|

یادداشتی بر نمایش «هملت»

آنیما و آنیموس هملتی افلیایی

امیراحمد قزوینی

هملت، نمایشنامه‌ای است که به واسطه تفسیر‌ها و خوانش‌های زیاد نیاز دارد تا از روایت آن آشنایی‌زدایی شود. چرمشیر، غبار آشنای روایت را از این اثر کهن کنار می‌زند و به لایه‌های زیرین و کابوس‌های ته‌نشین شده موجود در این نمایشنامه می‌پردازد.

صحنه نمایش با پرده‌های بلند و راهرو‌های طویل، یادآور هزارتوی قصرهای خیالی است. فضای موجود در اجرا و حال حرکتی بازیگران، نشان از زندگی کسالت‌باری دارد که در آنجا در جریان است. کارگردان با تسلطی حیرت‌انگیز ریتم زنده و در عین حال کسالت‌آوری آفریده که تحرک و تشویش همه اشخاص، چیزی از رکود آن نمی‌کاهد. این ریتم، تا پایان، به صورت یکنواخت در همه اجزای صحنه باقی می‌ماند. نکته قابل توجه دیگر، شکافتن عمق حقیقی نمایشنامه هملت و به سطح رساندن تمام ویژگی‌های اشخاص است. به بیانی دیگر می‌توان گفت کارگردان، شخصیت‌ها را از حالت موزه‌ای خود بیرون کشیده و به آنها وجهی واقعی و ملموس می‌دهد. چنین رویکردی مخاطب را به وحشت می‌اندازد، وحشتی دوگانه ناشی از فهم برداشت‌ها و تکرار‌های اشتباه گذشته از هملت و کشف اینکه جان کلام شکسپیر ضربه مهلکی است به موجودیت انسان. همه امکانات برای خلق افلیایی بی‌نقص به کار رفته است. مونولوگ ابتدایی افلیا توصیفی شاعرانه و انسانی است از آنچه او حس می‌کند و نمایانگر وجهه آسیب‌پذیر و حساس او است. این مفاهیم با ژست بدنی، کلامی و نگاه‌های نافذ ستاره پسیانی تقویت می‌شود.

ابر، هملتی خلق می‌کند که مستاصل نیست بلکه مردد است. هملت در اینجا تسلیم جهل نیست و برای آگاه‌شدن سوال می‌کند. صابر ابر، جنبه فیلسوفانه هملت را متورم می‌کند. این فلسفیدن چون غده‌ای سرطانی رشد می‌کند و به فهمیدن ختم می‌شود، به کشف این نکته که راه سازشی جز ویرانی نیست. همه انسان‌های روی صحنه به دنبال راهی هستند برای سازش. یکی با سکوت و فراموشی و یکی با فرمانبری و خوش‌خدمتی. اما کاراکتر هملت در این نسخه به عنوان اولین کنشگر و برهم‌زننده نظم موجود شناخته می‌شود. او پلونیوس را نه توبیخ می‌کند و نه تنبیه، او را می‌کشد. و این کشتن یادآور نظریه یکی از فلاسفه- ابر انسان- است. هملت، پلونیوس را می‌کشد، چون او را انسان پستی می‌یابد و در قتل کلادیوس درنگ می‌کند برای فهمیدن شأن واقعی او. تردید هملت مکثی قبل از قضاوت و درنگی پیش از داوری است. «رضا گوران» در ادامه جریان کلیشه براندازی خود، از سیاه‌نمایی کلادیوس می‌پرهیزد و با به کارگیری بازی ملموس و معاصر پسیانی، او را فردی مساله‌دار نشان می‌دهد که خود با دنیایی از باید‌ها و نباید‌ها درگیر است. «رابرت ویلسن» معتقد است امکاناتی که خرد آگاه تماشاگر را به کار می‌اندازد باید فراموش شود و به جای آن ته‌نشین‌های رویا و فضاهای مه‌آلودی عرضه شود تا در گنجینه درونی و ناآگاه ذهن مخاطب نقش ببندد.

این نسخه اجرایی هملت میان خودآگاه و ناخودآگاه مخاطب دست و پا می‌زند و به جای اینکه در لایه بیرونی ذهن بماند، نقشی ماندگار و عمیق بر لایه‌های درونی می‌گذارد.

