درخواست مهندسپور، دبير جشنواره تئاتر فجر و پيام علي رفيعي به جشنواره:
گفتوگوي هنرمند با جامعه
گروه هنر: فرهاد مهندسپور، دبير سيوششمين جشنواره بينالمللي تئاتر فجر، از دکتر علي رفيعي خواسته بود که پيامي براي آغاز اين دوره از جشنواره بنويسد. رفيعي نيز متني را به اين منظور منتشر کرد و اينگونه بود كه يك اتفاق ناب برخلاف دورههاي گذشته به وقوع پيوست.
مهندسپور درباره اين خواسته نوشت: بهترين کسان براي اينکه در جشنواره تئاتر به هنرمندان پيام بدهند، هنرمندان تئاترند که در عمل و ادب و انديشه، دغدغه فرهنگ و هنر دارند؛ برهميناساس، امسال از دکتر علي رفيعي، کارگردان و پژوهشگر تئاتر ايران، خواستم به جشنواره پيام بدهند. ايشان بر من منت گذاشتند؛ افتخاري که به آن خواهيم باليد.
تاكنون رسم بود كه فقط مسئولان وزارتخانه ارشاد براي جشنوارهها پيام بنويسند و براي نخستينبار همسو با جشنوارههاي جهاني، يك هنرمند طراز اول ايراني چنين مهمي را عهدهدار شده است و پيام دکتر علي رفيعي براي سيوششمين دوره جشنواره بينالمللي تئاتر فجر اينگونه است: تمام جوامع زنده و پويا در چارچوب سياستهاي توسعه خود، براي آشنايي و شناخت آثار ارزشمند جهان و شکلهاي نوين اجرائي هنرهاي نمايشي اهميت و اعتبار بسزايي قائلاند. اين آثار و شکلهاي نوين اجرائي هيچگاه به طبقه و قشر خاصي محدود نميشوند. مهمترين راز ماندگاري و جاودانهبودن آثار متعلق به اعصار طلايي تئاتر در اين است که نه به قشر خاصي محدود ميشوند و نه به
طبقهاي خاص. تئاتري که مکان تقابل و رودررويي افکار و انديشههاي عصر و زمانهاش نباشد، تئاتري که از ارائه و معرفي عصر خود رويگردان باشد و نخواهد يا نتواند بازتاب انديشههاي عصر خود و شيوه زندگي جامعه و فرهنگ خود باشد و ترجيح دهد به سنتها و گذشته رو آورد، بهتر است نام خود را موزه بگذارد.در دنيايي که سينما، تلويزيون، ماهواره، مجلات و نشريات و اينترنت همهجا را پر کرده است، خواهينخواهي براي انسانهاي امروز نحوه نگاه و بيان تازه به وجود آورده است. بنابراين، طبيعي است که تئاتر نيز ناگزير باشد در برابر همه اين پديدهها، شکلهاي بياني نويني را جستوجو و کشف کند.
