|

به مناسبت افتتاح موزه مکتب کمال‌الملک در باغ نگارستان

در ستایش هنر آکادمیک

محمود نورایی . فالگیر بغدادی، از شاخص‌ترین آثار کما‌ل‌الملک

در ستایش هنر آکادمیک
«کمال‌الملک» بدون شک ستاره هنرهای تجسمی کشور در یک قرن اخیر است؛ اینکه نام این هنرمند در سده گذشته حتی در دورترین نقاط کشور و در میان تمامی اقشار جامعه شناخته شده است موید همین موضوع است، اما متاسفانه دستاوردهای هنری و مکتب هنری‌اي که او برای ایران به ارمغان آورد هنوز شناخته شده نیست. تاسیس موزه کمال‌الملک در تهران در روزهای پایانی تیرماه، در حقیقت پاسخی بود به آنچه این هنرمند برای هنر ایران به ارمغان آورد. «محمد غفاری» ملقب به کمال‌الملک اگرچه در میان جامعه هنری کشور به سبب نوع رویکردی که به هنر داشت با انتقادات زیادی روبه‌رو شد و بسیار بر او خرده گرفته می‌شود؛ اما همین جامعه هنری بر تاثیر فراوان او بر عرصه هنر ایران اذعان دارند. اما آنچه که در این سال‌ها با غفلت روبه‌رو شده است مکتب هنری‌ای است که کمال‌الملک با تاثیر شیوه آموزشی خود بنانهاد. این هنرمند با تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه، پایه‌گذار هنر آکادمیک شد که پس از سال‌ها توانست از آموزش هنری استاد و شاگردی، فضای کارگاه آموزشی هنر را فراهم کند. مکتبی که کمال‌الملک پایه‌گذاری کرد امروز کمتر شناخته شده و دلیل آن نیز این است که مورد نقد و نظر جدی از سوی جامعه پژوهشگران هنری قرار نگرفته است. البته برای کالبدشکافی این مساله همواره نیاز بود که آثار کمال‌الملک و شاگردانش در کنار هم مورد بازخوانی قرار گیرد تا بتوان به صورت جامع به نقش و معرفی مکتب کمال‌الملک در عرصه هنر ایران پرداخت. این مساله باعث شد تا سازمان زیباسازی شهر تهران با گردآوری آثار دو نسل از شاگردان کمال‌الملک و تاسیس موزه این هنرمند در باغ نگارستان، زمینه بررسی مکتب کمال‌الملک را فراهم کند؛ مکتبی که رویین پاکباز تحلیلگر و پژوهشگر باسابقه هنری در مورد آن معتقد است: مکتب کمال‌الملک، اصطلاحی است برای توصیف آثار شاگردان کمال‌الملک و پیروان راه و روش او. آشتیانی، وزیری، حیدریان، شیخ، یاسمی، محمود اولیا، علی‌اکبر نجم‌آبادی، یحیی دولتشاهی، محسن سهیلی، صدیقی، محسن مقدم، فتح‌الله عبادی، ‌رضا شهابی، مارکار قرابگیلان، صمیمی، مصطفی نجمی و چند نفر دیگر در این مکتب هنری جای می‌گیرند که البته شاید بتوان نام رسام ارژنگی و میرمصور ارژنگی- که در روسیه آموزش دیدند و در تبریز به تدریس پرداختند- و نیز علی‌اصغر پتگر، جعفر پتگر و هوشنگ پیمانی را هم بر این فهرست افزود؛ ولی علی رخساز و علی‌اکبر صنعتی از این جمع تا اندازه‌ای متمایز هستند. اینان- به پیروی از کمال‌الملک- کمال مطلوب خود را در هنر رافائل، تیسین، روبنس و رمبرانت می‌جستند؛ اما در عمل، راه هنر