم. به محضي که شما يک تم به من بدهيد مي‌توانم 20 تا 30 عکس بدهم که حاوي آن تم است. اينها را با اراده قبلي نگرفتم. در طول زندگي گرفته‌ام.»ناصر تقوايي با اشاره به اينکه موضوع اين عکس‌ها «ابر» است؛ وجود دوربين را همراهش براي ثبت آنها بسيار مهم دانست: «اين نمايشگاهي که شما مي‌بينيد موضوعش ابر است. ابر در هيچ لحظه‌اي پايدار نيست. يا عکس را مي‌گيريد يا شکلش عوض مي‌شود. تمام اين عکس‌ها به ابر مربوط هستند. نمي‌توان از دست دادش. شايد شکلش عوض شود شکل بهتري به شما دهد. اما آنچه به دست مي‌آيد شايد شبيه قبلي نباشد. اين ابر گاهي مستقل است؛ مثل ابرهاي شني که عکسش روي ديوار است. من در زندگيم دوباره اين ابر را ديدم. اين مثل ابر بخار آب نيست. باد شن‌ريزه‌ها را برمي‌دارد و از صحراهاي عربستان به جنوب ايران مي‌آورد. من يک‌بار در کوير به اين برخوردم و يک‌بار در جزيره قشم. دوربين خوشبختانه دستم بود و داشتم عکاسي مي‌کردم که ثبتش کردم. يک تابلو ديگر هست که آبي هست و کادرش فرق مي‌کند. اين را در کوير گرفتم. خود محيط بخار آب يا آفتاب فضاي ديگر را خلق مي‌کند. گاهي شما عکسي را مي‌گيريد و بعد که چاپ مي‌کنيد چيز ديگري را مي‌بينيد. لايه‌هاي پنهاني در هر هنري هست. چرا هرچيزي شما را جذب نمي‌کند که عکس بگيريد، اما يک‌چيز ساده شما را جذب مي‌کند که عکسش را بگيريد.»او البته در بخشي از اين گفت‌وگوي رودررو با خبرنگاران به سابقه عکاسي ايران اشاره کرد و اينکه عکاسي ايران از ابتدا خوب بوده، اما آنچه باعث رشد آن شده، «جنگ» بوده است: «هيچ هنري به اندازه عکاسي در جنگ رشد نکرد. عکاسان خوب ما بين‌المللي شدند. اتفاقي افتاد که خوابشان را هم نمي‌ديدند. عکسشان رفت پشت تايم و لايف. شما در دوران جنگ و بعد آن به روزنامه‌هاي معتبر نگاه کنيد مي‌بينيد که عکس‌هاي عکاسان ايراني است. آنها بعدها به استخدام روزنامه‌هاي بزرگ درآمدند و به کشورهاي مختلف رفتند و هنوز هم کار مي‌کنند. اينها در معرفي هنر عکاسي ايران گام اول را برداشتند.»تقوايي با اشاره به کساني که در راه ثبت حقيقت و جنگ جانشان را از دست دادند، از عکس‌هاي کاوه گلستان گفت: «کاوه عکس‌هاي فوق‌العاده‌اي از جنگ دارد. قبل از جنگ عکاس اجتماعي بود. براي همين هم مساله‌اش توپ و تانک نيست. يک هويتي به جنگ مي‌دهد که آدم اعماق جنگ و آينده را مي‌بيند. يک موضوع انساني را دنبال مي‌کرد که در بعضي از عکس‌هايش مهيب است. به‌طرز نوميدکننده‌اي مهيب است نمایشگر بلایی است که بشر ممکن است سر خودش بياورد.
فرزانه ابراهيم‌زاده: «از ادبيات گرفته تا سينما و عکاسي، هرچه را که در آثار من مي‌بينيد يا می‌يابيد، خوب يا بد، مربوط مي‌شود به اصل و ذات آن پديده که در خاک گرم اين سرزمين روييده، نه در خيال فيلمساز، يا عکاس يا نويسنده. من فقط واسطه اين انتقال بوده‌ام، مثل يک عکاس مبتدي با يک دوربين بي‌طرف.»اينها بخش پاياني يادداشتي است که ناصر تقوايي به مناسبت تازه‌ترين نمايشگاه عکس‌هايش که در گالري نگاه برگزار کرده با دست‌خط خود نوشته است. فيلمساز، عکاس و نويسنده‌اي که معتقد است دوربينش از سال‌هاي کودکي تا امروز مثل دفترچه يادداشت، همراهش بوده است. نمايشگاهي که مجموعه 20عکس از عکس‌هاي مجموعه «ابر و باد و مه» است که پيش از اين نيز به نمايش در آمده بود. اما اين‌بار تقوايي اين عکس‌ها را در قطع‌هاي بزرگ به گالري «نگاه» برده است؛ گالري‌اي در خارج از دروازه‌هاي پايتخت در کاشي (پلاک) 872 بلوار اصلي لواسان. مراسم افتتاحيه اين نمايشگاه در عصر گرم روز پنجشنبه 27 تير در اين گالري برگزار شد؛ مراسمي که قرار بود ساعت پنج بعد از ظهر آغاز شود؛ اما به دليل خراب‌شدن ماشين حامل استاد در ميانه راه، با حدود يک ساعت‌ونيم تاخير آغاز شد. بعد از بازديد از نمايشگاه بود که فيلمساز شناخته‌شده در جمع چند خبرنگاري که در اين مراسم حضور داشتند، درباره اين عکس‌ها، عکاسي ايران و در يک