|

عمليات نجات‌بخشي تاريخ هنر

«اگر هنرمندي بداند كه عمر اثرش كوتاه است،‌ نقاشي نخواهد كرد. آدمي در انديشه جاودانگي است كه اثر مي‌آفريند. تابلوهاي گرانبهاي كوچك را يكي پس از ديگري برمي‌دارم. پشت تابلوها به‌نظر اندكي مر‌طوب مي‌آيد... به هر موزه‌اي كه برويد، در گوشه‌اي دستگاه ثبات كوچكي در جعبه‌اي شيشه‌اي خواهيد ديد. نام اين دستگاه رطوبت‌سنج است، وسيله‌اي براي ثبت رطوبت هوا. حال به كساني بينديشيد كه قرن‌ها فكر و ذهن‌شان حفظ نقاشي‌ها بوده و در برابر سرما و گرما، رطوبت و خشكي و ضربه‌هاي اتفاقي از نقاشي‌ها محافظت مي‌كرده‌اند. شايد متوجه شده باشيد كه ما در آن راهروي نمناك سنگي به چه مي‌انديشيديم.» اين سطور بخشي از كتاب «هفت‌روز» ليانيد والينسكي است كه به‌تازگي با ترجمه رضا رضايي توسط نشر فنجان منتشر شده است. عنوان فرعي اين كتاب، «ماجراي نجات شاهكارهاي هنري در جنگ جهاني دوم» است و آن‌طور كه از اين عنوان برمي‌آيد، ما با روايتي خواندني در دل بحران ناشي از جنگ روبه‌روييم. «هفت‌روز» سال‌ها پيش، در اوايل دهه شصت، توسط رضايي ترجمه شده بود و در همان سال‌ها از سوی انتشارات عصر جديد به چاپ رسيده بود و در اواخر دهه شصت چاپ دوم آن هم عرضه شده بود. حالا و بعد از سال‌ها چاپ جديدي از «هفت‌روز» منتشر شده كه البته در مقايسه با چاپ‌هاي قبلي تغييرات زيادي در آن اعمال شده است. رضايي در جايي از پیشگفتار چاپ جديد كتاب نوشته: «ترجمه‌اي كه اكنون در دست داريد البته نشان چنداني از ترجمه سال 1362 ندارد، زيرا من در جريان بازنويسي به ترجمه مجدد روي آوردم و نه‌تنها خطاهاي زمان جواني‌ام را پيراستم بلكه لحن و نثر را نيز تغيير دادم و به سليقه امروزم نزديك كردم.»
«هفت‌روز» روايتي خواندني و دست‌اول از تاثيراتي است كه جنگ بر آثار هنري به‌جا مي‌گذارد. نويسنده كتاب، ليانيد والينسكي،‌ نقاش و كارشناس آثار هنري بوده و در دهه 1930 به‌عنوان مهم‌‌ترين نقاش شهر كيف شناخته مي‌شده است. در ماه مه 1945، والينسكي در جريان پيشروي نيروهاي ارتش شوروي به سوي برلين، به شهر درسدن وارد مي‌شود. درسدن شهري بوده كه نه به‌لحاظ نظامي بلكه به‌خاطر هنري اهميت زيادي داشته است و در آن بناهاي زيبا و گالري‌هاي مشهوري وجود داشته و بااين‌حال اين شهر نيز از آتش جنگ به دور نمي‌ماند. والينسكي كه در زمان جنگ به صورت داوطلبانه به خط مقدم جنگ عليه ارتش نازي رفته بود، به‌همراه گروهي ديگر به درسدن وارد مي‌شود و به جست‌وجوي تابلوهاي گالري درسدن مي‌پردازد. «افراد گروه پس از پيدا كردن نقشه‌اي كه مكان‌هاي مخفي در آن نشانه‌گذاري شده بود توانستند تعداد بسيار زيادي از آثار مهم نقاشي را، كه در نقاط مرطوب و نامناسبي تلنبار شده بود، بيابند و نجات دهند.» «هفت‌روز» روايت همين ماجرا است. مرمت تابلوها در مسكو و لنينگراد چندسالي طول مي‌كشد و بعد از بازسازي گالري درسدن، تابلوهاي نجات‌يافته به اين گالري بازمي‌گردند. رضايي در بخشي از پيشگفتار كوتاهش اشاره كرده كه اين عمليات نجات آثار هنري آن‌‌قدر بااهميت بوده كه به اعتقاد بسياري مسير تاريخ معاصر نقاشي به‌واسطه آن تغيير كرد. اما «هفت‌روز» فقط روايت نجات