|

ایران، ترکیه و خیابان‌های غیرعربی

آن ماری سلوتر . فرنگیس بیات

از چشم غربی‌ها، سیاست در خاورمیانه دوباره روی سرش راه می‌رود. (وارونه شده است) در ایران انتخاب «حسن روحانی» به گفته خودش «پیروزی خرد، اعتدال‌گرایی و آگاهی بر افراط‌گرایی بوده است.» ظاهرا ایرانی‌ها که از پیروزی روحانی در دور اول (در مقابل شش محافظه‌کار) بسیار خرسند شد بودند، به خیابان آمدند و این پیروزی را پیروزی «مردم» نامیدند.
در همسایگی ایران در ترکیه، «رجب طیب‌اردوغان» با استفاده از بولدوزر، گاز اشک‌آور، گلوله پلاستیکی و ماشین آبپاش با هدف پاکسازی میدان «تقسیم» و پارک «گزی» اقدام به متفرق‌کردن تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم کرد. به نظر می‌رسد تئوری اردوغان در مورد حکومت همین است. او با رای اکثریت مردم انتخاب شده است اما هرکس با او مخالفت کند «تروریست» یا «پیاده‌نظام نیروهای خارجی شیطانی» توصیف می‌شود. او هیچ فضایی برای مخالفان قانونی قایل نیست، با وجودی که باید اذعان کرد اکثریت امروز اقلیت فردا خواهند بود و اینکه قوانین بازی باید به هر دو طرف اجازه دهد که صدایشان شنیده شود. اردوغان در ابتدا قهرمان همین اجتماعات بود. او به مصر، تونس و لیبی در سپتامبر 2011 سفر کرد و همانند قهرمانی از او استقبال می‌شد. او با ترکیب رشد اقتصادی، سیاست‌های مقابله با فساد و انتخابات آزاد، «حزب عدالت‌وتوسعه» را معادل احزاب دموکرات مسیحی اروپا معرفی کرد. امروز، حکومت اردوغان بیشتر شبیه حکومت‌هایی است که جوانان عرب در شمال آفریقا علیه آن به‌پا خاستند. اردوغان آنها را متهم به حمایت از «لابی‌های پرمنفعت» سوداگرانی می‌کند که به‌دنبال آسیب زدن به اقتصاد ترکیه هستند. ترکیه مطمئنا ایران نیست و برعکس. اما مقایسه پیشرفت‌های امروز در دو کشور درس‌های زیادی برای طنین انداختن در سراسر مناطق خاورمیانه و شمال آفریقا دارد. در این دنیا برای نشان دادن وفاداری به دموکراسی، «صدای» مردم مهم است. این صدا نوعی مشروعیت دارد که به‌راحتی نیروهای نظامی نمی‌توانند آن را به دست بیاورند و نهایتا اینکه مطمئن‌ترین ضمانت سرمایه‌گذاری و رشد [اقتصادی] است. البته نمی‌توان «مردم» را دارای یک نظر متحد تفسیر کرد: مردم در اعلام وفاداری‌هایشان بی‌ثبات هستند و گاهی قربانی عوامفریبی هم می‌شوند؛ آنها اغلب در مخالفت با چیزی متحد و در اطاعت از امری متفرق هستند. در ایران پیروزی روحانی موقعیت سیاسی جمهوری اسلامی را تقویت خواهد کرد. با این حال اردوغان احتمالا قادر به کنترل و پایان دادن به این اعتراضات خواهد بود و البته تا انتخابات بعدی در موقعیت ضعیفی قرار خواهد گرفت.
