|

بررسي نمايش‌هاي روز يكم

كارهاي تأمل‌برانگيز

رضا آشفته

روز يكم جشنواره تمامي كارها درخور تأمل بود و اين رويه اگر در روزهاي بعد هم تكرار شود، حتما جشنواره به آن انتظارات مدنظر دامن خواهد زد. در ادامه برخي از اين آثار را بررسي مي‌كنيم: دايره گچي قفقازي: محمودرضا رحيمي، كارگردان موقعيت‌هاي سخت و ناشناخته است و اين‌بار هم در شرايط بغرنج يك نمايش موزيكال و متفاوت را از دل متن برتولد برشت بيرون آورده؛ به اين اميد كه مخاطب امروز را برخوردار از زبان و بيان تازه‌تري نسبت به آنچه ما در ايران آزموده‌ايم، ارائه كند. اين روحيه نوآورانه و طراوت‌پيشگي‌ها در هنر هميشه لازم و ضروري بوده است وگرنه تثبيت كليشه و تداوم كهنگي‌ها مانع از لذت آني و ته‌نشين‌شدن ملاحظات عيني از سوي نمايش‌ها در پس ذهن مخاطب خواهد شد. دايره گچي قفقازي با بيان بدني و برخورداري از حركات موزون بر آن است كه به‌گونه‌اي دلالت‌هاي نابرابر و حاكم بر جنگ و روابط زناشويي و حتي مادرانگي را به چالش بكشد و اين گروه بر آن است كه با تكيه بر فرهنگ قفقازي و گرجي بتواند يك مواجهه نوين را ارائه كند و از رقص‌هاي بومي و لباس و فرهنگ گرجستان و به‌علاوه آن، حتي نيم‌نگاهي نيز به فرهنگ ايراني و گوشه‌چشمي نيز به موسيقي و رقص مدرن و غربي بيندازد و از اين تلفيق‌ها و ملاحظات نوين بتواند اثر درخورتأمل‌تري را ارائه كند. كوررنگي: كوررنگي، نوشته و كار سياوش پاكراه، نمايش درگيري فرم با محتواست و از اين قاعده پيروي مي‌كند كه فرمي نوين داشته باشد و بتواند محتوايي درخورتأمل و برآمده از روزگارش را در صحنه بنماياند. اين دوسويگي و داشتن ظرف و مظروف مي‌تواند در كل رضايت‌بخش باشد و دقيقا در جامعه ايراني كه هر دو زمينه را به ضرورت نيازهاي مطلوب و آرماني‌اش نيازمند هست، مي‌تواند خود يك ضرورت الزامي تلقي شود. شايد تنها نكته‌اي كه مي‌تواند بر زيبايي پاياني كوررنگي بيفزايد اين است كه مي‌دانيم، کوررنگي هيچ درماني ندارد؛ يعني اينكه زن لباس‌هاي مرد را به رنگ ديگري مي‌بيند؛ يعني اين نگاه عوضي‌ديدن قابل تغيير نيست و اگر زن صاحب قدرت و رئيس‌جمهور شود، معلوم نيست كه چه بلايي بر سر مرد برخلاف ميل و تصوراتش بياورد كه انتظار دارد زن به او قدرت و ثروت بيشتر بدهد و بر موقعيت كاري‌اش بيفزايد! دودلقك‌ونصفي: اين نمايش نوشته و كار جلال