|

نشست نقد و بررسی کتاب «ذهن روسی در نظام شوروی»

چند قدم تا زوال یک اوج

هادی مشهدی: کتاب ذهن روسی در نظام شوروی، مشتمل بر چند مقاله از آیزایا برلین است که به بررسی تفاوت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی روسیه در دو قرن 19 و 20 می‌پردازد. این اثر پس از درگذشت مولف منتشر شده است. کتاب ذهن روسی در نظام شوروی، به همت رضا رضایی به فارسی برگردانده شده و نشر ماهی آن را چاپ و منتشر کرده است. ذهن روسی در نظام شوروی، سه‌شنبه هجدهم تیر، در مرکز فرهنگی شهر کتاب، با حضور رضا رضایی، هومن پناهنده و زهرا محمدی نقد و بررسی شد.
به نام کمونیسم، به کام ملی‌گرایی!
رضا رضایی، نقش و تاثیر نجف دریابندری در معرفی برلین به مخاطبان ایرانی را بسیار ارزنده و پراهمیت ارزیابی و تصریح کرد: گزینش صحیح و ترجمه ممتاز کتاب «متفکران روس»، پیگیری و ترغیب برای ترجمه دیگر آثار برلین از سوی دیگر مترجمان را در پی داشت. کتاب متفکران روس، به‌طور عمده به ادبیات و سیاست در روسیه قرن نوزدهم پرداخته است. این اثر پس از ترجمه در محافل روشنفکری ما بسیار اهمیت یافت. کتاب حاضر به نوعی در ادامه همان اثر است. به‌زعم برلین، از حیث نگاهی تاریخی، آنچه در روسیه‌ در قرن بیستم حایز اهمیت است، ریشه‌هایی در قرن نوزدهم دارد. به طور خلاصه برلین معتقد است که آنچه در روسیه قرن بیستم می‌بینیم، یکسره به کمونیسم مربوط نمی‌شود، بلکه نوعی ناسیونالیسم و تعصبات ملی نیز در آن دخیل است. هر کتابی که در آن مقطع در روسیه نوشته شده است، به نوعی بیانگر مسایل روسی است، این رویکرد را حتی در اشعار عاشقانه آنها می‌توان دید. وی مصادیقی در تایید این مدعا برشمرد و ادامه داد: البته می‌توان دو دسته بر رویکردهای ادبی و فرهنگی روسیه در این مقطع تاریخی مترتب شد؛ دسته‌ای که همان نگاه تعصب‌آمیز و ملی‌گرایانه را داشتند و در مقابل دسته دیگر که نگاه به غرب داشته‌اند. مصداق رویکرد تعصب‌آمیز و ملی‌گرایانه روس‌ها در حوزه ادبیات، داستایفسکی است؛ تورگنیف نقطه مقابل او است که به مدرنیته و غرب توجه داشته است. مصداق این معنا را در سیاست نیز می‌توان دید؛ در آن مقطع برخی گرایش‌های سیاسی در حمایت از کلیسای ارتودوکس و تزار کاملا بارز بوده است، از دیگر سو مخالفت با استبداد و طرفداری از افکار نو، در افکار کسانی چون هرتسن و سوسیالیست‌های روسیه دیده ‌شده است. این تعارض بین دو جریان در روسیه قرن نوزدهم، ریشه بسیاری از پدیده‌ها در آن مقطع را به خوبی عیان می‌کند. این رویکرد در آستانه انقلاب، بین روشنفکران و حتی اعضای حزب کمونیسم نیز وجود داشته است. برلین به‌طور غیرمستقیم و با اشاره به تصفیه‌های درون‌حزبی، این گرایش و رویکرد را می‌نمایاند. وي افزود: دیگر ویژگی‌ای که در دیدگاه و رویکرد او می‌توان برشمرد، توجه به مباحث فلسفی- سیاسی است؛ در این دست آثار که مهم‌ترین آنها کتاب چهارمقاله درباره آزادی است، برلین، دو نوع از آزادی را تشریح کرده است؛ آزادی مثبت و آزادی منفی. حول این مقالات، نقدهای زیادی مطرح شده است، بسیاری از لیبرال‌ها با آنها مخالفت کرده‌اند که منجر به نوشتن مقاله دیگری در پاسخ‌گویی به آنها از سوی برلین شده است. رضایی ادامه داد: اهمیت‌دادن به تاریخ اندیشه‌ها به عنوان موضوعی مستقل را نیز، می‌توان از جمله خصایص در نوع نگاه برلین تلقی کرد که البته مورد انتقاد نویسندگان مارکسیست است. او همواره بر استقلال تاریخ اندیشه‌ها تاکید داشته است. رویکرد دیگری که به‌زعم برلین حایز اهمیت بوده است، انتقاد به جریانات افراطی عقل‌گرایانه در نهضت روشنگری است، که از ورای دقت در زندگی‌ و رویکردهای افرادی خاص از جمله «هامان»، به آن پرداخته است.
