مصيبتهايي كه بر هم تلنبار ميشوند، نه فراموش
شیوا دولتآبادی
نکته تازهای نیست اگر بگوییم که در این اواخر انباشت یا تراکم اتفاقاتی را که منتظرشان نبودهایم، تجربه کردهایم؛ از زلزله تا نیامدن باران، سالگرد پلاسکو و فاجعه کشتی سانچی. این تراکم اتفاقات نامنتظره میتواند کنارآمدن با سوگ را دشوارتر کند. شاید اگر یکی از این فاجعهها بهتنهایی اتفاق افتاده بود، توان جمعی ما برای مقابله بیشتر میبود، چون هم افراد و هم جمع در هرکدام از این اتفاقها به مقدار زیاد چالش روانی و فشار روانی را تجربه میکنند و در تبادل اطلاعات میان فرد و جمع نیز این فشارها تجربه میشود. بنابراین باید آرزو کنیم که آینده برای ما پیامهای بهتری داشته باشد و اتفاقهای بهتری برای ما بیفتد. اما به نظر من آنچه درحالحاضر بیشترین فشار روی دل جامعه ماست، همین تجربه اخیر کشتی نفتکش است. شاهد بودیم جوانانی با امید به زندگی، با نگاه به آینده، با خانوادههایی چشمانتظار، در چنین فاجعهای در دوردست، در دل دریا و به شکلی غیرقابلکنترل از دست رفتند. از جمله چیزهایی که این روزها در شبکههای اجتماعی دیدهایم، حرکت زیبا و خودجوش مردم بندرعباس است که به شکل سنتی در کنار دریا با کوبیدن روی طبل و زدن سنج حرکت نمادین جمعی انجام میدهند که مثل آرزوی پسگرفتن این عزیزان ازدسترفته، از دریاست. به نظر من اتفاقهایی اینچنین نشان میدهد که بشر در زمانهایی که با تلخیهای بزرگ روبهرو میشده، دست به حرکتهای جمعی میزده است. تظاهرات این حرکتهای جمعی را البته در عزاداریهای خود و در سنتهای مربوط به سوگ خود داریم، اما به نظر میرسد که شاید شکلهای خودجوشتر و نزدیکتر به طبیعت که رابطه انسان را با طبیعت بیشتر منعکس کنند، به دل انسان برای تجربه کاهش سوگ نزدیکتر هستند. شاید این رفتارها هیچکدام درد خانوادهای را که فرزند، پدر یا همسر از دست داده، کاهش ندهد و شاید این درد جمعی که همه ما حس میکنیم، بهخاطر همین است که از این «بنیآدم» هرکسی خودش را جای کسانی میگذارد که عزیزانی را از دست دادهاند. آنچه در چنین مواردی خیلی میتواند کمک کند، اطمینان حاصلکردن از این است که این خانوادهها علاوهبر ازدستدادن عزیزان که بزرگترین فاجعهای است که ممکن است اتفاق بیفتد، همهچیز را از دست نداده باشند. این جایی است که میخواهیم مطمئن باشیم این خانوادهها مانند همه شهدا و آنهایی که جانشان را برای دیگران سر دست گذاشتهاند، با حرمت و با اطمینان تأمین باشند و این تأمینبودن ادامه و استمرار داشته باشد. حداقل این بخش از کاهش درد از عهده ما برمیآید؛ از عهده کسانی که خود را مسئول احساس میکنند و همدرد هستند تا با اطمینان و برای همیشه خیال ما بازماندگان جمعی این تاریخ راحت شود. وقتی با فشار روانی غیرقابلتحملی مواجه میشویم، واکنشهای روانشناختی شناختهشدهای از خود نشان میدهیم؛ مثل مرحلهای که همه ما انتظار داشتیم این عزیزان در گوشهای امن از کشتی به زندگی خود ادامه دهند و بهعبارتی با آنکه از نظر علمی مراحل عبور از سوگ در روانشناسی بسیاری میگفتند که شانس زندهماندن آنها زیاد نیست، ما در مرحلهای بهسر میبردیم که به آن «مرحله انکار» میگوییم؛ یعنی باور نمیکنیم که چنین اتفاقی افتاده است. این مرحلهای است که همه کسانی که با شوکهای بزرگ روبهرو میشوند، با آن روبهرو میشوند. به دنبال آن «مرحله خشم» را تجربه میکنیم. در اینجا میپرسیم که «چرا من؟ چرا برای من باید این اتفاق بیفتد؟». این خشم معمولا در بیقراری، در خودزنی و ردکردن از خود نمایان میشود. بعد از آن مرحلهای از کاهش انرژی بهخاطر فشارهای زیاد عصبی پیش میآید که به شکل افسردگی است و با تظاهرات خاص خود همراه است. بعد از آن است که به مرور و با توجیهی که بشر بالاجبار برای عبور از سختی برای خود میکند، به مرحلهای میرسد که میپذیرد این اتفاق افتاده و او بوده است که میبایست این مصیبت را تحمل کند. این مرحله البته ممکن است باز با افسردگی همراه باشد، ولی وقتی با نوعی از پذیرش همراه شود که بهترین شکل آن این است که هرکسی بگوید از لحاظ آماری این اتفاق برای هرکسی ممکن بوده بیفتد و اکنون برای او افتاده است، در این مرحله اصطلاح «پذیرش درد» و «پذیرش فقدان» تجربه میشود. در بسیاری از موارد مانند تجربه زلزله، چیزی که به انسان کمک میکند، این است که فکر کند چگونه میتواند خود را در برابر آسیب مصون کند؛ مثلا در هفتههای اخیر شاهد بودهایم که مردم به خود میگویند «اگر ساک را بسته باشم، میتوانم خود را در برابر آسیب زلزله تا حدی بیشتر مصون کنم»، اما در مورد اتفاقی مثل ازدستدادن عزیزان به این شکل «مصونسازی» خیلی راحت اتفاق نمیافتد، مگر اینکه آرزو کنیم که در آینده برای دیگری این اتفاق نیفتد؛ یعنی تمهیداتی برای مقابله با چنین خطرهایی اندیشیده شود تا دیگران و بهطورکلی بشر را مصون کند.
نکته تازهای نیست اگر بگوییم که در این اواخر انباشت یا تراکم اتفاقاتی را که منتظرشان نبودهایم، تجربه کردهایم؛ از زلزله تا نیامدن باران، سالگرد پلاسکو و فاجعه کشتی سانچی. این تراکم اتفاقات نامنتظره میتواند کنارآمدن با سوگ را دشوارتر کند. شاید اگر یکی از این فاجعهها بهتنهایی اتفاق افتاده بود، توان جمعی ما برای مقابله بیشتر میبود، چون هم افراد و هم جمع در هرکدام از این اتفاقها به مقدار زیاد چالش روانی و فشار روانی را تجربه میکنند و در تبادل اطلاعات میان فرد و جمع نیز این فشارها تجربه میشود. بنابراین باید آرزو کنیم که آینده برای ما پیامهای بهتری داشته باشد و اتفاقهای بهتری برای ما بیفتد. اما به نظر من آنچه درحالحاضر بیشترین فشار روی دل جامعه ماست، همین تجربه اخیر کشتی نفتکش است. شاهد بودیم جوانانی با امید به زندگی، با نگاه به آینده، با خانوادههایی چشمانتظار، در چنین فاجعهای در دوردست، در دل دریا و به شکلی غیرقابلکنترل از دست رفتند. از جمله چیزهایی که این روزها در شبکههای اجتماعی دیدهایم، حرکت زیبا و خودجوش مردم بندرعباس است که به شکل سنتی در کنار دریا با کوبیدن روی طبل و زدن سنج حرکت نمادین جمعی انجام میدهند که مثل آرزوی پسگرفتن این عزیزان ازدسترفته، از دریاست. به نظر من اتفاقهایی اینچنین نشان میدهد که بشر در زمانهایی که با تلخیهای بزرگ روبهرو میشده، دست به حرکتهای جمعی میزده است. تظاهرات این حرکتهای جمعی را البته در عزاداریهای خود و در سنتهای مربوط به سوگ خود داریم، اما به نظر میرسد که شاید شکلهای خودجوشتر و نزدیکتر