درس دومی که می‌شود از وقایع ایران و ترکیه گرفت این است که طیف حکومت‌ها در خاورمیانه از خودفرمانی به گونه‌هایی از دموکراسی‌های مدیریت‌شده در حال چرخش هستند. هیچ کشوری را نمی‌توان به‌عنوان لیبرال‌دموکراسی کامل در این منطقه مورد شناسایی قرار داد. این نظام سیاسی انتخابات آزاد و عادلانه را با حمایت‌های اساسی از حقوق فردی برای همه شهروندان با هم ترکیب می‌کند. ایران را همان‌طور که «فرید زکریا» تحلیلگر سیاست خارجی آمریکا توصیف می‌کند می‌توان یک «دموکراسی غیرلیبرال» خواند. ترکیه به سهم خود بیشتر به نظر می‌رسد به سمت دموکراسی لیبرال پیش می‌رود، بدون توجه به انتقادهایی که از نحوه برخورد اردوغان با بازداشت روزنامه‌نگاران و ژنرال‌ها صورت می‌گیرد. درس نهایی آموختنی این است که یک دولت مطمئن به لحاظ امنیتی را می‌توان با معیار اینکه آیا این حکومت تحمل شنیدن صدای منتقد خود را دارد یا نه، و آیا آنها را حذف می‌کند یا نه، به سنجش گذاشت. به هرحال شهروندان ترک با جسارت اردوغان را زیرسوال بردند و علیه او فریاد زده‌اند. بعد از این تظاهرات اردوغان با ایفای نقش دلالی میان خواسته‌های مردم و برنامه دولت برای آینده پارک گزی، برنامه تخریب پارک را موقتا کنار گذاشته است. یکی از دنبال‌کنندگان پیام‌های توییتری من با اعلام رضایت از این شیوه می‌گفت، تظاهرکنندگان باید امروز به خانه برگردند، چراکه «سه هفته کافی است». اما کافی برای چی؟ باید اعتراضات در خیابان‌های وال‌استریت در 2011 را هم به این فهرست اضافه کرد. این تظاهرات برای دو ماه تمام در «منهتن» در جریان بود. مقام‌های رسمی نیویورک نهایتا بساط تظاهرات را به بهانه‌های خدمات پزشکی ـ سلامتی و اعتراضات همسایگان خاموش کردند. در کنفرانس خبری در روز شروع اعتراضات شهردار نیویورک «مایکل بلومبرگ» گفت: «مردم حق دارند اعتراض کنند و ما خوشحال خواهیم شد که آنها مکانی برای ابراز آن داشته باشند.» در همین حین، در سوریه، «همین مردم» به‌پا خاسته‌اند؛ به روی آنها تیراندازی شد، آنها اسلحه به دست گرفتند، جنگیدند و دوری از کشتارها و انتقام‌های فرقه‌ای که تنها شکاف میان مردم سوریه را بیشتر می‌کند، به راه افتاد. نه ترکیه و نه ایران هیچ‌کدام به این نقطه نرسیدند. با این حال اعتراض‌های مسالمت‌جویانه [مثل ترکیه] و طرح دعوای حقوقی، مذاکره سیاسی، مصالحه و نهایتا انتخاباتی جدید می‌تواند برای هر دو کشور و بسیاری دیگر از کشورهای منطقه و فراتر از منطقه، راهی بهتر برای حل تنش‌های داخلی نشان دهد؛ راه‌حلی که از رویکردهای اتخاذی رهبران این کشورها بهتر عمل خواهد کرد.
از چشم غربی‌ها، سیاست در خاورمیانه دوباره روی سرش راه می‌رود. (وارونه شده است) در ایران انتخاب «حسن روحانی» به گفته خودش «پیروزی خرد، اعتدال‌گرایی و آگاهی بر افراط‌گرایی بوده است.» ظاهرا ایرانی‌ها که از پیروزی روحانی در دور اول (در مقابل شش محافظه‌کار) بسیار خرسند شد بودند، به خیابان آمدند و این پیروزی را پیروزی «مردم» نامیدند.
در همسایگی ایران در ترکیه، «رجب طیب‌اردوغان» با استفاده از بولدوزر، گاز اشک‌آور، گلوله پلاستیکی و ماشین آبپاش با هدف پاکسازی میدان «تقسیم» و پارک «گزی» اقدام به متفرق‌کردن تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم کرد. به نظر می‌رسد تئوری اردوغان در مورد حکومت همین است. او با رای اکثریت مردم انتخاب شده است اما هرکس با او مخالفت کند «تروریست» یا «پیاده‌نظام نیروهای خارجی شیطانی» توصیف می‌شود. او هیچ فضایی برای مخالفان قانونی قایل نیست، با وجودی که باید اذعان کرد اکثریت امروز اقلیت فردا خواهند بود و اینکه قوانین بازی باید به هر دو طرف اجازه دهد که صدایشان شنیده شود. اردوغان در ابتدا قهرمان همین اجتماعات بود. او به مصر، تونس و لیبی در سپتامبر 2011 سفر کرد و همانند قهرمانی از او استقبال می‌شد. او با ترکیب رشد اقتصادی، سیاست‌های مقابله با فساد و انتخابات آزاد، «حزب عدالت‌وتوسعه» را معادل احزاب دموکرات مسیحی اروپا معرفی کرد. امروز، حکومت اردوغان بیشتر شبیه حکومت‌هایی است که جوانان عرب در شمال آفریقا علیه آن به‌پا خاستند. اردوغان آنها را متهم به حمایت از «لابی‌های پرمنفعت» سوداگرانی می‌کند که به‌دنبال آسیب زدن به اقتصاد ترکیه هستند. ترکیه مطمئنا ایران نیست و برعکس. اما مقایسه پیشرفت‌های امروز در دو کشور درس‌های زیادی برای طنین انداختن در سراسر مناطق خاورمیانه و شمال آفریقا دارد. در این دنیا برای نشان دادن وفاداری به دموکراسی، «صدای» مردم مهم است. این صدا نوعی مشروعیت دارد که به‌راحتی نیروهای نظامی نمی‌توانند آن را به دست بیاورند و نهایتا اینکه مطمئن‌ترین ضمانت سرمایه‌گذاری و رشد [اقتصادی] است. البته نمی‌توان «مردم» را دارای یک نظر متحد تفسیر کرد: مردم در اعلام وفاداری‌هایشان بی‌ثبات هستند و گاهی قربانی عوامفریبی هم می‌شوند؛ آنها اغلب در مخالفت با چیزی متحد و در اطاعت از امری متفرق هستند. در ایران پیروزی روحانی موقعیت سیاسی جمهوری اسلامی را تقویت خواهد کرد. با این حال اردوغان احتمالا قادر به کنترل و پایان دادن به این اعتراضات خواهد بود و البته تا انتخابات بعدی در موقعیت ضعیفی قرار خواهد گرفت.
