|

زیبا و باشکوه بود، چنانکه هنوز هست

فرزانه طاهری

«لی‌لی گلستان» را با «میرا»ی کریستوفر فرانک و «تیستوی سبزانگشتی» می‌شناختم و البته پیش‌تر از آن در نوجوانی با «زندگی، مرگ و دیگر هیچ» فالاچی و بعدش هم ترجمه درخشان «زندگی در پیش‌رو» که اول بار خودش را دیدم. چندان از ازدواجمان نمی‌گذشت، سال ٥٨، یا نه، ٥٩ بود. در رکود و رخوت سینما که سال‌ها ادامه یافت. زاون قوکاسیان- که این روزها با جای خالی مادر عزیزش مانده است- با تهمینه میلانی (بیتا) - که به گمانم آن روزها دستیار کیمیایی بود- آمدند دنبالمان و رفتیم به دفتر کیمیایی تا فیلم «خط قرمز» را آنجا در نمایشی خصوصی ببینیم. «لی‌لی گلستان» هم بود، زیبا و باشکوه، چنان‌که هنوز هست.
چند سالی بعدش بود که نقدش را بر کتاب پشت دریچه‌های روانشاد «شهین حنانه» در «آدینه» خواندم که نقدی بود تند و بی‌تعارف‌های معمول (و می‌خواهم به سیاق نوشته‌های مناسبتی که از نمد بزرگداشت کلاهی هم برای خود می‌سازند بگویم آنجا مصاحبه‌ام را پسندیده بود و به خیلی از دیگران به صراحت تاخته بود) و آن وجه از او را برایم آشکار کرد که بعدها که شناخت نزدیک‌ترش دست داد، دیدم گرچه گاهی گزنده شاید باشد یا حتی حق را هم به او ندهیم، اما در این عرصات و این فرهنگ غالب ریاورزی چه خصلت مغتنمی است و همه باید آن را، با جسارت‌ورزیدن بیشتر، در خود بپرورانیم و حتما گرچه ممکن است برخی را بیازارد، رستگارمان خواهد کرد. کافی است نگاهی کنیم به یادداشت‌هایش در مطبوعات و حساسیت‌های اجتماعی و فرهنگی‌اش و صدای بلندش که از درون برمی‌آید بی‌آنکه برنامه‌ای یا دستور کاری از بیرون ضرورت را به او دیکته کند.
بار دوم روزهای آخر که «گلشیری» در اغما بود و «لی‌لی» که در سفر بود همان روز که برگشت به بیمارستان آمد، مرا و «غزل» را با ماشین به خانه‌اش برد تا از آن فضا دور شویم و ناهاری سعی کنیم بخوریم و استراحتی کنیم. آنجا فال حافظی گرفتم به پیشنهاد «غزل»، چون از کودکی حافظ روزهای مهم را برایش نشانه‌گذاری می‌کرد. حافظ حرف امیدوارکننده‌ای نداشت به ما بگوید و تابلویی از «میریعقوب عمامه‌پیچ» بر دیوار خانه «لی‌لی» از میان آن همه اثر هنری در خانه‌اش گویی حجت را بر من تمام کرد. خروسی- من خروس می‌دیدمش گو که شاید هم مرغ بود- پران میان زمین و هوا و برق کارد سلاخ معلق در برابرش. انگار نقطه پایان را می‌گذاشت بر خروس نقاش باغانی و دلم فرو ریخت، گویی پرده‌ای را یک لحظه از برابر خوش‌خیالی کورکورانه‌ام کنار زد. این بار اولی بود که به خانه «لی‌لی گلستان» می‌رفتم. بار دوم هم با غمی‌ عمیق گره خورده است. «کاوه» را آن زمان بیشتر می‌شناختیم. خانه‌مان آمده بود و ساعت‌ها و روزها از «گلشیری» فیلم گرفته بود. همه خانواده این نازنین نرم و مهربان و شجاع را دوست داشتیم. برای «باربد»مان