صدونهمین سالمرگ خالق «باغ آلبالو»
چخوف: غول نازنین!
آبتین گُلکار
«آنتوان چخوف» آخرین نماینده رئالیسم پرآوازه قرن نوزدهم روسیه است، آخرین نام در میان فهرست غولهایی مانند تورگنیف، داستایفسکی و تولستوی. ولی تصور چخوف بهصورت «غول» کار سختی است. داستایفسکی و تولستوی واقعا «غول» هستند: وقتی کتابهایشان را میخوانید بیاختیار خودتان را در برابرشان کوچک میبینید و نسبت به آنان احساس احترام میکنید. ولی چخوف اینطور نیست: با خواندن آثار چخوف، نویسندهشان را جایی کنار خودتان مییابید و بیشتر با او احساس دوستی و نزدیکی میکنید تا احترام آمیخته به ترس. درباره چخوف میشود کتاب نوشت و اسمش را گذاشت «چخوف نازنین»، ولی «نازنین» خواندن داستایفسکی و تولستوی به گناهکبیره میماند. با این حال جایگاه چخوف دوستداشتنی به هیچوجه از غولهای دیگر ادبیات روسیه پایینتر نیست. داستان و نمایشنامهنویسی قرن بیستم در سراسر جهان بدون چخوف مسیر متفاوتی پیدا میکرد و قطعا بسیار کممایهتر میشد. فهرست نویسندگان نامداری که خودشان به تاثیرپذیریشان از چخوف اذعان دارند، پایان نخواهد داشت. محتوای فلسفی و اجتماعی و فکری نوشتههای کوچک چخوف نیز چیزی کم از رمانهای حجیم «غول»ها ندارد. بحث فلسفی جدیتر از
آنچه در «اتاق شماره 6» مطرح میشود، سراغ دارید؟ در کدام اثر دیگر به این روشنی دیدهاید که ثابت کنند فلسفه «پذیرش شر همچون بخشی از جهان هستی و عدم مقابله با آن» (تفکری که اتفاقا در این روزگار جهانبینی پستمدرنیستی دوباره رواج پیدا کرده است) فقط تا زمانی کارایی دارد که آن شر خودتان را گرفتار نکرده باشد؟ مگر در داستانهای دوصفحهای «مرگ کارمند» یا «چاق و لاغر» عیب اجتماعی خودمان را نمیبینیم که در برخورد با مقامات بالاتر دستوپایمان را گم میکنیم و تبدیل به آدم دیگری میشویم، آدمی که اگر خودمان هم از بیرون به او نگاه کنیم، از او منزجر میشویم؟ یا در «باغآلبالو» آن بیتصمیمی و تزلزلی را نمییابیم که هنگام لزوم برخورد قاطعانه با مشکلات دامانمان را میگیرد؟ چخوف پزشک بود و ناگزیر همیشه در پی درمان درد، چه در حرفه پزشکی و چه در فعالیت ادبی. وقتی به محتوای آثار چخوف فکر میکنیم و تناسب عمق محتوا با حجم اندک اثر را هم در نظر میگیریم، درمییابیم که چخوف هم «غول» است، غولی نازنین.
«آنتوان چخوف» آخرین نماینده رئالیسم پرآوازه قرن نوزدهم روسیه است، آخرین نام در میان فهرست غولهایی مانند تورگنیف، داستایفسکی و تولستوی. ولی تصور چخوف بهصورت «غول» کار سختی است. داستایفسکی و تولستوی واقعا «غول» هستند: وقتی کتابهایشان را میخوانید بیاختیار خودتان را در برابرشان کوچک میبینید و نسبت به آنان احساس احترام میکنید. ولی چخوف اینطور نیست: با خواندن آثار چخوف، نویسندهشان را جایی کنار خودتان مییابید و بیشتر با او احساس دوستی و نزدیکی میکنید تا احترام آمیخته به ترس. درباره چخوف میشود کتاب نوشت و اسمش را گذاشت «چخوف نازنین»، ولی «نازنین» خواندن داستایفسکی و تولستوی به گناهکبیره میماند. با این حال جایگاه چخوف دوستداشتنی به هیچوجه از غولهای دیگر ادبیات روسیه پایینتر نیست. داستان و نمایشنامهنویسی قرن بیستم در سراسر جهان بدون چخوف مسیر متفاوتی پیدا میکرد و قطعا بسیار کممایهتر میشد. فهرست نویسندگان نامداری که خودشان به تاثیرپذیریشان از چخوف اذعان دارند، پایان نخواهد داشت. محتوای فلسفی و اجتماعی و فکری نوشتههای کوچک چخوف نیز چیزی کم از رمانهای حجیم «غول»ها ندارد. بحث فلسفی جدیتر از
آنچه در «اتاق شماره 6» مطرح میشود، سراغ دارید؟ در کدام اثر دیگر به این روشنی دیدهاید که ثابت کنند فلسفه «پذیرش شر همچون بخشی از جهان هستی و عدم مقابله با آن» (تفکری که اتفاقا در این روزگار جهانبینی پستمدرنیستی دوباره رواج پیدا کرده است) فقط تا زمانی کارایی دارد که آن شر خودتان را گرفتار نکرده باشد؟ مگر در داستانهای دوصفحهای «مرگ کارمند» یا «چاق و لاغر» عیب اجتماعی خودمان را نمیبینیم که در برخورد با مقامات بالاتر دستوپایمان را گم میکنیم و تبدیل به آدم دیگری میشویم، آدمی که اگر خودمان هم از بیرون به او نگاه کنیم، از او منزجر میشویم؟ یا در «باغآلبالو» آن بیتصمیمی و تزلزلی را نمییابیم که هنگام لزوم برخورد قاطعانه با مشکلات دامانمان را میگیرد؟ چخوف پزشک بود و ناگزیر همیشه در پی درمان درد، چه در حرفه پزشکی و چه در فعالیت ادبی. وقتی به محتوای آثار چخوف فکر میکنیم و تناسب عمق محتوا با حجم اندک اثر را هم در نظر میگیریم، درمییابیم که چخوف هم «غول» است، غولی نازنین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.