|

وونه‌گات و واسكو پوپا در نشر كلاغ سفيد

عليه پيشرفت

پارسا شهري: «مثل ساير آثار داستاني‌ام: همه افرادِ زنده و مرده كاملا از سرِ اتفاق اين‌جا آمده‌اند، و نبايد ساختگي پنداشته شوند. براي حفاظت از بي‌گناهان هيچ اسمي را تغيير نداده‌ام. فرشته‌ها در چارچوبِ امورِ بهشتي حافظ بي‌گناهان‌اند.» كورت وونه‌گات ابتداي مجموعه‌داستانِ «انفيه‌دانِ باگومبو» چنين نوشته است. اين مجموعه شامل داستان‌هايي است كه تجربه‌هاي وونه‌گات از جنگ جهاني دوم را روايت مي‌كنند. اين مجموعه‌داستان خواندني كه با ترجمه روحي افسر و شهرزاد مهدوي اخيرا در نشر كلاغ سفید براي بار دوم بازنشر شده است، جز داستان‌هاي كوتاه او مقدمه‌اي مفصل دارد در شناختِ وونه‌گات كه به‌زعمِ پيتر ريد، نويسنده اين مقدمه، از بهترين رمان‌نويسان نيمه دوم قرن بيستم بود. «وونه‌گات شهرت خود را مديون آثاري خلاق چون سلاخ‌خانه شماره پنج، گهواره گربه، صبحانه‌اي براي قهرمانان، و ريش آبي است.» وونه‌گات اما در آغاز كار نويسندگي خود داستان‌هاي كوتاه مي‌نوشت در سراسر دهه پنجاه و شصت، داستان‌هاي كوتاه وونه‌گات در بهترين مجلات چاپ مي‌شد و هميشه بازار فروش حاضروآماده‌اي داشت. از نظر پيتر ريد، آنچه داستان‌هاي اين مجموعه را به‌هم مرتبط مي‌كند اين ايده وونه‌گات است: پيشرفت مهم‌ترين محصول ماست. شعاري كه يك دهه خوش‌بيني و تداوم روحيه «هر كاري مي‌شود كردِ» دوران جنگ را در خود خلاصه مي‌كند. در بسياري از داستان‌هاي وونه‌گات نگرشي شگفت به‌طرز تفكر آمريكايي‌ها در دهه پنجاه وجود دارد. وونه‌گات به اين شعار و چشم‌انداز درخشان به ديده ترديد مي‌نگرد و نشان مي‌دهد چنين پيشرفت سطحي‌ای ممكن است به قيمت زندگي انسان‌ها تمام شود. از ديگر خصايص اين داستان‌هاي كوتاه شخصيت‌‌پردازي درخشانِ وونه‌گات تنها در چند پاراگراف است، كه پيتر ريد معتقد است وونه‌گات در رمان‌هايش آن را به تعويق مي‌اندازد تا آن‌جا كه به ‌نظر مي‌رسد شخصيت داستان اغلب تابعِ پيام داستان است. بعد از متنِ پروفسور پيتر ريد، دوست ديرينه وونه‌گات و منتقد ادبي و استاد دانشگاه، نوبت به متني از خودِ وونه‌گات مي‌رسد كه به‌عنوان مقدمه بر داستان‌هاي كوتاه او آمده است، داستان‌هايي كه به‌ نقل از وونه‌گات اگر همتِ پيتر ريد نبود، هرگز آنها روشنايي روز نمی‌دیدند. اين داستان‌ها ماحصلِ گردآوري ريد است از داستان‌هايي كه وونه‌گات در گذشته‌هاي دور نوشته بود و فكر نمي‌كرد پشيزي بيارزد. در اين مقدمه مفصل وونه‌گات علاوه‌بر شرحي بر اين داستان‌ها و حكايت طبع آنها، از فرآيند نويسند‌ه‌شدنِ خود مي‌نويسد و رموز نويسندگي. زماني كه مترجمانِ مجموعه‌داستان «انفيه‌دانِ باگومبو» دست‌به‌كار ترجمه اين داستان‌ها مي‌شوند كورت وونه‌گات هنوز در اين كره خاكي بود، «داستان تخيلي خلق مي‌كرد، مقاله جدي مي‌نوشت، طنز مي‌گفت و اين اواخر طراحي هم مي‌كرد، اما اكنون ده سال است كه از ميان ما رفته و نمي‌دانيم چه مي‌كند.»
