|

گفت‌وگو با «اشکان خیل‌نژاد» کارگردان پچ‌پچه‌های پشت‌خط نبرد

پچ‌پچه‌های پر سروصدا

دنیا عیوضی

پچ‌پچه‌هایی که پر سر و صدا شد. کسی شاید باور نمی‌کرد این کارگردان این‌گونه همه را به پچ‌پچ درباره تئاتری که در تالار «مولوی» برگزار می‌شد وادار کند. «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» روایتی دیگر از جنگ است، جنگی که به نظر می‌رسد هنوز خیلی‌هایمان را با خود به همراه دارد. سال‌هایی که به سختی گذشت تا عبور از آن روز‌ها فرصت دیدن یادواره‌هایی اینچنین را برایمان بیافریند. «اشکان خیل‌نژاد» کارگردانی است که این روز‌ها با تئاتر پچ‌پچه‌ها بسیاری را با خود در‌گیر کرده است. تئاتری که ساختاری ایدئولوژیک داشت، اما با سبک اجرایی کاملا واقع‌گرایانه که به نظر می‌رسد این نقطه قوت کار او باشد اجرا شد. از مواردی که در تئاتر خیل‌نژاد به چشم می‌خورد استفاده از بازیگرانی بود که در حال‌و‌هوای آن روز‌ها قدم برمی‌داشتند. او همچنین موسیقی و طراحی صحنه را در اجرای بهتر نمایش به کار گرفته بود. خیل‌نژاد در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: آنقدر نمایشنامه قوی بود که هیچ بازآفرینی بر روی آن انجام نگرفت. او در گفته‌هایش سعی نمی‌کرد شادیش را از استقبال تماشاگران از کارش پنهان کند و می‌گفت استقبال از پچ‌پچه‌ها خیلی خوب بود آنقدر که خیلی‌ها مجبور بودند برای دیدن نمایش روی زمین بنشینند.

نکته‌ای که در این نمایشنامه دیده می‌شود ساختار ایدئولوژیک و تصویری واقع‌گرایانه از انسان‌هایی است که درگیر جنگ ایران و عراق بوده‌اند، شما در این اثر برای انتخاب سبک اجرای نمایش «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» چه مواردی را مدنظر قرار دادید؟

باید بگویم آنقدر این نمایشنامه کامل و درست نوشته شده است که من در انتخاب شیوه اجرا بیش از هر چیز سعی کردم به متن وفادار باشم و نخواستم هیچ دراماتورژی خاص و ویژه‌ای روی متن صورت بگیرد. به دلیل اینکه آنقدر تمایل به این متن در من بالا بود که برای احترام به خود نمایشنامه و شخص «علیرضا نادری» تلاش کردم تا حد امکان سبک اجرا به گونه‌ای نباشد که تنها بخشی از کار مورد توجه واقع شود یا حذفی صورت بگیرد و ناخواسته متن له شود. از آنجایی که به نمایشنامه اعتماد داشتم و آن را با فضای حال در ارتباط می‌دیدم خواستم که شیوه اجرایی باورپذیر، ساده و واقعی را تا حد امکان مدنظر قرار بدهم.

با توجه به اینکه نخستین اجرای این نمایشنامه در اوایل دهه «70» با واکنش تند برخی گروه‌های سیاسی مواجه شد، وقتی شروع کردید به آغاز طراحی این اثر، این نگرانی را نداشتید که ممکن است دیالوگ‌های واقع‌گرایانه آمیخته با طنز، پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد را با مشکل مواجه کند؟

نگرانی چندانی نداشتم. بهتر است بگویم ابتدا شنیدن این خبر که در 17سال پیش در یک سالن تئاتر که محل گفت‌وگو و ارتباط است، گروهی با تندی اجرای این نمایش را متوقف کردند اندکی خنده آور بود و بعد برای من این پرسش ایجاد شد که نمایشنامه‌ای که توانسته آنقدر صادقانه و روان گوشه‌ای از جنگ را روایت کند، چطور می‌تواند برای عده‌ای مورد قبول نباشد و واکنش آنها را‌ برانگیزد. پس از پایان اجرا بسیار خوشحال هستم که با گذشت 17سال سطح آگاهی و پذیرش افراد بالا رفته و می‌شود گفت در حال حاضر نگاه‌ها تغییر کرده است. در نهایت باید بگویم دستگاه ممیزی کشور با این اجرا بسیار با احترام برخورد کرد و هیچ مشکلی برای اجرا نداشتیم.