هملت، نمایشنامه‌ای است که به واسطه تفسیر‌ها و خوانش‌های زیاد نیاز دارد تا از روایت آن آشنایی‌زدایی شود. چرمشیر، غبار آشنای روایت را از این اثر کهن کنار می‌زند و به لایه‌های زیرین و کابوس‌های ته‌نشین شده موجود در این نمایشنامه می‌پردازد.

صحنه نمایش با پرده‌های بلند و راهرو‌های طویل، یادآور هزارتوی قصرهای خیالی است. فضای موجود در اجرا و حال حرکتی بازیگران، نشان از زندگی کسالت‌باری دارد که در آنجا در جریان است. کارگردان با تسلطی حیرت‌انگیز ریتم زنده و در عین حال کسالت‌آوری آفریده که تحرک و تشویش همه اشخاص، چیزی از رکود آن نمی‌کاهد. این ریتم، تا پایان، به صورت یکنواخت در همه اجزای صحنه باقی می‌ماند. نکته قابل توجه دیگر، شکافتن عمق حقیقی نمایشنامه هملت و به سطح رساندن تمام ویژگی‌های اشخاص است. به بیانی دیگر می‌توان گفت کارگردان، شخصیت‌ها را از حالت موزه‌ای خود بیرون کشیده و به آنها وجهی واقعی و ملموس می‌دهد. چنین رویکردی مخاطب را به وحشت می‌اندازد، وحشتی دوگانه ناشی از فهم برداشت‌ها و تکرار‌های اشتباه گذشته از هملت و کشف اینکه جان کلام شکسپیر ضربه مهلکی است به موجودیت انسان. همه امکانات برای خلق افلیایی بی‌نقص به کار رفته است. مونولوگ ابتدایی افلیا توصیفی شاعرانه و انسانی است از آنچه او حس می‌کند و نمایانگر وجهه آسیب‌پذیر و حساس او است. این مفاهیم با ژست بدنی، کلامی و نگاه‌های نافذ ستاره پسیانی تقویت می‌شود.

ابر، هملتی خلق می‌کند که مستاصل نیست بلکه مردد است. هملت در اینجا تسلیم جهل نیست و برای آگاه‌شدن سوال می‌کند. صابر ابر، جنبه فیلسوفانه هملت را متورم می‌کند. این فلسفیدن چون غده‌ای سرطانی رشد می‌کند و به فهمیدن ختم می‌شود، به کشف این نکته که راه سازشی جز ویرانی نیست. همه انسان‌های روی صحنه به دنبال راهی هستند برای سازش. یکی با سکوت و فراموشی و یکی با فرمانبری و خوش‌خدمتی. اما کاراکتر هملت در این نسخه به عنوان اولین کنشگر و برهم‌زننده نظم موجود شناخته می‌شود. او پلونیوس را نه توبیخ می‌کند و نه تنبیه، او را می‌کشد. و این کشتن یادآور نظریه یکی از فلاسفه- ابر انسان- است. هملت، پلونیوس را می‌کشد، چون او را انسان پستی می‌یابد و در قتل کلادیوس درنگ می‌کند برای فهمیدن شأن واقعی او. تردید هملت مکثی قبل از قضاوت و درنگی پیش از داوری است. «رضا گوران» در ادامه جریان کلیشه براندازی خود، از سیاه‌نمایی کلادیوس می‌پرهیزد و با به کارگیری بازی ملموس و معاصر پسیانی، او را فردی مساله‌دار نشان می‌دهد که خود با دنیایی از باید‌ها و نباید‌ها درگیر است. «رابرت ویلسن» معتقد است امکاناتی که خرد آگاه تماشاگر را به کار می‌اندازد باید فراموش شود و به جای آن ته‌نشین‌های رویا و فضاهای مه‌آلودی عرضه شود تا در گنجینه درونی و ناآگاه ذهن مخاطب نقش ببندد.

این نسخه اجرایی هملت میان خودآگاه و ناخودآگاه مخاطب دست و پا می‌زند و به جای اینکه در لایه بیرونی ذهن بماند، نقشی ماندگار و عمیق بر لایه‌های درونی می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.