در باب فراموشي
«دوردست‌هاي درون ما» عنوان مجموعه‌شعرِ واسكو پوپا، شاعر اهل يوگسلاوي است با سه دفتر شعر ترجمه شهرام شيدايي، آزيتا بافكر و كامران تهراني. ابتداي كتاب متني آمده است با عنوان درآمدي بر شعر واسكو پوپا، ترجمه مقدمه تد هيوز كه اولين‌بار در تابستان 1352 در شماره ده جنگ اصفهان به ‌چاپ رسيده است با ترجمه احمد ميرعلايي. در اين مقدمه پوپا براي بار نخست به مخاطبان ايراني معرفي مي‌شود و مترجمان ازاين‌رو اين متنِ خواندني را در مقدمه مجموعه‌شعر او آورده‌اند. در اين مقدمه پوپا از نسل شاعران اروپاي شرقي خوانده مي‌شود كه در بحبوحه بلوغ، گرفتار جنگ مي‌شوند. «هر يك از اين شاعران به‌اقتضاي خلق‌وخوي خويش به اصول سورئاليسم كه در فاصله دو جنگ بر شعر اروپايي (جز شعر انگليسي) غالب بود، واكنش ويژه نشان داد، اما از آن زمان تاكنون آنچه به‌ويژه بر كشورهاي آنان و تا حدودي بر همه بشريت رفته است اين واكنش را استوارتر كرده است.» تلاش اين شاعران براي جاانداختن اين حقيقت كه انسان در همان وضع و حال موجودي با آگاهي نافذي از رنج ‌و اميد هم هست، شعر آنان را به ايجاز و ظرافت و خضوعي رساند كه چيزي تازه بود. تد هيوز در اين متن شاعراني چون واسكو پوپا را از جنبه‌هايي با بكت قياس مي‌كند: «دنياي آنان از جهتي انسان را به ياد دنياي بكت مي‌اندازد، با اين تفاوت كه دنياي آنان شجاعانه‌تر، انساني‌تر و واقعي‌تر به‌ نظر مي‌رسد. اين دنيا به وحشتناكيِ دنياي بكت است، اما آنان تا بدان درجه از نوميدي نمي‌رسند كه آگاهي و مسئوليت‌شان در برابر ياخته‌هاي حيواني آنها تسليم شود. مضمون‌هاي شاعرانه اينان پيرامون روح زنده رنج‌كشي چرخ مي‌زند كه شايسته خوشبختي است، اما سخت فريب ‌خورده، بي‌اندازه ضعيف شده است و احساس‌هاي مشكوك و موقتي دارد و چنان غيرقابل تبيين است كه تقريبا احمقانه به ‌نظر مي‌آيد، وجودش محسوس است مي‌خواهد به وجود خود ادامه دهد. اين دنيا مثل دنياي بكت پوچ نيست. اين تنها چيز پربهاست و مطابق با تمامي كيهان طرح‌ريزي شده است. درواقع طرح آن را تمامي كيهان ريخته است.» پديداري عناصر طبيعي در شعر پوپا از ديگر مواردي است كه تد هيوز به آن اشاره مي‌كند، اينكه آدميان به هيئت‌هاي كامل و مرئي در چشم‌انداز شعر پوپا پديدار نمي‌شوند. در شعر پوپا فقط سرها، زبان‌ها، ارواح، دست‌ها، شعله‌ها و اشياي سرگرداني مانند سيب‌ها و ماه‌ها كه حياتي جادويي يافته‌اند و با سرنوشت‌هايي غريب اما سخت آشنا جان گرفته‌اند خود را عرضه مي‌دارند. تد هيوز معتقد است شعرِ واسكو پوپا بيش از هر چيز با دنياي موسيقي نزديكي مي‌يابد، دنياي مشتي از نشانه‌ها و شكل‌هاي برگزيده كه از دنياي