تهراني، کاری زيبايي‌شناسانه و هنرمندانه است. او نمي‌خواهد مقاله‌اي ارائه کند، بلکه بر آن است که در همين فضاي انتزاعي نقبي هم بر درون مخاطبانش زده شود. بخشي از اين مورد در جريان بازي اتفاق مي‌افتد؛ شيوه‌اي که از سال 83 و به شکل مقطع‌خواني بازيگران را وامي‌دارد که طور ديگری ديالوگ بگويند؛ ديالوگ‌هايي که انگار در فازي غيرمعمول بين آدم‌هاي نمايش‌هايش ردوبدل مي‌شود. آدم‌ها مدام پرسشگرند و پاسخي هم انگار ندارند، مگر پاسخي که خودش پرسشي ديگر است و در اين ردوبدل‌شدن پرسش‌ها انگار کليت نظام هستي زير پرسش حقيقي و بنيادين مي‌رود، اما از سوي ديگر فضايي مجازي و غيرواقعي شکل مي‌گيرد که گويا هدفش مواجهه آدم‌ها براي همين طرح پرسش است؛ پرسش‌هايي که بي‌پاسخ مي‌مانند، اما به‌سادگي فضاسازند. اين فضا به‌راحتي خودش تلقينگر آن چيزي است که بشود باورش کرد و حتي گاهي فراتر از اين حرف‌ها بشود با آن با رويکردي نزديک به يقين زندگي کرد؛ يعني تحول و دگرگوني بنيادين در مخاطب اتفاق بيفتد. هدف هم همين است.پسران تاريخ: پسران تاريخ، نوشته الن بنت انگليسي و كار اشكان خيل‌نژاد، نمايشي در نقد مدرنيسم و اين دقيقا همان مسيري است که وضعيت پسامدرن محق آن است و مي‌خواهد که اين‌گونه متلاشي‌شدن و تخريبگري انسان مدرن را به چالش بکشد و به اين منظور به سراغ مدرسه مي‌رود که سرآغاز تفکر مدرن بايد تلقي شود که در آن علم و روشنگري مورد هدف است و اتکاي دوران پس از رنسانس هم از دل‌کندن از کليسا و سوق‌يافتن به مدرسه و دانشگاه و انسان‌محوري از همين‌جاست و بايد ديد که چه نکاتي مانع از رشد قابل‌اعتنا خواهد شد يا نيروهاي بازدارنده انسان و روحيه تخريبگري در کجاي اين مدرنیته مي‌تواند اجماع کرده باشد. فعل: فعل، نوشته و كار محمد رضايي‌راد، نمايش نسبت‌هاي برهم‌ريخته است؛ يعني در آن هيچ چيزي از روابط منطقي پيروي نمي‌کند. آدم‌هايي که نمي‌خواهند طبق روال عادي و متعارف زندگي کنند، یعني هنجارشکني مي‌کنند از فعل و رفتار شخصي‌شان و در تدارک آشنايي‌زدايي از همه آن چيزهايي هستند که مي‌توانند قابل‌پيش‌بيني باشند. فعل درواقع نمايشي است که به‌لحاظ متن و اجرا ضمن استوارشدن بر چارچوب‌هاي شناخته‌شده، به‌تدريج به‌دنبال ازبين‌بردن اين موارد و ايجاد کنش‌هاي متفاوت و درواقع ايجاد يک الگوي نوآورانه و غيرقابل پيش‌بيني است.