که به راه هنر می‌رفت الگو هم بود، هم از بابت هنرش و هم جسارت و تعهد عمیقش به کارش و آنچه دور و برش می‌گذشت. هر چه را می‌ساخت برایمان می‌آورد که ببینیم، آخرینش فیلمی که از تشییع و تدفین دوست شاعرمان ساخته بود. بعدتر در بزرگداشت «گلشیری» که در اتحادیه ناشران برگزار کردیم، چند روزی پس از رفتنش، دیدمش، با هم زارزار گریستیم. گفت که احساس می‌کند یتیم‌شده چون از تمام روشنفکران ایران «گلشیری» و «شاملو» برایش جایگاهی دیگر داشته‌اند و حال هردو رفته‌اند. گفت که اصلا تصویری از تشییع و تدفین «گلشیری» نگرفته چون نمی‌توانسته. آن روز هم دستیارش فیلم می‌گرفت. گفتم که ندیدمش در مراسم و گفت یادت نیست وقتی عکاس‌ها دوره‌ات کرده بودند جلوی بیمارستان، پرسیدم می‌خواهی بگویم همه‌شان بروند؟ یادم نبود با آن مهی که آن روز جهانم را آکنده بود. بار دیگر که به خانه «گلستان» رفتم میزبان آن مجلس بهت و اندوه «فخری‌خانم گلستان» بود و حیاط غرق گل‌هایی که «کاوه» دوست می‌داشت. آن روز که «لی‌لی» آمد و در آغوش گرفتمش احساس می‌کردم برادر از دست داده‌ام و ضجه زدم، ضجه زدیم. سالروز مرگش تمام این سال‌ها دسته‌جمعی می‌رویم افجه. انگار مناسکی باشد و همیشه گل‌های باغچه «فخری خانم» را بر مزارش می‌بینیم که حالا لابد «لی‌لی» به تنهایی می‌چیند و می‌آورد، همان اول صبح.
نه، بس است، می‌خواهم اگر این خاطرات تلخ بگذارد از «لی‌لی» بگویم، از ویژگی‌های خوب دیگرش که شناختم از نزدیک، در همان اولین دوره «جایزه گلشیری» که چندین دوره همکاری‌اش در مقام داور به دلیل همین خصلت خوب ادامه یافت و آن هم دقیق و حرفه‌ای‌بودنش بود. همیشه اول از همه و سروقت در جلسه حاضر می‌شد، همیشه به تعهداتش به موقع عمل می‌کرد و یکی از داورانمان بود که هرگز دلمان نمی‌لرزید که نکند کار را به تعویق بیندازد، دم جلسه نهایی نتوانیم پیدایش کنیم و خیلی داستان‌های دیگر. در این سال‌های اخیر نزدیک‌تر هم شده‌ایم و مصاحبتش، طنزش و مهرش را شناخته‌ام و دل‌نازکی و ظرافتی که گاه ممکن است در چشم آن که از بیرون می‌بیند، پشت قاطعیت و صراحتش پنهان بماند و جسارت می‌ورزم و می‌گویم دختربچه‌ای ناز و شیطان را هم در لحظاتی از خلال این مترجم و هنرشناس و گالری‌دار دیده‌ام که بسیار دوست‌داشتنی است و زنی عاشق آشپزی و میزبانی درخشان را در خانه‌ای که تک‌تک اشیایش از سلیقه و عشق خبر می‌دهند. خلاصه بخت یارم بوده که جوانب دیگرش را هم دید‌ه‌ام. به پاس این مجموعه ارزشمندی که اوست و به امید خواندن نوشته‌ها و ترجمه‌های بیشتر از او و غرق‌شدن‌های بیشتر در گرمای میهمان‌نوازی‌اش و تداوم دوستی‌ای لذتبخش و قابل‌اتکا برایش عمری دراز و شادمانه و پربار آرزو می‌کنم و امیدوارم که تا پایان عمرم از فهرست دوستانش خط نخورم و مهم‌تر اینکه وارد آن یکی فهرست نشوم!