کلام «هنر» سخن گفت. تقوايي با بيان اينکه از کودکي با اينکه فکر نمي‌کرده عکاس شود؛ هميشه نقش عکاس را بازي مي‌کرده، گفت: «اين عادت همراه‌بردن دوربين براي کسي است که دوست دارد عکاس شود. هميشه بايد اين دوربين گردنش باشد. بچه‌هايي که دوست دارند در کار نوشتن وارد شوند، هميشه يک دفترچه و قلم در جيبشان باشد. ناگهان به يک موضوعي برمي‌خورند که اگر يادداشت نکنند از ذهن مي‌پرد. ذهن فرار است. ما متاسفانه اين عادت‌ها را نداريم و خيلي چيزها را از دست مي‌دهيم. اينها چيزهايي نيستند که تکرار شوند. ناگهان يک نفر آن سوي خيابان يک ديالوگي را مي‌گويد که شما حيرت مي‌کنيد. شايد بهترين کارگردانان و نويسندگان بزرگ دنيا نيز نتوانند چنين ديالوگي را بنويسند. اگر وسيله‌اي را داشته باشيد اين را ضبط يا يادداشت مي‌کنيد. ما متاسفانه خيلي به حافظه‌مان متکي هستيم. حافظه‌اي که همه‌جا به کمکمان نمي‌آيد.» اين عکاس، دوربين عکاسي را مثل دفترچه خاطرات دانست و افزود: «وقتي آدم عکاس است هر موضوعي برايش سوژه است. دوربین مثل اين دفترچه يادداشت مي‌ماند. به هرچه برمي‌خوريد چون دوربين دستتان است کار اصلي را انجام مي‌دهيد. مثل همان دفترچه يادداشت است. هر چيزي را که فکر مي‌کنيد ثبت مي‌کنيد. يادداشت بر‌نمي‌داريد. من آرشيو وسيعي از گذشته دارم. به محضي که شما يک تم به من بدهيد مي‌توانم 20 تا 30 عکس بدهم که حاوي آن تم است. اينها را با اراده قبلي نگرفتم. در طول زندگي گرفته‌ام.»ناصر تقوايي با اشاره به اينکه موضوع اين عکس‌ها «ابر» است؛ وجود دوربين را همراهش براي ثبت آنها بسيار مهم دانست: «اين نمايشگاهي که شما مي‌بينيد موضوعش ابر است. ابر در هيچ لحظه‌اي پايدار نيست. يا عکس را مي‌گيريد يا شکلش عوض مي‌شود. تمام اين عکس‌ها به ابر مربوط هستند. نمي‌توان از دست دادش. شايد شکلش عوض شود شکل بهتري به شما دهد. اما آنچه به دست مي‌آيد شايد شبيه قبلي نباشد. اين ابر گاهي مستقل است؛ مثل ابرهاي شني که عکسش روي ديوار است. من در زندگيم دوباره اين ابر را ديدم. اين مثل ابر بخار آب نيست. باد شن‌ريزه‌ها را برمي‌دارد و از صحراهاي عربستان به جنوب ايران مي‌آورد. من يک‌بار در کوير به اين برخوردم و يک‌بار در جزيره قشم. دوربين خوشبختانه دستم بود و داشتم عکاسي مي‌کردم که ثبتش کردم. يک تابلو ديگر هست که آبي هست و کادرش فرق مي‌کند. اين را در کوير گرفتم. خود محيط بخار آب يا آفتاب فضاي ديگر را خلق مي‌کند. گاهي شما عکسي را مي‌گيريد و بعد که چاپ مي‌کنيد چيز ديگري را مي‌بينيد. لايه‌هاي پنهاني در هر هنري هست. چرا هرچيزي شما را جذب نمي‌کند که عکس بگيريد، اما يک‌چيز ساده شما را جذب مي‌کند که عکسش را بگيريد.»او البته در بخشي از اين گفت‌وگوي رودررو با خبرنگاران به سابقه عکاسي ايران اشاره کرد و اينکه عکاسي ايران از ابتدا خوب بوده، اما آنچه باعث رشد آن شده، «جنگ» بوده است: «هيچ هنري به اندازه عکاسي در جنگ رشد نکرد. عکاسان خوب ما بين‌المللي شدند. اتفاقي افتاد که خوابشان را هم نمي‌ديدند. عکسشان رفت پشت تايم و لايف. شما در دوران جنگ و بعد آن به روزنامه‌هاي معتبر نگاه کنيد مي‌بينيد که عکس‌هاي عکاسان ايراني است. آنها بعدها به استخدام روزنامه‌هاي بزرگ درآمدند و به کشورهاي مختلف رفتند و هنوز هم کار مي‌کنند. اينها در معرفي هنر عکاسي ايران گام اول را برداشتند.»تقوايي با اشاره به کساني که در راه ثبت حقيقت و جنگ جانشان را از دست دادند، از عکس‌هاي کاوه گلستان گفت: «کاوه عکس‌هاي فوق‌العاده‌اي از جنگ دارد. قبل از جنگ عکاس اجتماعي بود. براي همين هم مساله‌اش توپ و تانک نيست. يک هويتي به جنگ مي‌دهد که آدم اعماق جنگ و آينده را مي‌بيند. يک موضوع انساني را دنبال مي‌کرد که در بعضي از عکس‌هايش مهيب است. به‌طرز نوميدکننده‌اي مهيب است نمایشگر بلایی است که بشر ممکن است سر خودش بياورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.