روز يكم جشنواره تمامي كارها درخور تأمل بود و اين رويه اگر در روزهاي بعد هم تكرار شود، حتما جشنواره به آن انتظارات مدنظر دامن خواهد زد. در ادامه برخي از اين آثار را بررسي مي‌كنيم: دايره گچي قفقازي: محمودرضا رحيمي، كارگردان موقعيت‌هاي سخت و ناشناخته است و اين‌بار هم در شرايط بغرنج يك نمايش موزيكال و متفاوت را از دل متن برتولد برشت بيرون آورده؛ به اين اميد كه مخاطب امروز را برخوردار از زبان و بيان تازه‌تري نسبت به آنچه ما در ايران آزموده‌ايم، ارائه كند. اين روحيه نوآورانه و طراوت‌پيشگي‌ها در هنر هميشه لازم و ضروري بوده است وگرنه تثبيت كليشه و تداوم كهنگي‌ها مانع از لذت آني و ته‌نشين‌شدن ملاحظات عيني از سوي نمايش‌ها در پس ذهن مخاطب خواهد شد. دايره گچي قفقازي با بيان بدني و برخورداري از حركات موزون بر آن است كه به‌گونه‌اي دلالت‌هاي نابرابر و حاكم بر جنگ و روابط زناشويي و حتي مادرانگي را به چالش بكشد و اين گروه بر آن است كه با تكيه بر فرهنگ قفقازي و گرجي بتواند يك مواجهه نوين را ارائه كند و از رقص‌هاي بومي و لباس و فرهنگ گرجستان و به‌علاوه آن، حتي نيم‌نگاهي نيز به فرهنگ ايراني و گوشه‌چشمي نيز به موسيقي و رقص مدرن و غربي بيندازد و از اين تلفيق‌ها و ملاحظات نوين بتواند اثر درخورتأمل‌تري را ارائه كند. كوررنگي: كوررنگي، نوشته و كار سياوش پاكراه، نمايش درگيري فرم با محتواست و از اين قاعده پيروي مي‌كند كه فرمي نوين داشته باشد و بتواند محتوايي درخورتأمل و برآمده از روزگارش را در صحنه بنماياند. اين دوسويگي و داشتن ظرف و مظروف مي‌تواند در كل رضايت‌بخش باشد و دقيقا در جامعه ايراني كه هر دو زمينه را به ضرورت نيازهاي مطلوب و آرماني‌اش نيازمند هست، مي‌تواند خود يك ضرورت الزامي تلقي شود. شايد تنها نكته‌اي كه مي‌تواند بر زيبايي پاياني كوررنگي بيفزايد اين است كه مي‌دانيم، کوررنگي هيچ درماني ندارد؛ يعني اينكه زن لباس‌هاي مرد را به رنگ ديگري مي‌بيند؛ يعني اين نگاه عوضي‌ديدن قابل تغيير نيست و اگر زن صاحب قدرت و رئيس‌جمهور شود، معلوم نيست كه چه بلايي بر سر مرد برخلاف ميل و تصوراتش بياورد كه انتظار دارد زن به او قدرت و ثروت بيشتر بدهد و بر موقعيت كاري‌اش بيفزايد! دودلقك‌ونصفي: اين نمايش نوشته و كار جلال تهراني، کاری زيبايي‌شناسانه و هنرمندانه است. او نمي‌خواهد مقاله‌اي ارائه کند، بلکه بر آن است که در همين فضاي انتزاعي نقبي هم بر درون مخاطبانش زده شود. بخشي از اين مورد در جريان بازي اتفاق مي‌افتد؛ شيوه‌اي که از سال 83 و به شکل مقطع‌خواني بازيگران را وامي‌دارد که طور ديگری ديالوگ بگويند؛ ديالوگ‌هايي که انگار در فازي غيرمعمول بين آدم‌هاي نمايش‌هايش ردوبدل مي‌شود. آدم‌ها مدام پرسشگرند و پاسخي هم انگار ندارند، مگر پاسخي که خودش پرسشي ديگر است و در اين ردوبدل‌شدن پرسش‌ها انگار کليت نظام هستي زير پرسش حقيقي و بنيادين مي‌رود، اما از سوي ديگر فضايي مجازي و غيرواقعي شکل مي‌گيرد که گويا هدفش مواجهه آدم‌ها براي همين طرح پرسش است؛ پرسش‌هايي که بي‌پاسخ مي‌مانند، اما به‌سادگي فضاسازند. اين فضا به‌راحتي خودش تلقينگر آن چيزي است که بشود باورش کرد و حتي گاهي فراتر از اين حرف‌ها بشود با آن با رويکردي نزديک به يقين زندگي کرد؛ يعني تحول و دگرگوني بنيادين در مخاطب اتفاق بيفتد. هدف هم همين است.پسران تاريخ: پسران تاريخ، نوشته الن بنت انگليسي و كار اشكان خيل‌نژاد، نمايشي در نقد مدرنيسم و اين دقيقا همان مسيري است که وضعيت پسامدرن محق آن است و مي‌خواهد که اين‌گونه متلاشي‌شدن و تخريبگري انسان مدرن را به چالش بکشد و به اين منظور به سراغ مدرسه مي‌رود که سرآغاز تفکر مدرن بايد تلقي شود که در آن علم و روشنگري مورد هدف است و اتکاي دوران پس از رنسانس هم از دل‌کندن از کليسا و سوق‌يافتن به مدرسه و دانشگاه و انسان‌محوري از همين‌جاست و بايد ديد که چه نکاتي مانع از رشد قابل‌اعتنا خواهد شد يا نيروهاي بازدارنده انسان و روحيه تخريبگري در کجاي اين مدرنیته مي‌تواند اجماع کرده باشد. فعل: فعل، نوشته و كار محمد رضايي‌راد، نمايش نسبت‌هاي برهم‌ريخته است؛ يعني در آن هيچ چيزي از روابط منطقي پيروي نمي‌کند. آدم‌هايي که نمي‌خواهند طبق روال عادي و متعارف زندگي کنند، یعني هنجارشکني مي‌کنند از فعل و رفتار شخصي‌شان و در تدارک آشنايي‌زدايي از همه آن چيزهايي هستند که مي‌توانند قابل‌پيش‌بيني باشند. فعل درواقع نمايشي است که به‌لحاظ متن و اجرا ضمن استوارشدن بر چارچوب‌هاي شناخته‌شده، به‌تدريج به‌دنبال ازبين‌بردن اين موارد و ايجاد کنش‌هاي متفاوت و درواقع ايجاد يک الگوي نوآورانه و غيرقابل پيش‌بيني است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.