|

مدنیت‌ها و نامدنیت‌ها

پوریا شیبانی‌راد

نویسنده کتاب «در فضیلت مدنیت» در تلاش است معنای آنچه به گفته او نامدنیت‌های سیاسی و اجتماعی در ایران است را روشن سازد و شاخص‌های اصلی آن را در تاریخ، فرهنگ و رفتار ایرانیان بیابد. مانند هر کار تحقیقی دانشگاهی، این اثر از سه بخش تشکیل شده است؛ بخش نخست چارچوب نظری این تحقیق است و تلاش برای روشن‌کردن مفاهیم مدنیت و نامدنیت که دو نامدنیت اصلی یعنی نامدنیت اجتماعی و نامدنیت سیاسی را در برمی‌گیرد. بخش دوم شامل داده‌های تحقیق یعنی شمردن جلوه‌هایی از نامدنیت از دورهای تاریخی مختلف است. بخش سوم بخش نتیجه‌گیری و ارایه راهکار برای رفع این نامدنیت‌هاست. یک رساله شسته‌و‌رفته دانشگاهی که نمره قبولی را می‌گیرد، اما... .
فصل اول کتاب با پررنگ‌کردن مفاهیمی چون تساهل و مدارا در جست‌وجوی اجماعی در میان نیروهای مختلف اجتماعی است، اگرچه تخاصم میان نیروها را می‌بیند اما رفع تخاصم را بر مبنای تساهل و اجماع می‌بیند و به جای تاکید بر تخاصم که مهم‌ترین اصل امر سیاسی است بر تساهل و اجماع و وفاق تاکید می‌کند. او معتقد است در تعارض و رقابت بین حاکمان و حکومت‌شوندگان باید مصلحت عمومی جامعه مورد نظر قرار گیرد تا بیان‌کننده مدنیت سیاسی باشد. مدنیت اجتماعی نیز گسترش فضای مشترک بین دو فرد، فرد و گروه، گروه و گروه و... است. فصل دوم پر است از داده‌های جذاب از تاریخ ایران و بدون در‌نظرگرفتن فصل اول و سوم هم خواندنی است. نویسنده مهم‌ترین جلوه‌های نامدنیت سیاسی را فقدان مصلحت عمومی در حکومت استبدادی، تبلیغ فرمانبرداری مطلق از سرور مستبد، ناممکنی مخالفت سیاسی، تبعیض سیاسی، فقدان تساهل، فقدان شایسته‌سالاری، کلبی‌‌مسلکی سیاسی مردم و سازگارپذیری با قدرت، ضعف در سازماندهی سیاسی مخالفان، گرایشات فرقه‌گرایانه مخالفان می‌داند و مهم‌ترین جلوه‌های نامدنیت اجتماعی را نارواداری، نامدنیت در محیط‌های کاری، کلبی‌مسلکی اجتماعی، کینه‌توزی، ریاکاری و خودمداری می‌داند. فصل سوم بر مبنای ایده «هابرماس» بر گسترش حوزه عمومی تاکید دارد و راه‌حل بسیاری از به اصطلاح نامدنیت‌های موجود در ایران را گسترش حوزه عمومی از طریق ترویج سازمان‌های غیردولتی، غیرانتفاعی‌کردن، تاکید بر داوطلبانه‌بودن و بسیاری ویژگی‌های دیگر می‌داند. چیزی که نشان می‌دهد نویسنده در نشان‌دادن این راه‌حل‌ها تا چه حد تاثیرِ همان به اصطلاح نامدنیت‌های اجتماعی و سیاسی را در دگردیسی و مسخ همه این راهکارها نادیده می‌گیرد. به‌طور کلی داده‌هایی که نویسنده از تاریخ ایران بیرون کشیده برای تحلیل ویژگی‌های اجتماعی و سیاسی ایران جذاب است اما برای اینکه لباس نظری‌ای که نویسنده دوخته اندازه قدوقواره اطلاعات انضمامی- تاریخی او شود به جای آنکه لباس تنگ یا گشاد شود این دست‌وپاست که توسط نویسنده کوتاه و بلند می‌شود و بسیاری از داده‌های تاریخی و پتانسیل‌های موجود در فرهنگ و تاریخ این مرزوبوم مثل جنبش‌های دینی، عرفانی، سیاسی، ادبی و غیره نادیده گرفته می‌شود. نکته