آثار هنري درسدن نيست چراكه والينسكي مدام به گذشته نقب مي‌زند و به زندگي نقاشان و وضعيتي كه بر خلق آثار هنري حاكم بوده مي‌پردازد و به‌اين‌ترتيب ما در «هفت‌روز» نه‌فقط ماجراي واقعي نجات تابلوها را مي‌خوانيم بلكه به «گشت‌وگذاري در تاريخ هنر» نيز مي‌رويم. در بخشي ديگر از اين كتاب مي‌خوانيم: «باز كردن صندوق دشوار بود ولي سرانجام آن را باز كرديم، و صبح زود همه كساني كه دم‌دست بودند، توي راهرو، دور محل طناب‌بسته صندوق جمع شدند. صندوق به ديوار تكيه داده شده بود و نگهبان‌ها مراقب آن بودند. وقتي صندوق را روي كف موزاييكي راهرو خوابانديم و پوشش را برداشتيم، هيچ‌كس سكوت را نشكست. تابلو را، كه با ضربه‌‌گيرهاي نمدي سرجايش محكم شده بود، دمر روي زمين گذاشتيم، يعني در داخل صندوق به حالت معلق قرار گرفت. پشت تابلو ديده مي‌شد: تكه‌اي كرباس متشكل از سه نوار كه طولي به هم دوخته شده بودند. كمي‌ وقت بايد صرف برداشتن ضربه‌گيرها و باز كردن گيره‌ها مي‌كرديم. و بالاخره زمان بلند كردن تابلو فرارسيد. اگر بگويم كه در آن لحظه پيروزي، انفجار فريادهاي شادي سكوت را شكست، حقيقت را نگفته‌ام. همه همان‌طور ساكت ايستاده بودند و با دقت به زن پابرهنه‌اي كه سبكبال بر ابرهاي حلقه‌حلقه گام گذاشته بود نگاه مي‌كردند. من هم خاموش بودم و شكوه و عظمت اين اتفاق را حس مي‌كردم. بايد بگويم با تمام توانم سعي مي‌كردم بر احساساتي كه بين نفرت و هيجان در نوسان بود مهار بزنم.»

«اگر هنرمندي بداند كه عمر اثرش كوتاه است،‌ نقاشي نخواهد كرد. آدمي در انديشه جاودانگي است كه اثر مي‌آفريند. تابلوهاي گرانبهاي كوچك را يكي پس از ديگري برمي‌دارم. پشت تابلوها به‌نظر اندكي مر‌طوب مي‌آيد... به هر موزه‌اي كه برويد، در گوشه‌اي دستگاه ثبات كوچكي در جعبه‌اي شيشه‌اي خواهيد ديد. نام اين دستگاه رطوبت‌سنج است، وسيله‌اي براي ثبت رطوبت هوا. حال به كساني بينديشيد كه قرن‌ها فكر و ذهن‌شان حفظ نقاشي‌ها بوده و در برابر سرما و گرما، رطوبت و خشكي و ضربه‌هاي اتفاقي از نقاشي‌ها محافظت مي‌كرده‌اند. شايد متوجه شده باشيد كه ما در آن راهروي نمناك سنگي به چه مي‌انديشيديم.» اين سطور بخشي از كتاب «هفت‌روز» ليانيد والينسكي است كه به‌تازگي با ترجمه رضا رضايي توسط نشر فنجان منتشر شده است. عنوان فرعي اين كتاب، «ماجراي نجات شاهكارهاي هنري در جنگ جهاني دوم» است و آن‌طور كه از اين عنوان برمي‌آيد، ما با روايتي خواندني در دل بحران ناشي از جنگ روبه‌روييم. «هفت‌روز» سال‌ها پيش، در اوايل دهه شصت، توسط رضايي ترجمه شده بود و در همان سال‌ها از سوی انتشارات عصر جديد به چاپ رسيده بود و در اواخر دهه شصت چاپ دوم آن هم عرضه شده بود. حالا و بعد از سال‌ها چاپ جديدي از «هفت‌روز» منتشر شده كه البته در مقايسه با چاپ‌هاي قبلي تغييرات زيادي در آن اعمال شده است. رضايي در جايي از پیشگفتار چاپ جديد كتاب نوشته: «ترجمه‌اي كه اكنون در دست داريد البته نشان چنداني از ترجمه سال 1362 ندارد، زيرا من در جريان بازنويسي به ترجمه مجدد روي آوردم و نه‌تنها خطاهاي زمان جواني‌ام را پيراستم بلكه لحن و نثر را نيز تغيير دادم و به سليقه امروزم نزديك كردم.»