درحال حاضر تئاتر دفاع مقدس برای مخاطب چندان دلچسب و ملموس نیست. شما با آگاهی از این نکته چه روشی را به کار گرفتید که مخاطب تا پایان اجرا روند نمایش را همراهی کند تا محور اصلی نمایش را درک کند؟

در رسانه‌های ما به قدری، به دفاع مقدس با نگاه کلیشه و تکراری پرداخته می‌شود که گاهی تکراری می‌شود. ما به معنی واقعی کلمه تلاش کردیم از کلیشه دور باشیم. من به عنوان کارگردان نمایش سعی کردم از تمامی آن مواردی که درهم نسل‌های من، دلزدگی ایجاد می‌کرد پرهیز کنم. به این دلیل که تاریخ جنگ در ایران پدیده‌ای بسیار مهم و ملموس است، من با ایجاد این نزدیکی در نظر داشتم جوانی که به دیدن این نمایش می‌آید از تاریخ 30سال گذشته کشورش باخبر باشد و آن روند را ادامه دهد.

شما برای نمایش واقعی آدم‌های نمایشنامه، شخصیت‌هایتان را از دل جامعه بیرون آورده‌اید؛ به عنوان مثال کاراکتر توده‌ای نمایش چطور واکاوی شد؟

بله تا اندازه‌ای همین‌طور بود. از آنجایی که این شخصیت‌ها بی‌اندازه قابل باور، در دسترس و ملموس بودند در واکاوی شخصیت‌ها چندان مشکلی نداشتیم، اما در مورد کاراکتری که «حمید رحیمی» نقش آن را بازی می‌کرد و شما به آن اشاره کردید می‌توانم بگویم به قدری سختی کشیدیم به این دلیل که نمونه قابل دسترسی از این آدم در جامعه کنونی چندان دیده نمی‌شود و این شخصیت‌پردازی را سخت کرده بود.

در نمایش پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد دلیل بهره گرفتن از زبان و گویش مختلف ایرانی و طبقه و اعتقادات دینی متفاوت چه بود؟

آقای «نادری» در متن سعی کرده بود با نشان دادن این گوناگونی زبان و جغرافیا نشان دهد که جنگ برای همه مردم کشور بوده است نه فقط یک گروه و مذهب خاصی. به همین دلیل ما هم در اجرا این چینش کاراکترها را رعایت کردیم و از گویش شمالی، یزدی و یهودی استفاده کردیم که بسیار هم تاثیر‌گذار بود.

طراحی صحنه تئاتر شما با نقد روبه‌رو شد، از دکور صحنه نمایش بگویید؟

محور اصلی این نمایش را من، انسانیت می‌دانستم و سعی کردم دکور به نفع بازیگری حذف شود به طوری که انسانیت نمود بیشتری پیدا کند. به این دلیل از دکور ساده استفاده کردیم.

دلیل انتخاب موسیقی، آوازها و سرودهایی که در لابه‌لای صحنه‌ها پخش می‌شد، چه بود؟

در مورد موسیقی کار، اندکی با حساسیت جواب می‌دهم. برای موسیقی ابتدای نمایش، تلفیقی از آهنگ‌هایی که در رادیو و تلویزیون روزهای جنگ شنیده می‌شد را به کار گرفتیم، اما هرچه به درون کار می‌رفتیم قطعه‌هایی پخش می‌شد که براساس سلیقه خود کاراکتر‌ها بود و این نشانه رئالیستی بودن اجرای پچ‌پچه‌ها بود.