ابزار معناساز
پناهنده، ضمن تاکید بر همسان‌بودن ابزار ترجمه نزد مترجمان مختلف، تلقی مترجم از ترجمه را عاملی مهم و موثر در توفیق وی دانست و گفت: این عاملی است که به تفاوت کار دو مترجم با ابزارهای همسان می‌انجامد. بسیار مترجمان هستند که تلقی خود از ترجمه را مطرح می‌کنند، ولی در به‌کارگیری آن موفق نیستند. وی افزود: نویسنده‌ به مدد ابزار و مصالحی که در اختیار دارد، صورتی از معنا و محتوایی را در زبان مبدأ پدید می‌آورد؛ مترجم به مدد همان ابزار، آن معنا و محتوا را از آن خود می‌کند و در زبان مقصد باز می‌گوید؛ او از این حیث مامور حفظ معناست. بنابر این، در صورت انتقاد از کار ترجمه، استناد و ارجاع مترجم به متن مبدأ، در حد تاکید بر امانتداری وی در انتقال محتوا، معقول و مقبول است. از این استناد بر می‌آید که زبان الکن متن مقصد را نمی‌توان با ارجاع به متن مبدأ توجیه کرد؛ به این معنا که یک متن ترجمه شده، باید متنی قائم به ذات و روان داشته باشد. پس از اینکه از این مفهوم درگذریم آنگاه بحث دقت مطرح می‌شود. پناهنده، با استناد به نمونه‌هایی، این معنا را به تفصیل تشریح کرد و گفت: در ترجمه‌هایی که از حیث روان و قائم به ذات بودن بی‌نقص و کم‌نقص هستند، تلقی مترجم از ترجمه، او را به دقت و امانتداری وامی‌دارد. این مهم در متونی از این دست که حامل معنا و ایده هستند و در قالب مقالات و جستارهای علمی مطرح می‌شوند، اهمیتی مضاعف می‌یابد. در مطالعه این اثر، از حیث روان بودن تنها در دو یا سه مورد نیاز به مطابقت با متن اصلی احساس می‌شد که برای این حجم، رکورد بسیار خوبی است. در تاکید بر دقت مترجم نیز می‌توان برگردان جملات طولانی و دشوار برلین را با متن اصلی آن قیاس کرد و به جسارت مترجم پی برد. در نهایت، در میان انبوه ترجمه‌هایی که در حال صورت می‌گیرند، با خوش‌بینی، می‌توان تنها پنج درصد را از این نظر قابل قبول دانست؛ ترجمه این اثر به حتم در این دسته جای دارد.
یک پیش‌بینی غلط!
زهرا محمدی، برلین را عاملی موثر در شناساندن روسیه عصر حاضر، به ایرانی‌ها دانست. وی سپس نوع نگاه محافل ادبی روسیه به مقالات برلین را تشریح کرد و گفت: برلین در روسیه آنطور که باید دیده نشده است، از سویی تشابه نگاه او به نگاه منتقدان و صاحبنظران روس این رویکرد را رقم می‌زند، از دیگر سو پراکنده‌گویی‌های وی زیاد مورد درک و علاقه روس‌ها نیست، چراکه ایشان در نوشتن نقد ادبی و متونی از این دست به رعایت چارچوب‌ها و قوانین قایل هستند. آنها، نوع نگاه آمیخته به تاریخ و فلسفه برلین به ادبیات را سطحی می‌پنداشتند. این نوع نگاه طی گذر زمان تعدیل شد. این عوامل، عدم علاقه مترجمان به برگردان آثار برلین را نیز در پی داشت که خود باعث عدم اقبال آثار او در روسیه شد. وی در ادامه برخی از پیش‌بینی‌های برلین درباره ادبیات روسیه را کمی به دور از واقعیت موجود ارزیابی کرد و دلایلی بر تایید این مدعا برشمرد. محمدی خاطرنشان کرد: اصولا نمی‌توان پیش‌بینی روشنی از اتفاقات آینده یک نظام کمونیستی یا مشابه آن صورت داد، چراکه بسیاری از اتفاقات به رای و نظر یک شخص بستگی دارد. به اعتقاد من مرز پررنگی را که برلین بین ادبیات قرن نوزدهم و بیستم قرار داده است، باید کمی جابه‌جا کرد، چراکه اتفاقات ادبی در این دو قرن از منظرهای گوناگون بسیار به هم شباهت دارند؛ آن‌ مقطعی که باعث بروز تفاوت‌های عمیق در ادبیات این کشور می‌شود، دوران پس از فروپاشی نظام کمونیستی است.