تئاتر نوين امروز جهان ناگزير است شاهد و شهادتدهنده تضادهاي جامعه امروزش باشد. تئاتر قرن بيستم و بيستويکم، با دراختيارگرفتن سبکها و شيوههاي اجرائي و زيباييشناسيهاي گوناگون، ناگزير است گاهي بازتاب مبارزات سياسي- اجتماعي باشد، گاهي بيانگر اضطرابات بشر در مقابل رويدادها و اتفاقات و گاهي مطرحکننده پرسشهاي مردم جامعه. وقتي از تئاتر معاصر حرف ميزنيم، الزاما به آثار مکتوب نمايشنامهنويسان اين قرن محدود نميشود. حتي اگر نمايشنامههاي متعلق به اعصار گذشته به صحنه آيند، برخورد، تحليل و نحوه اجراي کارگردان و گروه بازيگران از آن آثار بايد در جهت ارائه يا لااقل اشاره به مسائل روز جامعه باشد. تئاتر هنر گفتوگو است، اما نه به مفهوم گفتوگوي صحنهاي ميان بازيگران؛ بلکه گفتوگوي هنرمند با جامعهاي که در آن زيست ميکند. يکي از مهمترين مسائل تئاتر در عصر معاصر، جستوجو و خلق شيوههاي نويني است که به ياري آنها بتواند با واقعيتهاي پيرامونش ارتباط برقرار کند. اولين پرسشي که براي هرکس ميتواند مطرح شود اين است که براي ايجاد اين ارتباط، در شرايطي که رسانههاي ديگر رقباي سرسختي بهشمار ميآيند، چه شيوهها و ترفندها و
چه نوع ابزارهاي بياني نويني ميتواند خلق و ابداع کند تا هم خطري او را تهديد نکند و هم جايگاهي مناسب براي خود داشته باشد. خلاقيت هنري (خلاقيت هنري واقعي) امري بهغايت شکننده است. هنرمند با اثر تازهاي که در حال خلقکردن است، از آغاز تا انتهاي خلق اثرش، دائم در بيم و اميد بهسر ميبرد و مستمرا با اين پرسش مواجه است که آيا اثرش موفق خواهد شد يا نخواهد شد؟ در چنين شرايطي، هنرمند قادر نيست بهتنهايي از خود دفاع کند. اينجاست که نياز دارد مورد حمايت قرار گيرد. نخست بايد بهلحاظ مالي مورد حمايت قرار گيرد. در کشورهاي پيشرفته، مسئولان فرهنگي آگاه و دلسوز بهخوبي ميدانند که تنها نياز هنرمندان نياز مالي نيست. چهبسا بهلحاظ مالي، بينياز هم باشند. اما جدا از نياز مالي، هنرمند همواره با موانع ديگري روبهرو است که بزرگترين آنها عادتهايي است که در بينش و انديشه مردم وجود دارد و همچون هيولايي بر سر راه ارائه اثر هنرمند به آنها وجود دارد. هر رويداد تازه فرهنگي- هنري، هر نوآوري در اين زمينه، بهويژه وقتي، در هنري بهشدت اجتماعي مثل تئاتر باشد، واکنشهايي مثل غافلگيري، «شوکه»کردن و مقاومت در پذيرفتن را به دنبال خود دارد.
اجراهاي آثار بکت و يونسکو در آغاز دهه 1950 مثال بارزي دراينباره است. در کشورهاي دموکراتيک که دولت و نهادهاي تخصصي طرفدار و مشوق آزادي هنرمند هستند، از يکسو حمايت از هنرمند و خلاقيت هنري او را مورد حمايت قرار ميدهند، حق تجربهکردن و حق ارتکاب اشتباه را از جانب هنرمند ميپذيرند و او را آزاد ميگذارند تا به جستوجوها، کوششها و اکتشافات خود ادامه دهد. از سوي ديگر، همهگونه امکانات مادي و مالي در اختيارش ميگذارند تا به شکوفايي برسد. جالب اينکه عجله به خرج نميدهند تا اثر اين هنرمند خلاق و جستوجوگر را بلافاصله در معرض داوري مردم بگذارند. به عبارت ديگر، سعي ميکنند تا اثر خلقشده از قضاوت خام و عجولانه تماشاگر فعلا مصون باقي بماند. اولين دلمشغولي هر هنرمند، طي روند فعاليت خلاقانهاش، تأثيري است که اثرش بر مخاطبين خود خواهد داشت. تعداد و تعلقات مخاطبيني است که جذب آن اثر ميشوند و، بالاخره، پاسخي است که از آنها دريافت خواهد کرد. هنرمندي که خود را بينياز از اين واکنشها از جانب بينندگان، شنوندگان، خوانندهها يا مصرفکنندههاي اثر خود بداند، جز در خلأ و براي خلأ کاري نميکند. خلاقيتش، دير يا زود عقيم خواهد
شد.
مهمترين وظيفه تئاتر ايجاد شعف بازيگري در بازيگر، شعف کارگرداني در کارگردان و بالاخره، شعف تماشاکردن در تماشاگر است. اين عرصهها فراهم نميشوند مگر با حضور مديران آگاه و مدبر.