آکادمیک سده نوزدهم اروپا را دنبال ‌کردند. بنابراین، آمیخته‌ای از کلاسیسیم سطحی و ناتورالیسم آشکار همراه با نوعی احساساتی‌گری شبه‌رمانتیک را در آثارشان می‌توان دید. اغلب این هنرمندان بعد‌ها در دبیرستان‌ها، هنرکده‌ها و آموزشگاه‌های خصوصی به کار تدریس مشغول شدند و حتی دست به انتشار کتاب‌های راهنمای نقاشی و طراحی ‌زدند. اما به‌طورکلی، مکتب کمال‌الملک که توسط او پایه‌گذاری و توسط شاگردانش ادامه یافت، در مدتی بیش از 70 سال، هنر معاصر ایران را زیر نفوذ داشت و هنوز هم نقش مهمی در هدایت فرهنگ و سلیقه هنری عمومی ایفا می‌کند. تقریبا همه شاگردان در موضوع‌های تک‌چهره، طبیعت بیجان و منظره کار کرده‌اند و نیز همگی تمایلی به مردم‌نگاری از خود نشان داده‌اند. ولی در این میان، برخی ویژگی‌ها را نیز می‌توان تشخیص داد. مثلا لطافت سایه‌روشن‌کاری وزیری، استحکام طراحی شیخ، قلمزنی آزاد اولیا، تنوع اسلوب شهابی و حساسیت اجتماعی پیمانی و صنعتی. به نظر می‌رسد که آگاهی و درک هنری در حیدریان و صدیقی عمیق‌تر است و شاید همین امتیاز باعث شد که آنها دست‌کم در برخی آثارشان از حدود مکتب کمال‌الملک فراتر رفتند.
تاسیس موزه مکتب کمال‌الملک
تحولی که کمال‌الملک با هنر خویش پدید آورد، چنان تاثیری را در جامعه سبب‌ساز شد که شخصیتش به زودی و در فرهنگ مردم، به مثابه یک اسطوره ملی جلوه‌گر شد و شاید از همین‌رو است که امروزه در کمتر شهر و دیاری از این سرزمین پهناور نام او الصاق‌شده به عنوان یک خیابان، مدرسه یا آموزشگاه نیست. استاد کمال‌الملک در سال 1290 شمسی مدرسه صنایع مستظرفه را در مجموعه باغ نگارستان تهران بنیان گذاشت و با وجود سختی‌هايي که پیش‌رو داشت، به جذب و تربیت شاگردان پرداخت. حسب جذبه شخصی وی، اغلب شاگردانش به مراتب عالی از هنر ارتقا پیدا کردند و در دنباله، به مدت نیم قرن شیوه و روش استاد خود را پایدار نگاه داشتند؛ اعتباری که هم‌اکنون نیز پابرجاست و به راه خود ادامه می‌دهد و نکته قابل تامل اینکه همین استادان، با تدریس در دانشگاه و هنرستان‌های تجسمی، حکم معلمی بر کسانی را یافتند که هنر جدید ایران در سال‌های بعد را راهبردی کردند. با اندک مراجعه‌ای به، کتاب‌های تخصصی تاریخ هنر، فرهنگ عمومی جامعه و حتی کتاب‌های درسی آموزش و پرورش، می‌توان جایگاه مکتبی را که کمال‌الملک بنیان آن را گذاشت، درک و دریافت کرد. با این حال متاسفانه تاکنون، از این حرکت که باعث تحول هنر صدسال اخیر ایران شد، یک مجموعه جامع و کامل گرد هم نیامد تا معرف خدمات کمال‌الملک و شاگردانش باشد؛ این در حالی است که اشتیاق جامعه برای کسب معارف و درک دستاوردهای مکتب کمال‌الملک، قابل درک است. سازمان زیباسازی که وظیفه احیای خاطرات فرهنگی و هنری شهر را بر عهده دارد، اکنون با علم به ضرورت ایجاد موزه‌ای با نام «مکتب