«لی‌لی گلستان» را با «میرا»ی کریستوفر فرانک و «تیستوی سبزانگشتی» می‌شناختم و البته پیش‌تر از آن در نوجوانی با «زندگی، مرگ و دیگر هیچ» فالاچی و بعدش هم ترجمه درخشان «زندگی در پیش‌رو» که اول بار خودش را دیدم. چندان از ازدواجمان نمی‌گذشت، سال ٥٨، یا نه، ٥٩ بود. در رکود و رخوت سینما که سال‌ها ادامه یافت. زاون قوکاسیان- که این روزها با جای خالی مادر عزیزش مانده است- با تهمینه میلانی (بیتا) - که به گمانم آن روزها دستیار کیمیایی بود- آمدند دنبالمان و رفتیم به دفتر کیمیایی تا فیلم «خط قرمز» را آنجا در نمایشی خصوصی ببینیم. «لی‌لی گلستان» هم بود، زیبا و باشکوه، چنان‌که هنوز هست.
چند سالی بعدش بود که نقدش را بر کتاب پشت دریچه‌های روانشاد «شهین حنانه» در «آدینه» خواندم که نقدی بود تند و بی‌تعارف‌های معمول (و می‌خواهم به سیاق نوشته‌های مناسبتی که از نمد بزرگداشت کلاهی هم برای خود می‌سازند بگویم آنجا مصاحبه‌ام را پسندیده بود و به خیلی از دیگران به صراحت تاخته بود) و آن وجه از او را برایم آشکار کرد که بعدها که شناخت نزدیک‌ترش دست داد، دیدم گرچه گاهی گزنده شاید باشد یا حتی حق را هم به او ندهیم، اما در این عرصات و این فرهنگ غالب ریاورزی چه خصلت مغتنمی است و همه باید آن را، با جسارت‌ورزیدن بیشتر، در خود بپرورانیم و حتما گرچه ممکن است برخی را بیازارد، رستگارمان خواهد کرد. کافی است نگاهی کنیم به یادداشت‌هایش در مطبوعات و حساسیت‌های اجتماعی و فرهنگی‌اش و صدای بلندش که از درون برمی‌آید بی‌آنکه برنامه‌ای یا دستور کاری از بیرون ضرورت را به او دیکته کند.
بار دوم روزهای آخر که «گلشیری» در اغما بود و «لی‌لی» که در سفر بود همان روز که برگشت به بیمارستان آمد، مرا و «غزل» را با ماشین به خانه‌اش برد تا از آن فضا دور شویم و ناهاری سعی کنیم بخوریم و استراحتی کنیم. آنجا فال حافظی گرفتم به پیشنهاد «غزل»، چون از کودکی حافظ روزهای مهم را برایش نشانه‌گذاری می‌کرد. حافظ حرف امیدوارکننده‌ای نداشت به ما بگوید و تابلویی از «میریعقوب عمامه‌پیچ» بر دیوار خانه «لی‌لی» از میان آن همه اثر هنری در خانه‌اش گویی حجت را بر من تمام کرد. خروسی- من خروس می‌دیدمش گو که شاید هم مرغ بود- پران میان زمین و هوا و برق کارد سلاخ معلق در برابرش. انگار نقطه پایان را می‌گذاشت بر خروس نقاش باغانی و دلم فرو ریخت، گویی پرده‌ای را یک لحظه از برابر خوش‌خیالی کورکورانه‌ام کنار زد. این بار اولی بود که به خانه «لی‌لی گلستان» می‌رفتم. بار دوم هم با غمی‌ عمیق گره خورده است. «کاوه» را آن زمان بیشتر می‌شناختیم. خانه‌مان آمده بود و ساعت‌ها و روزها از «گلشیری» فیلم گرفته بود. همه خانواده این نازنین نرم و مهربان و شجاع را دوست داشتیم. برای «باربد»مان که به راه هنر می‌رفت الگو هم بود، هم از بابت هنرش