به طبیعت که رابطه انسان را با طبیعت بیشتر منعکس کنند، به دل انسان برای تجربه کاهش سوگ نزدیکتر هستند. شاید این رفتارها هیچکدام درد خانوادهای را که فرزند، پدر یا همسر از دست داده، کاهش ندهد و شاید این درد جمعی که همه ما حس میکنیم، بهخاطر همین است که از این «بنیآدم» هرکسی خودش را جای کسانی میگذارد که عزیزانی را از دست دادهاند. آنچه در چنین مواردی خیلی میتواند کمک کند، اطمینان حاصلکردن از این است که این خانوادهها علاوهبر ازدستدادن عزیزان که بزرگترین فاجعهای است که ممکن است اتفاق بیفتد، همهچیز را از دست نداده باشند. این جایی است که میخواهیم مطمئن باشیم این خانوادهها مانند همه شهدا و آنهایی که جانشان را برای دیگران سر دست گذاشتهاند، با حرمت و با اطمینان تأمین باشند و این تأمینبودن ادامه و استمرار داشته باشد. حداقل این بخش از کاهش درد از عهده ما برمیآید؛ از عهده کسانی که خود را مسئول احساس میکنند و همدرد هستند تا با اطمینان و برای همیشه خیال ما بازماندگان جمعی این تاریخ راحت شود. وقتی با فشار روانی غیرقابلتحملی مواجه میشویم، واکنشهای روانشناختی شناختهشدهای از خود نشان میدهیم؛ مثل مرحلهای که همه ما انتظار داشتیم این عزیزان در گوشهای امن از کشتی به زندگی خود ادامه دهند و بهعبارتی با آنکه از نظر علمی مراحل عبور از سوگ در روانشناسی بسیاری میگفتند که شانس زندهماندن آنها زیاد نیست، ما در مرحلهای بهسر میبردیم که به آن «مرحله انکار» میگوییم؛ یعنی باور نمیکنیم که چنین اتفاقی افتاده است. این مرحلهای است که همه کسانی که با شوکهای بزرگ روبهرو میشوند، با آن روبهرو میشوند. به دنبال آن «مرحله خشم» را تجربه میکنیم. در اینجا میپرسیم که «چرا من؟ چرا برای من باید این اتفاق بیفتد؟». این خشم معمولا در بیقراری، در خودزنی و ردکردن از خود نمایان میشود. بعد از آن مرحلهای از کاهش انرژی بهخاطر فشارهای زیاد عصبی پیش میآید که به شکل افسردگی است و با تظاهرات خاص خود همراه است. بعد از آن است که به مرور و با توجیهی که بشر بالاجبار برای عبور از سختی برای خود میکند، به مرحلهای میرسد که میپذیرد این اتفاق افتاده و او بوده است که میبایست این مصیبت را تحمل کند. این مرحله البته ممکن است باز با افسردگی همراه باشد، ولی وقتی با نوعی از پذیرش همراه شود که بهترین شکل آن این است که هرکسی بگوید از لحاظ آماری این اتفاق برای هرکسی ممکن بوده بیفتد و اکنون برای او افتاده است، در این مرحله اصطلاح «پذیرش درد» و «پذیرش فقدان» تجربه میشود. در بسیاری از موارد مانند تجربه زلزله، چیزی که به انسان کمک میکند، این است که فکر کند چگونه میتواند خود را در برابر آسیب مصون کند؛ مثلا در هفتههای اخیر شاهد بودهایم که مردم به خود میگویند «اگر ساک را بسته باشم، میتوانم خود را در برابر آسیب زلزله تا حدی بیشتر مصون کنم»، اما در مورد اتفاقی مثل ازدستدادن عزیزان به این شکل «مصونسازی» خیلی راحت اتفاق نمیافتد، مگر اینکه آرزو کنیم که در آینده برای دیگری این اتفاق نیفتد؛ یعنی تمهیداتی برای مقابله با چنین خطرهایی اندیشیده شود تا دیگران و بهطورکلی بشر را مصون کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.