درس دومی که می‌شود از وقایع ایران و ترکیه گرفت این است که طیف حکومت‌ها در خاورمیانه از خودفرمانی به گونه‌هایی از دموکراسی‌های مدیریت‌شده در حال چرخش هستند. هیچ کشوری را نمی‌توان به‌عنوان لیبرال‌دموکراسی کامل در این منطقه مورد شناسایی قرار داد. این نظام سیاسی انتخابات آزاد و عادلانه را با حمایت‌های اساسی از حقوق فردی برای همه شهروندان با هم ترکیب می‌کند. ایران را همان‌طور که «فرید زکریا» تحلیلگر سیاست خارجی آمریکا توصیف می‌کند می‌توان یک «دموکراسی غیرلیبرال» خواند. ترکیه به سهم خود بیشتر به نظر می‌رسد به سمت دموکراسی لیبرال پیش می‌رود، بدون توجه به انتقادهایی که از نحوه برخورد اردوغان با بازداشت روزنامه‌نگاران و ژنرال‌ها صورت می‌گیرد. درس نهایی آموختنی این است که یک دولت مطمئن به لحاظ امنیتی را می‌توان با معیار اینکه آیا این حکومت تحمل شنیدن صدای منتقد خود را دارد یا نه، و آیا آنها را حذف می‌کند یا نه، به سنجش گذاشت. به هرحال شهروندان ترک با جسارت اردوغان را زیرسوال بردند و علیه او فریاد زده‌اند. بعد از این تظاهرات اردوغان با ایفای نقش دلالی میان خواسته‌های مردم و برنامه دولت برای آینده پارک گزی، برنامه تخریب پارک را موقتا کنار گذاشته است. یکی از دنبال‌کنندگان پیام‌های توییتری من با اعلام رضایت از این شیوه می‌گفت، تظاهرکنندگان باید امروز به خانه برگردند، چراکه «سه هفته کافی است». اما کافی برای چی؟ باید اعتراضات در خیابان‌های وال‌استریت در 2011 را هم به این فهرست اضافه کرد. این تظاهرات برای دو ماه تمام در «منهتن» در جریان بود. مقام‌های رسمی نیویورک نهایتا بساط تظاهرات را به بهانه‌های خدمات پزشکی ـ سلامتی و اعتراضات همسایگان خاموش کردند. در کنفرانس خبری در روز شروع اعتراضات شهردار نیویورک «مایکل بلومبرگ» گفت: «مردم حق دارند اعتراض کنند و ما خوشحال خواهیم شد که آنها مکانی برای ابراز آن داشته باشند.» در همین حین، در سوریه، «همین مردم» به‌پا خاسته‌اند؛ به روی آنها تیراندازی شد، آنها اسلحه به دست گرفتند، جنگیدند و دوری از کشتارها و انتقام‌های فرقه‌ای که تنها شکاف میان مردم سوریه را بیشتر می‌کند، به راه افتاد. نه ترکیه و نه ایران هیچ‌کدام به این نقطه نرسیدند. با این حال اعتراض‌های مسالمت‌جویانه [مثل ترکیه] و طرح دعوای حقوقی، مذاکره سیاسی، مصالحه و نهایتا انتخاباتی جدید می‌تواند برای هر دو کشور و بسیاری دیگر از کشورهای منطقه و فراتر از منطقه، راهی بهتر برای حل تنش‌های داخلی نشان دهد؛ راه‌حلی که از رویکردهای اتخاذی رهبران این کشورها بهتر عمل خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.