گروه هنر: فرهاد مهندسپور، دبير سيوششمين جشنواره بينالمللي تئاتر فجر، از دکتر علي رفيعي خواسته بود که پيامي براي آغاز اين دوره از جشنواره بنويسد. رفيعي نيز متني را به اين منظور منتشر کرد و اينگونه بود كه يك اتفاق ناب برخلاف دورههاي گذشته به وقوع پيوست.
مهندسپور درباره اين خواسته نوشت: بهترين کسان براي اينکه در جشنواره تئاتر به هنرمندان پيام بدهند، هنرمندان تئاترند که در عمل و ادب و انديشه، دغدغه فرهنگ و هنر دارند؛ برهميناساس، امسال از دکتر علي رفيعي، کارگردان و پژوهشگر تئاتر ايران، خواستم به جشنواره پيام بدهند. ايشان بر من منت گذاشتند؛ افتخاري که به آن خواهيم باليد.
تاكنون رسم بود كه فقط مسئولان وزارتخانه ارشاد براي جشنوارهها پيام بنويسند و براي نخستينبار همسو با جشنوارههاي جهاني، يك هنرمند طراز اول ايراني چنين مهمي را عهدهدار شده است و پيام دکتر علي رفيعي براي سيوششمين دوره جشنواره بينالمللي تئاتر فجر اينگونه است: تمام جوامع زنده و پويا در چارچوب سياستهاي توسعه خود، براي آشنايي و شناخت آثار ارزشمند جهان و شکلهاي نوين اجرائي هنرهاي نمايشي اهميت و اعتبار بسزايي قائلاند. اين آثار و شکلهاي نوين اجرائي هيچگاه به طبقه و قشر خاصي محدود نميشوند. مهمترين راز ماندگاري و جاودانهبودن آثار متعلق به اعصار طلايي تئاتر در اين است که نه به قشر خاصي محدود ميشوند و نه به
طبقهاي خاص. تئاتري که مکان تقابل و رودررويي افکار و انديشههاي عصر و زمانهاش نباشد، تئاتري که از ارائه و معرفي عصر خود رويگردان باشد و نخواهد يا نتواند بازتاب انديشههاي عصر خود و شيوه زندگي جامعه و فرهنگ خود باشد و ترجيح دهد به سنتها و گذشته رو آورد، بهتر است نام خود را موزه بگذارد.در دنيايي که سينما، تلويزيون، ماهواره، مجلات و نشريات و اينترنت همهجا را پر کرده است، خواهينخواهي براي انسانهاي امروز نحوه نگاه و بيان تازه به وجود آورده است. بنابراين، طبيعي است که تئاتر نيز ناگزير باشد در برابر همه اين پديدهها، شکلهاي بياني نويني را جستوجو و کشف کند.