بيرون فراخوانده شده‌اند و تركيب‌هاي اساسي مي‌آفرينند، تركيب‌هايي كه اغلب در تصاعدها و تقارن‌هاي خود ماهيت رياضي هول‌آوري دارند اما چنين مي‌نمايند كه عميقا به دنياي قلب و روح متعلق‌اند. «نيز چون موسيقي، شعرهايش وحشتناك‌ترين منازعه‌ها را به چيز تفننيِ محضي مانند افسون، چيستان، بازي و داستان‌ تبديل مي‌كند.» پوپا در نظر هيوز به‌تدريج به اين آزادي و ناگزيري ‌رسيده است. اشعار نخستين‌اش را مي‌توان سخت مديون آن دسته از اشعار جديد دانست كه رنگي آشنا و اندكي سورئاليستي دارند. هرچند اين خصيصه در شعر پوپا دلپذير است و در آن هدفي دنبال مي‌شود؛ از اين‌دست اشعار است شعري تحت‌عنوان در باب فراموشي كه از سلسله مناظر تشكيل شده است: «از تاريكي دور/ دشت زبانش را بيرون آورد/ دشتِ مهارنشدني/ رويدادهاي سرريز/ واژه‌هاي بي‌رنگِ حرام‌شده/ چهره‌هاي وارفته/ اينجا و آنجا/ دستي از دود/ آه‌هاي بي‌پارو/ انديشه‌هاي بي‌بال/ نگاه‌هاي بي‌پناه/ اينجا و آنجا/ گلي از همه/ سايه‌هاي بي‌پوشش/ كه هر دم/ به خاكستر گرم خنده چنگ مي‌زنند» شعرهاي اين مجموعه در سه بخشِ «دوردست‌هاي درون ما»، «چشمه سنت‌ساوا» و «دشت پرنده سياه» آمده است.

پارسا شهري: «مثل ساير آثار داستاني‌ام: همه افرادِ زنده و مرده كاملا از سرِ اتفاق اين‌جا آمده‌اند، و نبايد ساختگي پنداشته شوند. براي حفاظت از بي‌گناهان هيچ اسمي را تغيير نداده‌ام. فرشته‌ها در چارچوبِ امورِ بهشتي حافظ بي‌گناهان‌اند.» كورت وونه‌گات ابتداي مجموعه‌داستانِ «انفيه‌دانِ باگومبو» چنين نوشته است. اين مجموعه شامل داستان‌هايي است كه تجربه‌هاي وونه‌گات از جنگ جهاني دوم را روايت مي‌كنند. اين مجموعه‌داستان خواندني كه با ترجمه روحي افسر و شهرزاد مهدوي اخيرا در نشر كلاغ سفید براي بار دوم بازنشر شده است، جز داستان‌هاي كوتاه او مقدمه‌اي مفصل دارد در شناختِ وونه‌گات كه به‌زعمِ پيتر ريد، نويسنده اين مقدمه، از بهترين رمان‌نويسان نيمه دوم قرن بيستم بود. «وونه‌گات شهرت خود را مديون آثاري خلاق چون سلاخ‌خانه شماره پنج، گهواره گربه، صبحانه‌اي براي قهرمانان، و ريش آبي است.» وونه‌گات اما در آغاز كار نويسندگي خود داستان‌هاي كوتاه مي‌نوشت در سراسر دهه پنجاه و شصت، داستان‌هاي كوتاه وونه‌گات در بهترين مجلات چاپ مي‌شد و هميشه بازار فروش حاضروآماده‌اي داشت. از نظر پيتر ريد، آنچه داستان‌هاي اين مجموعه را به‌هم مرتبط مي‌كند اين ايده وونه‌گات است: پيشرفت مهم‌ترين محصول ماست. شعاري كه يك دهه خوش‌بيني و تداوم روحيه «هر كاري مي‌شود كردِ» دوران جنگ را در خود خلاصه مي‌كند. در بسياري از داستان‌هاي وونه‌گات نگرشي شگفت به‌طرز تفكر آمريكايي‌ها