و هم جسارت و تعهد عمیقش به کارش و آنچه دور و برش می‌گذشت. هر چه را می‌ساخت برایمان می‌آورد که ببینیم، آخرینش فیلمی که از تشییع و تدفین دوست شاعرمان ساخته بود. بعدتر در بزرگداشت «گلشیری» که در اتحادیه ناشران برگزار کردیم، چند روزی پس از رفتنش، دیدمش، با هم زارزار گریستیم. گفت که احساس می‌کند یتیم‌شده چون از تمام روشنفکران ایران «گلشیری» و «شاملو» برایش جایگاهی دیگر داشته‌اند و حال هردو رفته‌اند. گفت که اصلا تصویری از تشییع و تدفین «گلشیری» نگرفته چون نمی‌توانسته. آن روز هم دستیارش فیلم می‌گرفت. گفتم که ندیدمش در مراسم و گفت یادت نیست وقتی عکاس‌ها دوره‌ات کرده بودند جلوی بیمارستان، پرسیدم می‌خواهی بگویم همه‌شان بروند؟ یادم نبود با آن مهی که آن روز جهانم را آکنده بود. بار دیگر که به خانه «گلستان» رفتم میزبان آن مجلس بهت و اندوه «فخری‌خانم گلستان» بود و حیاط غرق گل‌هایی که «کاوه» دوست می‌داشت. آن روز که «لی‌لی» آمد و در آغوش گرفتمش احساس می‌کردم برادر از دست داده‌ام و ضجه زدم، ضجه زدیم. سالروز مرگش تمام این سال‌ها دسته‌جمعی می‌رویم افجه. انگار مناسکی باشد و همیشه گل‌های باغچه «فخری خانم» را بر مزارش می‌بینیم که حالا لابد «لی‌لی» به تنهایی می‌چیند و می‌آورد، همان اول صبح.
نه، بس است، می‌خواهم اگر این خاطرات تلخ بگذارد از «لی‌لی» بگویم، از ویژگی‌های خوب دیگرش که شناختم از نزدیک، در همان اولین دوره «جایزه گلشیری» که چندین دوره همکاری‌اش در مقام داور به دلیل همین خصلت خوب ادامه یافت و آن هم دقیق و حرفه‌ای‌بودنش بود. همیشه اول از همه و سروقت در جلسه حاضر می‌شد، همیشه به تعهداتش به موقع عمل می‌کرد و یکی از داورانمان بود که هرگز دلمان نمی‌لرزید که نکند کار را به تعویق بیندازد، دم جلسه نهایی نتوانیم پیدایش کنیم و خیلی داستان‌های دیگر. در این سال‌های اخیر نزدیک‌تر هم شده‌ایم و مصاحبتش، طنزش و مهرش را شناخته‌ام و دل‌نازکی و ظرافتی که گاه ممکن است در چشم آن که از بیرون می‌بیند، پشت قاطعیت و صراحتش پنهان بماند و جسارت می‌ورزم و می‌گویم دختربچه‌ای ناز و شیطان را هم در لحظاتی از خلال این مترجم و هنرشناس و گالری‌دار دیده‌ام که بسیار دوست‌داشتنی است و زنی عاشق آشپزی و میزبانی درخشان را در خانه‌ای که تک‌تک اشیایش از سلیقه و عشق خبر می‌دهند. خلاصه بخت یارم بوده که جوانب دیگرش را هم دید‌ه‌ام. به پاس این مجموعه ارزشمندی که اوست و به امید خواندن نوشته‌ها و ترجمه‌های بیشتر از او و غرق‌شدن‌های بیشتر در گرمای میهمان‌نوازی‌اش و تداوم دوستی‌ای لذتبخش و قابل‌اتکا برایش عمری دراز و شادمانه و پربار آرزو می‌کنم و امیدوارم که تا پایان عمرم از فهرست دوستانش خط نخورم و مهم‌تر اینکه وارد آن یکی فهرست نشوم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.