پچ‌پچه‌هایی که پر سر و صدا شد. کسی شاید باور نمی‌کرد این کارگردان این‌گونه همه را به پچ‌پچ درباره تئاتری که در تالار «مولوی» برگزار می‌شد وادار کند. «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» روایتی دیگر از جنگ است، جنگی که به نظر می‌رسد هنوز خیلی‌هایمان را با خود به همراه دارد. سال‌هایی که به سختی گذشت تا عبور از آن روز‌ها فرصت دیدن یادواره‌هایی اینچنین را برایمان بیافریند. «اشکان خیل‌نژاد» کارگردانی است که این روز‌ها با تئاتر پچ‌پچه‌ها بسیاری را با خود در‌گیر کرده است. تئاتری که ساختاری ایدئولوژیک داشت، اما با سبک اجرایی کاملا واقع‌گرایانه که به نظر می‌رسد این نقطه قوت کار او باشد اجرا شد. از مواردی که در تئاتر خیل‌نژاد به چشم می‌خورد استفاده از بازیگرانی بود که در حال‌و‌هوای آن روز‌ها قدم برمی‌داشتند. او همچنین موسیقی و طراحی صحنه را در اجرای بهتر نمایش به کار گرفته بود. خیل‌نژاد در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: آنقدر نمایشنامه قوی بود که هیچ بازآفرینی بر روی آن انجام نگرفت. او در گفته‌هایش سعی نمی‌کرد شادیش را از استقبال تماشاگران از کارش پنهان کند و می‌گفت استقبال از پچ‌پچه‌ها خیلی خوب بود آنقدر که خیلی‌ها مجبور بودند برای دیدن نمایش روی زمین بنشینند.

نکته‌ای که در این نمایشنامه دیده می‌شود ساختار ایدئولوژیک و تصویری واقع‌گرایانه از انسان‌هایی است که درگیر جنگ ایران و عراق بوده‌اند، شما در این اثر برای انتخاب سبک اجرای نمایش «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» چه مواردی را مدنظر قرار دادید؟

باید بگویم آنقدر این نمایشنامه کامل و درست نوشته شده است که من در انتخاب شیوه اجرا بیش از هر چیز سعی کردم به متن وفادار باشم و نخواستم هیچ دراماتورژی خاص و ویژه‌ای روی متن صورت بگیرد. به دلیل اینکه آنقدر تمایل به این متن در من بالا بود که برای احترام به خود نمایشنامه و شخص «علیرضا نادری» تلاش کردم تا حد امکان سبک اجرا به گونه‌ای نباشد که تنها بخشی از کار مورد توجه واقع شود یا حذفی صورت بگیرد و ناخواسته متن له شود. از آنجایی که به نمایشنامه اعتماد داشتم و آن را با فضای حال در ارتباط می‌دیدم خواستم که شیوه اجرایی باورپذیر، ساده و واقعی را تا حد امکان مدنظر قرار بدهم.

با توجه به اینکه نخستین اجرای این نمایشنامه در اوایل دهه «70» با واکنش تند برخی گروه‌های سیاسی مواجه شد، وقتی شروع کردید به آغاز طراحی این اثر، این نگرانی را نداشتید که ممکن است دیالوگ‌های واقع‌گرایانه آمیخته با طنز، پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد را با مشکل مواجه کند؟

نگرانی چندانی نداشتم. بهتر است بگویم ابتدا شنیدن این خبر که در 17سال پیش در یک سالن تئاتر که محل گفت‌وگو و ارتباط است، گروهی با تندی اجرای این نمایش را متوقف کردند اندکی خنده آور بود و بعد برای من این پرسش ایجاد شد که نمایشنامه‌ای که توانسته آنقدر صادقانه و روان گوشه‌ای از جنگ را روایت کند، چطور می‌تواند برای عده‌ای مورد قبول نباشد و واکنش آنها را‌ برانگیزد. پس از پایان اجرا بسیار خوشحال هستم که با گذشت 17سال سطح آگاهی و پذیرش افراد بالا رفته و می‌شود گفت در حال حاضر نگاه‌ها تغییر کرده است. در نهایت باید بگویم دستگاه ممیزی کشور با این اجرا بسیار با احترام برخورد کرد و هیچ مشکلی برای اجرا نداشتیم.