در دهه پنجاه وجود دارد. وونه‌گات به اين شعار و چشم‌انداز درخشان به ديده ترديد مي‌نگرد و نشان مي‌دهد چنين پيشرفت سطحي‌ای ممكن است به قيمت زندگي انسان‌ها تمام شود. از ديگر خصايص اين داستان‌هاي كوتاه شخصيت‌‌پردازي درخشانِ وونه‌گات تنها در چند پاراگراف است، كه پيتر ريد معتقد است وونه‌گات در رمان‌هايش آن را به تعويق مي‌اندازد تا آن‌جا كه به ‌نظر مي‌رسد شخصيت داستان اغلب تابعِ پيام داستان است. بعد از متنِ پروفسور پيتر ريد، دوست ديرينه وونه‌گات و منتقد ادبي و استاد دانشگاه، نوبت به متني از خودِ وونه‌گات مي‌رسد كه به‌عنوان مقدمه بر داستان‌هاي كوتاه او آمده است، داستان‌هايي كه به‌ نقل از وونه‌گات اگر همتِ پيتر ريد نبود، هرگز آنها روشنايي روز نمی‌دیدند. اين داستان‌ها ماحصلِ گردآوري ريد است از داستان‌هايي كه وونه‌گات در گذشته‌هاي دور نوشته بود و فكر نمي‌كرد پشيزي بيارزد. در اين مقدمه مفصل وونه‌گات علاوه‌بر شرحي بر اين داستان‌ها و حكايت طبع آنها، از فرآيند نويسند‌ه‌شدنِ خود مي‌نويسد و رموز نويسندگي. زماني كه مترجمانِ مجموعه‌داستان «انفيه‌دانِ باگومبو» دست‌به‌كار ترجمه اين داستان‌ها مي‌شوند كورت وونه‌گات هنوز در اين كره خاكي بود، «داستان تخيلي خلق مي‌كرد، مقاله جدي مي‌نوشت، طنز مي‌گفت و اين اواخر طراحي هم مي‌كرد، اما اكنون ده سال است كه از ميان ما رفته و نمي‌دانيم چه مي‌كند.»
در باب فراموشي
«دوردست‌هاي درون ما» عنوان مجموعه‌شعرِ واسكو پوپا، شاعر اهل يوگسلاوي است با سه دفتر شعر ترجمه شهرام شيدايي، آزيتا بافكر و كامران تهراني. ابتداي كتاب متني آمده است با عنوان درآمدي بر شعر واسكو پوپا، ترجمه مقدمه تد هيوز كه اولين‌بار در تابستان 1352 در شماره ده جنگ اصفهان به ‌چاپ رسيده است با ترجمه احمد ميرعلايي. در اين مقدمه پوپا براي بار نخست به مخاطبان ايراني معرفي مي‌شود و مترجمان ازاين‌رو اين متنِ خواندني را در مقدمه مجموعه‌شعر او آورده‌اند. در اين مقدمه پوپا از نسل شاعران اروپاي شرقي خوانده مي‌شود كه در بحبوحه بلوغ، گرفتار جنگ مي‌شوند. «هر يك از اين شاعران به‌اقتضاي خلق‌وخوي خويش به اصول سورئاليسم كه در فاصله دو جنگ بر شعر اروپايي (جز شعر انگليسي) غالب بود، واكنش ويژه نشان داد، اما از آن زمان تاكنون آنچه به‌ويژه بر كشورهاي آنان و تا حدودي بر همه بشريت رفته است اين واكنش را استوارتر كرده است.» تلاش اين شاعران براي جاانداختن اين حقيقت كه انسان در همان وضع و حال موجودي با آگاهي نافذي از رنج ‌و اميد هم هست، شعر آنان را به ايجاز و ظرافت و خضوعي رساند كه چيزي تازه بود. تد هيوز در اين متن شاعراني چون واسكو پوپا را از