تئاتر نوين امروز جهان ناگزير است شاهد و شهادتدهنده تضادهاي جامعه امروزش باشد. تئاتر قرن بيستم و بيستويکم، با دراختيارگرفتن سبکها و شيوههاي اجرائي و زيباييشناسيهاي گوناگون، ناگزير است گاهي بازتاب مبارزات سياسي- اجتماعي باشد، گاهي بيانگر اضطرابات بشر در مقابل رويدادها و اتفاقات و گاهي مطرحکننده پرسشهاي مردم جامعه. وقتي از تئاتر معاصر حرف ميزنيم، الزاما به آثار مکتوب نمايشنامهنويسان اين قرن محدود نميشود. حتي اگر نمايشنامههاي متعلق به اعصار گذشته به صحنه آيند، برخورد، تحليل و نحوه اجراي کارگردان و گروه بازيگران از آن آثار بايد در جهت ارائه يا لااقل اشاره به مسائل روز جامعه باشد. تئاتر هنر گفتوگو است، اما نه به مفهوم گفتوگوي صحنهاي ميان بازيگران؛ بلکه گفتوگوي هنرمند با جامعهاي که در آن زيست ميکند. يکي از مهمترين مسائل تئاتر در عصر معاصر، جستوجو و خلق شيوههاي نويني است که به ياري آنها بتواند با واقعيتهاي پيرامونش ارتباط برقرار کند. اولين پرسشي که براي هرکس ميتواند مطرح شود اين است که براي ايجاد اين ارتباط، در شرايطي که رسانههاي ديگر رقباي سرسختي بهشمار ميآيند، چه شيوهها و ترفندها و
چه نوع ابزارهاي بياني نويني ميتواند خلق و ابداع کند تا هم خطري او را تهديد نکند و هم جايگاهي مناسب براي خود داشته باشد. خلاقيت هنري (خلاقيت هنري واقعي) امري بهغايت شکننده است. هنرمند با اثر تازهاي که در حال خلقکردن است، از آغاز تا انتهاي خلق اثرش، دائم در بيم و اميد بهسر ميبرد و مستمرا با اين پرسش مواجه است که آيا اثرش موفق خواهد شد يا نخواهد شد؟ در چنين شرايطي، هنرمند قادر نيست بهتنهايي از خود دفاع کند. اينجاست که نياز دارد مورد حمايت قرار گيرد. نخست بايد بهلحاظ مالي مورد حمايت قرار گيرد. در کشورهاي پيشرفته، مسئولان فرهنگي آگاه و دلسوز بهخوبي ميدانند که تنها نياز هنرمندان نياز مالي نيست. چهبسا بهلحاظ مالي، بينياز هم باشند. اما جدا از نياز مالي، هنرمند همواره با موانع ديگري روبهرو است که بزرگترين آنها عادتهايي است که در بينش و انديشه مردم وجود دارد و همچون هيولايي بر سر راه ارائه اثر هنرمند به آنها وجود دارد. هر رويداد تازه فرهنگي- هنري، هر نوآوري در اين زمينه، بهويژه وقتي، در هنري بهشدت اجتماعي مثل تئاتر باشد، واکنشهايي مثل غافلگيري، «شوکه»کردن و مقاومت در پذيرفتن را به دنبال خود دارد.
اجراهاي آثار بکت و يونسکو در آغاز دهه 1950 مثال بارزي دراينباره است. در کشورهاي دموکراتيک که دولت و نهادهاي تخصصي طرفدار و مشوق آزادي هنرمند هستند، از يکسو حمايت از هنرمند و خلاقيت هنري او را مورد حمايت قرار ميدهند، حق تجربهکردن و حق ارتکاب اشتباه را از جانب هنرمند ميپذيرند و او را آزاد ميگذارند تا به جستوجوها، کوششها و اکتشافات خود ادامه دهد. از سوي ديگر، همهگونه امکانات مادي و مالي در اختيارش ميگذارند تا به شکوفايي برسد. جالب اينکه عجله به خرج نميدهند تا اثر اين هنرمند خلاق و جستوجوگر را بلافاصله در معرض داوري مردم بگذارند. به عبارت ديگر، سعي ميکنند تا اثر خلقشده از قضاوت خام و عجولانه تماشاگر فعلا مصون باقي بماند. اولين دلمشغولي هر هنرمند، طي روند فعاليت خلاقانهاش، تأثيري است که اثرش بر مخاطبين خود خواهد داشت. تعداد و تعلقات مخاطبيني است که جذب آن اثر ميشوند و، بالاخره، پاسخي است که از آنها دريافت خواهد کرد. هنرمندي که خود را بينياز از اين واکنشها از جانب بينندگان، شنوندگان، خوانندهها يا مصرفکنندههاي اثر خود بداند، جز در خلأ و براي خلأ کاري نميکند. خلاقيتش، دير يا زود عقيم خواهد
شد.
مهمترين وظيفه تئاتر ايجاد شعف بازيگري در بازيگر، شعف کارگرداني در کارگردان و بالاخره، شعف تماشاکردن در تماشاگر است. اين عرصهها فراهم نميشوند مگر با حضور مديران آگاه و مدبر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.