هادی مشهدی: کتاب ذهن روسی در نظام شوروی، مشتمل بر چند مقاله از آیزایا برلین است که به بررسی تفاوت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی روسیه در دو قرن 19 و 20 می‌پردازد. این اثر پس از درگذشت مولف منتشر شده است. کتاب ذهن روسی در نظام شوروی، به همت رضا رضایی به فارسی برگردانده شده و نشر ماهی آن را چاپ و منتشر کرده است. ذهن روسی در نظام شوروی، سه‌شنبه هجدهم تیر، در مرکز فرهنگی شهر کتاب، با حضور رضا رضایی، هومن پناهنده و زهرا محمدی نقد و بررسی شد.
به نام کمونیسم، به کام ملی‌گرایی!
رضا رضایی، نقش و تاثیر نجف دریابندری در معرفی برلین به مخاطبان ایرانی را بسیار ارزنده و پراهمیت ارزیابی و تصریح کرد: گزینش صحیح و ترجمه ممتاز کتاب «متفکران روس»، پیگیری و ترغیب برای ترجمه دیگر آثار برلین از سوی دیگر مترجمان را در پی داشت. کتاب متفکران روس، به‌طور عمده به ادبیات و سیاست در روسیه قرن نوزدهم پرداخته است. این اثر پس از ترجمه در محافل روشنفکری ما بسیار اهمیت یافت. کتاب حاضر به نوعی در ادامه همان اثر است. به‌زعم برلین، از حیث نگاهی تاریخی، آنچه در روسیه‌ در قرن بیستم حایز اهمیت است، ریشه‌هایی در قرن نوزدهم دارد. به طور خلاصه برلین معتقد است که آنچه در روسیه قرن بیستم می‌بینیم، یکسره به کمونیسم مربوط نمی‌شود، بلکه نوعی ناسیونالیسم و تعصبات ملی نیز در آن دخیل است. هر کتابی که در آن مقطع در روسیه نوشته شده است، به نوعی بیانگر مسایل روسی است، این رویکرد را حتی در اشعار عاشقانه آنها می‌توان دید. وی مصادیقی در تایید این مدعا برشمرد و ادامه داد: البته می‌توان دو دسته بر رویکردهای ادبی و فرهنگی روسیه در این مقطع تاریخی مترتب شد؛ دسته‌ای که همان نگاه تعصب‌آمیز و ملی‌گرایانه را داشتند و در مقابل دسته دیگر که نگاه به غرب داشته‌اند. مصداق رویکرد تعصب‌آمیز و ملی‌گرایانه روس‌ها در حوزه ادبیات، داستایفسکی است؛ تورگنیف نقطه مقابل او است که به مدرنیته و غرب توجه داشته است. مصداق این معنا را در سیاست نیز می‌توان دید؛ در آن مقطع برخی گرایش‌های سیاسی در حمایت از کلیسای ارتودوکس و تزار کاملا بارز بوده است، از دیگر سو مخالفت با استبداد و طرفداری از افکار نو، در افکار کسانی چون هرتسن و سوسیالیست‌های روسیه دیده ‌شده است. این تعارض بین دو جریان در روسیه قرن نوزدهم، ریشه بسیاری از پدیده‌ها در آن مقطع را به خوبی عیان می‌کند. این رویکرد در آستانه انقلاب، بین روشنفکران و حتی اعضای حزب کمونیسم نیز وجود داشته است. برلین به‌طور غیرمستقیم و با اشاره به تصفیه‌های درون‌حزبی، این گرایش و رویکرد را می‌نمایاند. وي افزود: دیگر ویژگی‌ای که در دیدگاه و رویکرد او می‌توان برشمرد، توجه به مباحث فلسفی- سیاسی است؛ در این دست آثار که مهم‌ترین آنها کتاب چهارمقاله درباره آزادی است، برلین، دو نوع از آزادی را تشریح کرده است؛ آزادی مثبت و آزادی منفی. حول این مقالات، نقدهای زیادی مطرح شده است، بسیاری از لیبرال‌ها با آنها مخالفت کرده‌اند که منجر به نوشتن مقاله دیگری در پاسخ‌گویی به آنها از سوی برلین شده است. رضایی ادامه داد: اهمیت‌دادن به تاریخ اندیشه‌ها به عنوان موضوعی مستقل را نیز، می‌توان از جمله خصایص در نوع نگاه برلین تلقی کرد که البته مورد انتقاد نویسندگان مارکسیست است. او همواره بر استقلال تاریخ اندیشه‌ها تاکید داشته است. رویکرد دیگری که به‌زعم برلین حایز اهمیت بوده است، انتقاد به جریانات افراطی عقل‌گرایانه در نهضت روشنگری است، که از ورای دقت در زندگی‌ و رویکردهای افرادی خاص از جمله «هامان»، به آن پرداخته است.