جنبه‌هايي با بكت قياس مي‌كند: «دنياي آنان از جهتي انسان را به ياد دنياي بكت مي‌اندازد، با اين تفاوت كه دنياي آنان شجاعانه‌تر، انساني‌تر و واقعي‌تر به‌ نظر مي‌رسد. اين دنيا به وحشتناكيِ دنياي بكت است، اما آنان تا بدان درجه از نوميدي نمي‌رسند كه آگاهي و مسئوليت‌شان در برابر ياخته‌هاي حيواني آنها تسليم شود. مضمون‌هاي شاعرانه اينان پيرامون روح زنده رنج‌كشي چرخ مي‌زند كه شايسته خوشبختي است، اما سخت فريب ‌خورده، بي‌اندازه ضعيف شده است و احساس‌هاي مشكوك و موقتي دارد و چنان غيرقابل تبيين است كه تقريبا احمقانه به ‌نظر مي‌آيد، وجودش محسوس است مي‌خواهد به وجود خود ادامه دهد. اين دنيا مثل دنياي بكت پوچ نيست. اين تنها چيز پربهاست و مطابق با تمامي كيهان طرح‌ريزي شده است. درواقع طرح آن را تمامي كيهان ريخته است.» پديداري عناصر طبيعي در شعر پوپا از ديگر مواردي است كه تد هيوز به آن اشاره مي‌كند، اينكه آدميان به هيئت‌هاي كامل و مرئي در چشم‌انداز شعر پوپا پديدار نمي‌شوند. در شعر پوپا فقط سرها، زبان‌ها، ارواح، دست‌ها، شعله‌ها و اشياي سرگرداني مانند سيب‌ها و ماه‌ها كه حياتي جادويي يافته‌اند و با سرنوشت‌هايي غريب اما سخت آشنا جان گرفته‌اند خود را عرضه مي‌دارند. تد هيوز معتقد است شعرِ واسكو پوپا بيش از هر چيز با دنياي موسيقي نزديكي مي‌يابد، دنياي مشتي از نشانه‌ها و شكل‌هاي برگزيده كه از دنياي بيرون فراخوانده شده‌اند و تركيب‌هاي اساسي مي‌آفرينند، تركيب‌هايي كه اغلب در تصاعدها و تقارن‌هاي خود ماهيت رياضي هول‌آوري دارند اما چنين مي‌نمايند كه عميقا به دنياي قلب و روح متعلق‌اند. «نيز چون موسيقي، شعرهايش وحشتناك‌ترين منازعه‌ها را به چيز تفننيِ محضي مانند افسون، چيستان، بازي و داستان‌ تبديل مي‌كند.» پوپا در نظر هيوز به‌تدريج به اين آزادي و ناگزيري ‌رسيده است. اشعار نخستين‌اش را مي‌توان سخت مديون آن دسته از اشعار جديد دانست كه رنگي آشنا و اندكي سورئاليستي دارند. هرچند اين خصيصه در شعر پوپا دلپذير است و در آن هدفي دنبال مي‌شود؛ از اين‌دست اشعار است شعري تحت‌عنوان در باب فراموشي كه از سلسله مناظر تشكيل شده است: «از تاريكي دور/ دشت زبانش را بيرون آورد/ دشتِ مهارنشدني/ رويدادهاي سرريز/ واژه‌هاي بي‌رنگِ حرام‌شده/ چهره‌هاي وارفته/ اينجا و آنجا/ دستي از دود/ آه‌هاي بي‌پارو/ انديشه‌هاي بي‌بال/ نگاه‌هاي بي‌پناه/ اينجا و آنجا/ گلي از همه/ سايه‌هاي بي‌پوشش/ كه هر دم/ به خاكستر گرم خنده چنگ مي‌زنند» شعرهاي اين مجموعه در سه بخشِ «دوردست‌هاي درون ما»، «چشمه سنت‌ساوا» و «دشت پرنده سياه» آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.