«هفت‌روز» روايتي خواندني و دست‌اول از تاثيراتي است كه جنگ بر آثار هنري به‌جا مي‌گذارد. نويسنده كتاب، ليانيد والينسكي،‌ نقاش و كارشناس آثار هنري بوده و در دهه 1930 به‌عنوان مهم‌‌ترين نقاش شهر كيف شناخته مي‌شده است. در ماه مه 1945، والينسكي در جريان پيشروي نيروهاي ارتش شوروي به سوي برلين، به شهر درسدن وارد مي‌شود. درسدن شهري بوده كه نه به‌لحاظ نظامي بلكه به‌خاطر هنري اهميت زيادي داشته است و در آن بناهاي زيبا و گالري‌هاي مشهوري وجود داشته و بااين‌حال اين شهر نيز از آتش جنگ به دور نمي‌ماند. والينسكي كه در زمان جنگ به صورت داوطلبانه به خط مقدم جنگ عليه ارتش نازي رفته بود، به‌همراه گروهي ديگر به درسدن وارد مي‌شود و به جست‌وجوي تابلوهاي گالري درسدن مي‌پردازد. «افراد گروه پس از پيدا كردن نقشه‌اي كه مكان‌هاي مخفي در آن نشانه‌گذاري شده بود توانستند تعداد بسيار زيادي از آثار مهم نقاشي را، كه در نقاط مرطوب و نامناسبي تلنبار شده بود، بيابند و نجات دهند.» «هفت‌روز» روايت همين ماجرا است. مرمت تابلوها در مسكو و لنينگراد چندسالي طول مي‌كشد و بعد از بازسازي گالري درسدن، تابلوهاي نجات‌يافته به اين گالري بازمي‌گردند. رضايي در بخشي از پيشگفتار كوتاهش اشاره كرده كه اين عمليات نجات آثار هنري آن‌‌قدر بااهميت بوده كه به اعتقاد بسياري مسير تاريخ معاصر نقاشي به‌واسطه آن تغيير كرد. اما «هفت‌روز» فقط روايت نجات آثار هنري درسدن نيست چراكه والينسكي مدام به گذشته نقب مي‌زند و به زندگي نقاشان و وضعيتي كه بر خلق آثار هنري حاكم بوده مي‌پردازد و به‌اين‌ترتيب ما در «هفت‌روز» نه‌فقط ماجراي واقعي نجات تابلوها را مي‌خوانيم بلكه به «گشت‌وگذاري در تاريخ هنر» نيز مي‌رويم. در بخشي ديگر از اين كتاب مي‌خوانيم: «باز كردن صندوق دشوار بود ولي سرانجام آن را باز كرديم، و صبح زود همه كساني كه دم‌دست بودند، توي راهرو، دور محل طناب‌بسته صندوق جمع شدند. صندوق به ديوار تكيه داده شده بود و نگهبان‌ها مراقب آن بودند. وقتي صندوق را روي كف موزاييكي راهرو خوابانديم و پوشش را برداشتيم، هيچ‌كس سكوت را نشكست. تابلو را، كه با ضربه‌‌گيرهاي نمدي سرجايش محكم شده بود، دمر روي زمين گذاشتيم، يعني در داخل صندوق به حالت معلق قرار گرفت. پشت تابلو ديده مي‌شد: تكه‌اي كرباس متشكل از سه نوار كه طولي به هم دوخته شده بودند. كمي‌ وقت بايد صرف برداشتن ضربه‌گيرها و باز كردن گيره‌ها مي‌كرديم. و بالاخره زمان بلند كردن تابلو فرارسيد. اگر بگويم كه در آن لحظه پيروزي، انفجار فريادهاي شادي سكوت را شكست، حقيقت را نگفته‌ام. همه همان‌طور ساكت ايستاده بودند و با دقت به زن پابرهنه‌اي كه سبكبال بر ابرهاي حلقه‌حلقه گام گذاشته بود نگاه مي‌كردند. من هم خاموش بودم و شكوه و عظمت اين اتفاق را حس مي‌كردم. بايد بگويم با تمام توانم سعي مي‌كردم بر احساساتي كه بين نفرت و هيجان در نوسان بود مهار بزنم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.