درحال حاضر تئاتر دفاع مقدس برای مخاطب چندان دلچسب و ملموس نیست. شما با آگاهی از این نکته چه روشی را به کار گرفتید که مخاطب تا پایان اجرا روند نمایش را همراهی کند تا محور اصلی نمایش را درک کند؟

در رسانه‌های ما به قدری، به دفاع مقدس با نگاه کلیشه و تکراری پرداخته می‌شود که گاهی تکراری می‌شود. ما به معنی واقعی کلمه تلاش کردیم از کلیشه دور باشیم. من به عنوان کارگردان نمایش سعی کردم از تمامی آن مواردی که درهم نسل‌های من، دلزدگی ایجاد می‌کرد پرهیز کنم. به این دلیل که تاریخ جنگ در ایران پدیده‌ای بسیار مهم و ملموس است، من با ایجاد این نزدیکی در نظر داشتم جوانی که به دیدن این نمایش می‌آید از تاریخ 30سال گذشته کشورش باخبر باشد و آن روند را ادامه دهد.

شما برای نمایش واقعی آدم‌های نمایشنامه، شخصیت‌هایتان را از دل جامعه بیرون آورده‌اید؛ به عنوان مثال کاراکتر توده‌ای نمایش چطور واکاوی شد؟

بله تا اندازه‌ای همین‌طور بود. از آنجایی که این شخصیت‌ها بی‌اندازه قابل باور، در دسترس و ملموس بودند در واکاوی شخصیت‌ها چندان مشکلی نداشتیم، اما در مورد کاراکتری که «حمید رحیمی» نقش آن را بازی می‌کرد و شما به آن اشاره کردید می‌توانم بگویم به قدری سختی کشیدیم به این دلیل که نمونه قابل دسترسی از این آدم در جامعه کنونی چندان دیده نمی‌شود و این شخصیت‌پردازی را سخت کرده بود.

در نمایش پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد دلیل بهره گرفتن از زبان و گویش مختلف ایرانی و طبقه و اعتقادات دینی متفاوت چه بود؟

آقای «نادری» در متن سعی کرده بود با نشان دادن این گوناگونی زبان و جغرافیا نشان دهد که جنگ برای همه مردم کشور بوده است نه فقط یک گروه و مذهب خاصی. به همین دلیل ما هم در اجرا این چینش کاراکترها را رعایت کردیم و از گویش شمالی، یزدی و یهودی استفاده کردیم که بسیار هم تاثیر‌گذار بود.

طراحی صحنه تئاتر شما با نقد روبه‌رو شد، از دکور صحنه نمایش بگویید؟

محور اصلی این نمایش را من، انسانیت می‌دانستم و سعی کردم دکور به نفع بازیگری حذف شود به طوری که انسانیت نمود بیشتری پیدا کند. به این دلیل از دکور ساده استفاده کردیم.

دلیل انتخاب موسیقی، آوازها و سرودهایی که در لابه‌لای صحنه‌ها پخش می‌شد، چه بود؟

در مورد موسیقی کار، اندکی با حساسیت جواب می‌دهم. برای موسیقی ابتدای نمایش، تلفیقی از آهنگ‌هایی که در رادیو و تلویزیون روزهای جنگ شنیده می‌شد را به کار گرفتیم، اما هرچه به درون کار می‌رفتیم قطعه‌هایی پخش می‌شد که براساس سلیقه خود کاراکتر‌ها بود و این نشانه رئالیستی بودن اجرای پچ‌پچه‌ها بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.