کمال‌الملک» و همچنین با یقین به انجام یک حرکت ملی فراگیر و پرثمر، در اقدامی فرهنگی طرح تاسیس موزه مکتب کمال‌الملک را در دستور کار خود قرار داده و مجموعه‌ای از آثار استاد کمال‌الملک و شاگردانش را گردهم آورده است. از آنجا که مجموعه شاگردان کمال‌الملک، بالغ بر 70‌نفر می‌شوند که بیش از 50 نفر آنان، به مراتب والای هنر دست یافتند، این سازمان موفق به خرید بیش از 120اثر از مهم‌ترین آثار این شاگردان برجسته شده که البته این آثار منحصر به دو نسل از پیروان این مکتب است که بخش عمده آن شاگردان مستقیم استاد و بخش دیگر را شاگردان مدرسه کمال‌الملک که نسل دوم شاگردان این هنرمند هستند را شامل می‌شود. در این موزه آثاری از هنرمندانی چون؛ ابوالحسن صدیقی، آرشاک، اسکندر مستغنی، اسماعیل آشتیانی، جعفر پتگر، جمشید امینی، حسنعلی وزیری، حسین شیخ، حسینعلی مویدپردازی، رسام ارژنگی، رضا شهابی، رضا صمیمی، غلامعلی سیف‌ناصری، شوکت‌الملوک شقاقی، صدرالدین شایسته‌شیرازی، علی‌اصغر پتگر، علی رخساز، علی کریمی، علی محمودی، علی‌اشرف والی، علی‌اکبر صنعتی، علی‌اکبر نجم‌آبادی، علی‌اکبر یاسمی، عباس کاتوزیان، علی‌محمد حیدریان، فتح‌الله عبادی، عفت‌الملوک شقاقی، مارکار قرابگیان، محسن سهیلی، محسن مقدم، محمدعلی فروغی، محمود اولیا، مصطفی نجمی، مهدی تایب، مهدی سجادی، میرمصور ارژنگی، میشا (میکاییل) شهبازیان، ناصر شهبازی، هادی تجویدی، یحیی دولتشاهی، دوست‌علی معیرالممالک، هوشنگ پیمانی و... به نمایش در خواهد آمد. همچنین در این مجموعه اسناد و مجموعه‌ای از عکس‌های مدرسه صنایع مستظرفه به جهت پژوهش‌های مختلف، گردآوری و ارایه خواهد شد که از این نمونه می‌توان به حکم ارزشمند تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه و احکام تدریس در مدرسه صنایع مستظرفه اشاره کرد.
«کمال‌الملک» بدون شک ستاره هنرهای تجسمی کشور در یک قرن اخیر است؛ اینکه نام این هنرمند در سده گذشته حتی در دورترین نقاط کشور و در میان تمامی اقشار جامعه شناخته شده است موید همین موضوع است، اما متاسفانه دستاوردهای هنری و مکتب هنری‌اي که او برای ایران به ارمغان آورد هنوز شناخته شده نیست. تاسیس موزه کمال‌الملک در تهران در روزهای پایانی تیرماه، در حقیقت پاسخی بود به آنچه این هنرمند برای هنر ایران به ارمغان آورد. «محمد غفاری» ملقب به کمال‌الملک اگرچه در میان جامعه هنری کشور به سبب نوع رویکردی که به هنر داشت با انتقادات زیادی روبه‌رو شد و بسیار بر او خرده گرفته می‌شود؛ اما همین جامعه هنری بر تاثیر فراوان او بر عرصه هنر ایران اذعان دارند. اما آنچه که در این سال‌ها با غفلت روبه‌رو شده است مکتب هنری‌ای است که کمال‌الملک با تاثیر شیوه آموزشی خود بنانهاد. این هنرمند با تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه، پایه‌گذار