دیگر اینکه در بررسی ویژگی‌های اجتماعی و سیاسی در طول تاریخ طولانی ایران که مکانی برای تاخت‌و‌تاز با ویژگی‌های فرهنگی و عقیدتی متفاوت بوده کمی عجیب به نظر می‌رسد که بخواهیم داده‌های تاریخی‌مان را بدون توجه به زمان و مکان و کنش و واکنش‌های اجتماعی که نشات‌ گرفته از دوره یا زمانی خاص بوده، یک‌کاسه کرده و همه آن ویژگی‌ها را در کنار هم دیده و ویژگی همیشگی این جامعه بدانیم. دیگر ضعف این کتاب نادیده‌گرفتن عنصر مهمی است که اگر بخواهیم به زبان نویسنده بیان کنیم همانا نامدنیت اندیشه و تفکر در میان ماست. نبود یک سنت فکری اصیل، عدم توجه به اندیشه، بی‌اهمیتی به علم و فلسفه و هنر و متعاقبا بی‌توجهی به دانشمندان و هنرمندان و فیلسوفان، البته آن هم در برخی از دوره‌های تاریخی (به‌خصوص در دوران معاصر) و نه در همه زمان‌ها و دوران‌ها. شاید بتوان گفت این تنها تفاوت ما با غربیان است، و الا همه خصوصیاتی که نویسنده محترم به‌عنوان نامدنیت سیاسی و اجتماعی بر شمرده، شاید شدیدتر از آن، در همه‌جا در زمان‌های مختلف قابل مشاهده است،‌گیریم قانون و فشارهای برخواسته از قانون افساری بوده که بر بسیاری از رفتارهای نادرست زده شده است. پس این گسترش حوزه عمومی نیست که غربیان را متمدن نشان می‌دهد، بلکه قانون است. از طرفی اساس کتاب «در فضیلت مدنیت» بر یک «تقابل دوتایی» یعنی نامدنیت و مدنیت استوار شده. تاکید بر این نکته که این دو مفهوم رابطه‌ای قطعی با هم دارند خیلی ساده و واضح به تقابلی دیگر یعنی سیاه و سفید بدل می‌شود و این مساله نه‌تنها تلویحی بلکه بسیار آشکار و صریح است. اگرچه مدنیت مدنظر او جغرافیای خاصی را نشان نمی‌دهد و چیزی نیست جز به دام‌افتادن در ایدئولوژی، ایدئولوژی‌ای که نشات‌گرفته از همان نگاه غربی به شرق است که غیراروپاییان را بربر می‌دانستند. توگویی نویسنده حرف دل بسیاری را می‌زند و دست به تقابلی می‌زند که بی‌چون‌و‌چرا درست است و تنها زحمت نویسنده کشف زوایای آن و تلاش برای نشان‌دادن راه‌حل‌هایی برای آن است. از همه مهم‌تر اینکه گویی این تقابل، بازتابنده خصوصیت موجود جهان ماست، نه اینکه این تقابلی است که جهان ما را برمی‌سازد. پس درست آن است که بر خطابودن چنین تقابلی تاکید کنیم نه آنکه به این تقابل دامن بزنیم.
نویسنده کتاب «در فضیلت مدنیت» در تلاش است معنای آنچه به گفته او نامدنیت‌های سیاسی و اجتماعی در ایران است را روشن سازد و شاخص‌های اصلی آن را در تاریخ، فرهنگ و رفتار ایرانیان بیابد. مانند هر کار تحقیقی دانشگاهی، این اثر از سه بخش تشکیل شده است؛ بخش نخست چارچوب نظری این تحقیق است و تلاش برای روشن‌کردن مفاهیم مدنیت و نامدنیت که دو نامدنیت اصلی یعنی نامدنیت اجتماعی و نامدنیت سیاسی را در برمی‌گیرد. بخش دوم شامل داده‌های تحقیق یعنی شمردن جلوه‌هایی از نامدنیت از دورهای تاریخی مختلف است. بخش سوم بخش نتیجه‌گیری و ارایه راهکار برای رفع این نامدنیت‌هاست. یک رساله شسته‌و‌رفته دانشگاهی که نمره قبولی را می‌گیرد، اما... .