ابزار معناساز
پناهنده، ضمن تاکید بر همسان‌بودن ابزار ترجمه نزد مترجمان مختلف، تلقی مترجم از ترجمه را عاملی مهم و موثر در توفیق وی دانست و گفت: این عاملی است که به تفاوت کار دو مترجم با ابزارهای همسان می‌انجامد. بسیار مترجمان هستند که تلقی خود از ترجمه را مطرح می‌کنند، ولی در به‌کارگیری آن موفق نیستند. وی افزود: نویسنده‌ به مدد ابزار و مصالحی که در اختیار دارد، صورتی از معنا و محتوایی را در زبان مبدأ پدید می‌آورد؛ مترجم به مدد همان ابزار، آن معنا و محتوا را از آن خود می‌کند و در زبان مقصد باز می‌گوید؛ او از این حیث مامور حفظ معناست. بنابر این، در صورت انتقاد از کار ترجمه، استناد و ارجاع مترجم به متن مبدأ، در حد تاکید بر امانتداری وی در انتقال محتوا، معقول و مقبول است. از این استناد بر می‌آید که زبان الکن متن مقصد را نمی‌توان با ارجاع به متن مبدأ توجیه کرد؛ به این معنا که یک متن ترجمه شده، باید متنی قائم به ذات و روان داشته باشد. پس از اینکه از این مفهوم درگذریم آنگاه بحث دقت مطرح می‌شود. پناهنده، با استناد به نمونه‌هایی، این معنا را به تفصیل تشریح کرد و گفت: در ترجمه‌هایی که از حیث روان و قائم به ذات بودن بی‌نقص و کم‌نقص هستند، تلقی مترجم از ترجمه، او را به دقت و امانتداری وامی‌دارد. این مهم در متونی از این دست که حامل معنا و ایده هستند و در قالب مقالات و جستارهای علمی مطرح می‌شوند، اهمیتی مضاعف می‌یابد. در مطالعه این اثر، از حیث روان بودن تنها در دو یا سه مورد نیاز به مطابقت با متن اصلی احساس می‌شد که برای این حجم، رکورد بسیار خوبی است. در تاکید بر دقت مترجم نیز می‌توان برگردان جملات طولانی و دشوار برلین را با متن اصلی آن قیاس کرد و به جسارت مترجم پی برد. در نهایت، در میان انبوه ترجمه‌هایی که در حال صورت می‌گیرند، با خوش‌بینی، می‌توان تنها پنج درصد را از این نظر قابل قبول دانست؛ ترجمه این اثر به حتم در این دسته جای دارد.
یک پیش‌بینی غلط!
زهرا محمدی، برلین را عاملی موثر در شناساندن روسیه عصر حاضر، به ایرانی‌ها دانست. وی سپس نوع نگاه محافل ادبی روسیه به مقالات برلین را تشریح کرد و گفت: برلین در روسیه آنطور که باید دیده نشده است، از سویی تشابه نگاه او به نگاه منتقدان و صاحبنظران روس این رویکرد را رقم می‌زند، از دیگر سو پراکنده‌گویی‌های وی زیاد مورد درک و علاقه روس‌ها نیست، چراکه ایشان در نوشتن نقد ادبی و متونی از این دست به رعایت چارچوب‌ها و قوانین قایل هستند. آنها، نوع نگاه آمیخته به تاریخ و فلسفه برلین به ادبیات را سطحی می‌پنداشتند. این نوع نگاه طی گذر زمان تعدیل شد. این عوامل، عدم علاقه مترجمان به برگردان آثار برلین را نیز در پی داشت که خود باعث عدم اقبال آثار او در روسیه شد. وی در ادامه برخی از پیش‌بینی‌های برلین درباره ادبیات روسیه را کمی به دور از واقعیت موجود ارزیابی کرد و دلایلی بر تایید این مدعا برشمرد. محمدی خاطرنشان کرد: اصولا نمی‌توان پیش‌بینی روشنی از اتفاقات آینده یک نظام کمونیستی یا مشابه آن صورت داد، چراکه بسیاری از اتفاقات به رای و نظر یک شخص بستگی دارد. به اعتقاد من مرز پررنگی را که برلین بین ادبیات قرن نوزدهم و بیستم قرار داده است، باید کمی جابه‌جا کرد، چراکه اتفاقات ادبی در این دو قرن از منظرهای گوناگون بسیار به هم شباهت دارند؛ آن‌ مقطعی که باعث بروز تفاوت‌های عمیق در ادبیات این کشور می‌شود، دوران پس از فروپاشی نظام کمونیستی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.