هنر آکادمیک شد که پس از سال‌ها توانست از آموزش هنری استاد و شاگردی، فضای کارگاه آموزشی هنر را فراهم کند. مکتبی که کمال‌الملک پایه‌گذاری کرد امروز کمتر شناخته شده و دلیل آن نیز این است که مورد نقد و نظر جدی از سوی جامعه پژوهشگران هنری قرار نگرفته است. البته برای کالبدشکافی این مساله همواره نیاز بود که آثار کمال‌الملک و شاگردانش در کنار هم مورد بازخوانی قرار گیرد تا بتوان به صورت جامع به نقش و معرفی مکتب کمال‌الملک در عرصه هنر ایران پرداخت. این مساله باعث شد تا سازمان زیباسازی شهر تهران با گردآوری آثار دو نسل از شاگردان کمال‌الملک و تاسیس موزه این هنرمند در باغ نگارستان، زمینه بررسی مکتب کمال‌الملک را فراهم کند؛ مکتبی که رویین پاکباز تحلیلگر و پژوهشگر باسابقه هنری در مورد آن معتقد است: مکتب کمال‌الملک، اصطلاحی است برای توصیف آثار شاگردان کمال‌الملک و پیروان راه و روش او. آشتیانی، وزیری، حیدریان، شیخ، یاسمی، محمود اولیا، علی‌اکبر نجم‌آبادی، یحیی دولتشاهی، محسن سهیلی، صدیقی، محسن مقدم، فتح‌الله عبادی، ‌رضا شهابی، مارکار قرابگیلان، صمیمی، مصطفی نجمی و چند نفر دیگر در این مکتب هنری جای می‌گیرند که البته شاید بتوان نام رسام ارژنگی و میرمصور ارژنگی- که در روسیه آموزش دیدند و در تبریز به تدریس پرداختند- و نیز علی‌اصغر پتگر، جعفر پتگر و هوشنگ پیمانی را هم بر این فهرست افزود؛ ولی علی رخساز و علی‌اکبر صنعتی از این جمع تا اندازه‌ای متمایز هستند. اینان- به پیروی از کمال‌الملک- کمال مطلوب خود را در هنر رافائل، تیسین، روبنس و رمبرانت می‌جستند؛ اما در عمل، راه هنر آکادمیک سده نوزدهم اروپا را دنبال ‌کردند. بنابراین، آمیخته‌ای از کلاسیسیم سطحی و ناتورالیسم آشکار همراه با نوعی احساساتی‌گری شبه‌رمانتیک را در آثارشان می‌توان دید. اغلب این هنرمندان بعد‌ها در دبیرستان‌ها، هنرکده‌ها و آموزشگاه‌های خصوصی به کار تدریس مشغول شدند و حتی دست به انتشار کتاب‌های راهنمای نقاشی و طراحی ‌زدند. اما به‌طورکلی، مکتب کمال‌الملک که توسط او پایه‌گذاری و توسط شاگردانش ادامه یافت، در مدتی بیش از 70 سال، هنر معاصر ایران را زیر نفوذ داشت و هنوز هم نقش مهمی در هدایت فرهنگ و سلیقه هنری عمومی ایفا می‌کند. تقریبا همه شاگردان در موضوع‌های تک‌چهره، طبیعت بیجان و منظره کار کرده‌اند و نیز همگی تمایلی به مردم‌نگاری از خود نشان داده‌اند. ولی در این میان، برخی ویژگی‌ها را نیز می‌توان تشخیص داد. مثلا لطافت سایه‌روشن‌کاری وزیری، استحکام طراحی شیخ، قلمزنی آزاد اولیا، تنوع اسلوب شهابی و حساسیت اجتماعی پیمانی و صنعتی. به نظر می‌رسد که آگاهی و درک هنری در حیدریان و صدیقی عمیق‌تر است و شاید همین امتیاز باعث شد که آنها دست‌کم در برخی آثارشان از حدود مکتب کمال‌الملک فراتر رفتند.