فصل اول کتاب با پررنگ‌کردن مفاهیمی چون تساهل و مدارا در جست‌وجوی اجماعی در میان نیروهای مختلف اجتماعی است، اگرچه تخاصم میان نیروها را می‌بیند اما رفع تخاصم را بر مبنای تساهل و اجماع می‌بیند و به جای تاکید بر تخاصم که مهم‌ترین اصل امر سیاسی است بر تساهل و اجماع و وفاق تاکید می‌کند. او معتقد است در تعارض و رقابت بین حاکمان و حکومت‌شوندگان باید مصلحت عمومی جامعه مورد نظر قرار گیرد تا بیان‌کننده مدنیت سیاسی باشد. مدنیت اجتماعی نیز گسترش فضای مشترک بین دو فرد، فرد و گروه، گروه و گروه و... است. فصل دوم پر است از داده‌های جذاب از تاریخ ایران و بدون در‌نظرگرفتن فصل اول و سوم هم خواندنی است. نویسنده مهم‌ترین جلوه‌های نامدنیت سیاسی را فقدان مصلحت عمومی در حکومت استبدادی، تبلیغ فرمانبرداری مطلق از سرور مستبد، ناممکنی مخالفت سیاسی، تبعیض سیاسی، فقدان تساهل، فقدان شایسته‌سالاری، کلبی‌‌مسلکی سیاسی مردم و سازگارپذیری با قدرت، ضعف در سازماندهی سیاسی مخالفان، گرایشات فرقه‌گرایانه مخالفان می‌داند و مهم‌ترین جلوه‌های نامدنیت اجتماعی را نارواداری، نامدنیت در محیط‌های کاری، کلبی‌مسلکی اجتماعی، کینه‌توزی، ریاکاری و خودمداری می‌داند. فصل سوم بر مبنای ایده «هابرماس» بر گسترش حوزه عمومی تاکید دارد و راه‌حل بسیاری از به اصطلاح نامدنیت‌های موجود در ایران را گسترش حوزه عمومی از طریق ترویج سازمان‌های غیردولتی، غیرانتفاعی‌کردن، تاکید بر داوطلبانه‌بودن و بسیاری ویژگی‌های دیگر می‌داند. چیزی که نشان می‌دهد نویسنده در نشان‌دادن این راه‌حل‌ها تا چه حد تاثیرِ همان به اصطلاح نامدنیت‌های اجتماعی و سیاسی را در دگردیسی و مسخ همه این راهکارها نادیده می‌گیرد. به‌طور کلی داده‌هایی که نویسنده از تاریخ ایران بیرون کشیده برای تحلیل ویژگی‌های اجتماعی و سیاسی ایران جذاب است اما برای اینکه لباس نظری‌ای که نویسنده دوخته اندازه قدوقواره اطلاعات انضمامی- تاریخی او شود به جای آنکه لباس تنگ یا گشاد شود این دست‌وپاست که توسط نویسنده کوتاه و بلند می‌شود و بسیاری از داده‌های تاریخی و پتانسیل‌های موجود در فرهنگ و تاریخ این مرزوبوم مثل جنبش‌های دینی، عرفانی، سیاسی، ادبی و غیره نادیده گرفته می‌شود. نکته دیگر اینکه در بررسی ویژگی‌های اجتماعی و سیاسی در طول تاریخ طولانی ایران که مکانی برای تاخت‌و‌تاز با ویژگی‌های فرهنگی و عقیدتی متفاوت بوده کمی عجیب به نظر می‌رسد که بخواهیم داده‌های تاریخی‌مان را بدون توجه به زمان و مکان و کنش و واکنش‌های اجتماعی که نشات‌ گرفته از دوره یا زمانی خاص بوده، یک‌کاسه کرده و همه آن ویژگی‌ها را در کنار هم دیده و ویژگی همیشگی این جامعه بدانیم. دیگر ضعف این کتاب نادیده‌گرفتن عنصر مهمی است که اگر بخواهیم به زبان نویسنده بیان کنیم همانا نامدنیت اندیشه و تفکر در میان ماست. نبود یک سنت فکری اصیل، عدم توجه به اندیشه، بی‌اهمیتی به علم و فلسفه و هنر و متعاقبا بی‌توجهی به دانشمندان و هنرمندان و فیلسوفان، البته آن هم در برخی از دوره‌های تاریخی (به‌خصوص در دوران معاصر) و نه در همه زمان‌ها و دوران‌ها. شاید بتوان گفت این تنها تفاوت ما با غربیان است، و الا همه خصوصیاتی که نویسنده محترم به‌عنوان نامدنیت سیاسی و اجتماعی بر شمرده، شاید شدیدتر از آن، در همه‌جا در زمان‌های مختلف قابل مشاهده است،‌گیریم قانون و فشارهای برخواسته از قانون افساری بوده که بر بسیاری از رفتارهای نادرست زده شده است. پس این گسترش حوزه عمومی نیست که غربیان را متمدن نشان می‌دهد، بلکه قانون است. از طرفی اساس کتاب «در فضیلت مدنیت» بر یک «تقابل دوتایی» یعنی نامدنیت و مدنیت استوار شده. تاکید بر این نکته که این دو مفهوم رابطه‌ای قطعی با هم دارند خیلی ساده و واضح به تقابلی دیگر یعنی سیاه و سفید بدل می‌شود و این مساله نه‌تنها تلویحی بلکه بسیار آشکار و صریح است. اگرچه مدنیت مدنظر او جغرافیای خاصی را نشان نمی‌دهد و چیزی نیست جز به دام‌افتادن در ایدئولوژی، ایدئولوژی‌ای که نشات‌گرفته از همان نگاه غربی به شرق است که غیراروپاییان را بربر می‌دانستند. توگویی نویسنده حرف دل بسیاری را می‌زند و دست به تقابلی می‌زند که بی‌چون‌و‌چرا درست است و تنها زحمت نویسنده کشف زوایای آن و تلاش برای نشان‌دادن راه‌حل‌هایی برای آن است. از همه مهم‌تر اینکه گویی این تقابل، بازتابنده خصوصیت موجود جهان ماست، نه اینکه این تقابلی است که جهان ما را برمی‌سازد. پس درست آن است که بر خطابودن چنین تقابلی تاکید کنیم نه آنکه به این تقابل دامن بزنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.