تاسیس موزه مکتب کمال‌الملک
تحولی که کمال‌الملک با هنر خویش پدید آورد، چنان تاثیری را در جامعه سبب‌ساز شد که شخصیتش به زودی و در فرهنگ مردم، به مثابه یک اسطوره ملی جلوه‌گر شد و شاید از همین‌رو است که امروزه در کمتر شهر و دیاری از این سرزمین پهناور نام او الصاق‌شده به عنوان یک خیابان، مدرسه یا آموزشگاه نیست. استاد کمال‌الملک در سال 1290 شمسی مدرسه صنایع مستظرفه را در مجموعه باغ نگارستان تهران بنیان گذاشت و با وجود سختی‌هايي که پیش‌رو داشت، به جذب و تربیت شاگردان پرداخت. حسب جذبه شخصی وی، اغلب شاگردانش به مراتب عالی از هنر ارتقا پیدا کردند و در دنباله، به مدت نیم قرن شیوه و روش استاد خود را پایدار نگاه داشتند؛ اعتباری که هم‌اکنون نیز پابرجاست و به راه خود ادامه می‌دهد و نکته قابل تامل اینکه همین استادان، با تدریس در دانشگاه و هنرستان‌های تجسمی، حکم معلمی بر کسانی را یافتند که هنر جدید ایران در سال‌های بعد را راهبردی کردند. با اندک مراجعه‌ای به، کتاب‌های تخصصی تاریخ هنر، فرهنگ عمومی جامعه و حتی کتاب‌های درسی آموزش و پرورش، می‌توان جایگاه مکتبی را که کمال‌الملک بنیان آن را گذاشت، درک و دریافت کرد. با این حال متاسفانه تاکنون، از این حرکت که باعث تحول هنر صدسال اخیر ایران شد، یک مجموعه جامع و کامل گرد هم نیامد تا معرف خدمات کمال‌الملک و شاگردانش باشد؛ این در حالی است که اشتیاق جامعه برای کسب معارف و درک دستاوردهای مکتب کمال‌الملک، قابل درک است. سازمان زیباسازی که وظیفه احیای خاطرات فرهنگی و هنری شهر را بر عهده دارد، اکنون با علم به ضرورت ایجاد موزه‌ای با نام «مکتب کمال‌الملک» و همچنین با یقین به انجام یک حرکت ملی فراگیر و پرثمر، در اقدامی فرهنگی طرح تاسیس موزه مکتب کمال‌الملک را در دستور کار خود قرار داده و مجموعه‌ای از آثار استاد کمال‌الملک و شاگردانش را گردهم آورده است. از آنجا که مجموعه شاگردان کمال‌الملک، بالغ بر 70‌نفر می‌شوند که بیش از 50 نفر آنان، به مراتب والای هنر دست یافتند، این سازمان موفق به خرید بیش از 120اثر از مهم‌ترین آثار این شاگردان برجسته شده که البته این آثار منحصر به دو نسل از پیروان این مکتب است که بخش عمده آن شاگردان مستقیم استاد و بخش دیگر را شاگردان مدرسه کمال‌الملک که نسل دوم شاگردان این هنرمند هستند را شامل می‌شود. در این موزه آثاری از هنرمندانی چون؛ ابوالحسن صدیقی، آرشاک، اسکندر مستغنی، اسماعیل آشتیانی، جعفر پتگر، جمشید امینی، حسنعلی وزیری، حسین شیخ، حسینعلی مویدپردازی، رسام ارژنگی، رضا شهابی، رضا صمیمی، غلامعلی سیف‌ناصری، شوکت‌الملوک شقاقی، صدرالدین شایسته‌شیرازی، علی‌اصغر پتگر، علی رخساز، علی کریمی، علی محمودی، علی‌اشرف والی، علی‌اکبر صنعتی، علی‌اکبر نجم‌آبادی، علی‌اکبر یاسمی، عباس کاتوزیان، علی‌محمد حیدریان، فتح‌الله عبادی، عفت‌الملوک شقاقی، مارکار قرابگیان، محسن سهیلی، محسن مقدم، محمدعلی فروغی، محمود اولیا، مصطفی نجمی، مهدی تایب، مهدی سجادی، میرمصور ارژنگی، میشا (میکاییل) شهبازیان، ناصر شهبازی، هادی تجویدی، یحیی دولتشاهی، دوست‌علی معیرالممالک، هوشنگ پیمانی و... به نمایش در خواهد آمد. همچنین در این مجموعه اسناد و مجموعه‌ای از عکس‌های مدرسه صنایع مستظرفه به جهت پژوهش‌های مختلف، گردآوری و ارایه خواهد شد که از این نمونه می‌توان به حکم ارزشمند تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه و احکام تدریس در مدرسه صنایع مستظرفه اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.