سخنرانی مراد فرهادپور درباره «رابطه انسان و حیوان»
رنج بیان و بیان رنج
گروه اندیشه: در سومین نشست تخصصی «فلسفه و اهمیت حیوانات» كه با عنوان «حیوان: ابژه یا دگرسوژه؟» هفته گذشته با حضور مراد فرهادپور و صالح نجفي برگزار شد، بيشتر فعالان حقوق حيوانات حضور داشتند تا علاقهمندان فلسفه. اما آيا فلسفه ميتواند دستاورد مستقيمي برای فعالان حقوق حیوانات در ايران داشته باشد، یا چنانكه مجري مراسم پرسيد «آيا گوشتخواربودن فيلسوف امكانپذیر است يا خير؟» مراد فرهادپور در پاسخ سخنرانی خود را اینگونه آغاز کرد: «رابطه انسان و حيوان با توجه به اينكه انسان هم يك حيوان است دربرگيرنده همه چيز است و نسخههای تجويزي مثل اينكه معدودی گوشت بخورند يا نخورند مسالهاي را حل نميكند. قضيه خلاصه نمیشود در جايزهدادن به افراد براي انتخابهای زندگي شخصي خود. اصولا فلسفه رابطهای بيواسطه با زندگي شخصي ندارد. رابطه انسان و حیوان با توجه به پيچيدگيهاي فرهنگي جامعه ما در پیوند است با مسائلی همچون احساساتيگري افراد، سياستهاي دولت و نوع كلي برخورد جامعه در بیاعتنایی و بيرحمي و چشمبستن بر رنج حيوانات و تجربه کلی رنج. پیچیدگی فرهنگی جامعه خود را در بحثهایی نشان میدهد مثل اينكه در ايران مدافعان حقوق حيوانات چه بايد بكنند؟ مردم چه نقشي دارند؟ چه كسي جوك ميسازد؟ چه تصويري از مدافع حيوانات ارائه ميشود؟ و این قبیل سوالات. در ضمن دفاع از حیوانات پای دفاع از بسیاری موارد دیگر را نیز به میان میآورد همچون دفاع از حق انسانها در انتخاب زندگي خود. مشكل فراتر از صرف ساختهشدن چند جوك يا نحوه برخورد طبقه متوسط با دفاع از حقوق حیوانات است و در بررسی این موضوع نیازمند نگاهی ساختاری- تاریخی هستیم.» فرهادپور بعد از اين صحبتهاي مقدماتي، بحث خود را آغاز كرد و با تمایزگذاری بین رنج و «بیان» رنج کوشید منظومهای از ایدههای فلسفی را با ارجاع به آثار ادبی و هنري طرح کند. صالح نجفي نيز با نگاهي تاريخي کوشید به اين پرسش پاسخ دهد که آيا ما مجازيم رفتار انسان مدرن با حيوانات را با هولوكاست به عنوان بزرگترين فاجعه بشری تاكنون موجود مقايسه كنيم؟ آنچه در پي ميآيد متن سخنراني فرهادپور و نجفي در اين نشست است.
در سال 2003 گزارشی منتشر شد در روزنامه گاردین مبنی بر اینکه فقط در این سال شش ميليارد مرغ ذبح ميشود و احتمالا چند ميليارد گاو و گوسفند و چند صد ميليارد ماهي و ... این آمار را باید در کنار مسائل زیر بررسی کرد: وضعيت فاجعهبار باغوحشها، ماجراي تراژيك حيوانات خانگي، انواع سيستمهاي سوءاستفاده از حيوانات خانگي، شكلهاي مختلف دستكاري ژنتيكي حيوانات و از همه مهمتر نابودي زيستگاهها و انقراض گونههاي مختلف حيواني و سركوب طبيعت و سلطه انسان بر طبيعت. مساله تا حدي به رنج، نحوه بيان آن، آشكارشدگي يا تجلي آن باز ميگردد. حتی در اين سطح ساده هم ميبينيم كه آمار ميدهند و وضعيت كشتارگاهها را اعلام ميكنند.
بحث من منظومهاي از ايدههاست كه به دور دو قطب «رنج» و «بيان رنج» ساخته شدهاند يا ديالكتيك رنج و بيان رنج. اينكه چگونه ما رنج بيان داريم و بيان رنج. شكلهاي گوناگون پيكربندي اين دو مقوله در كنار هم در پيوند است با انواع پرسشهاي وسيعتر فلسفي مثل هستيشناسي، انسانشناسي، معرفتشناسي و... كه در همه اينها اين دوگانگي مطرح ميشود. ما در فرهنگ خود اين مساله را در قالب عبارت «حيوان زبانبسته» داريم. آيا اين زبانبستگي خود جزئي از رنج حساب ميشود؟ يا ناتواني در بيان رنج؟ به هر حال، در سطح فرهنگ عمومي هم رنج حيوان مستقيما با بيان رنج و ناتواني حيوان از بيان يعني زبانبستهبودن مطرح ميشود. اين قضیه انواع ايدههاي فرعي مثل معصوميت و پاكي و قربانيشدن و... را در دل خود دارد.
زبانبستگي به حيطهای خاكستري اشاره ميكند كه در آن ما با رنجي مسکوت مواجهیم. تئودور آدورنو در چند مورد به اين بحث اشاره ميكند. نمونههاي رنجي كه امکان بيان آن سلب شده در ادبيات فراوان است. مثال دهشتناك آدورنو مثال آدمهاي بيهوشی است كه روي آنها عمل جراحی صورت میگیرد. آيا واقعا آن فرد درد ميكشد يا نه؟ ما نميدانيم. ممكن است همه آن دردها را میکشد و كاري كه ماده بيهوشي ميكند اين است كه اصلا يادش نيايد. همين قضیه در مورد آدمهاي بهكمارفته صادق است. نميدانيم فرد در چه حالي است، آيا آگاه است و مي تواند زجر بكشد. اينها شكلهاي مختلف زبانبستگي است. آدورنو در کتاب «ديالكتيك روشنگري» در ارتباط با حيوانات، به ويژه سگ، مثالي ميزند و دقيقا میکوشد همين مفهوم سلطه بر طبيعت و رنج آن را با بيان رنج پيوند دهد.
درهمآميزي رنج و بيان رنج اجازه نميدهد دست به دوگانهسازيهايي زد مثل تفکیک انسان و حيوان يا حتي بتوان معياری به دست داد براي ميزان رنج. حتي اگر رنج را صرفا در سطح جسمي بدانيم و رنج معنوي را كنار بگذاريم، همچنان این نکته وجود دارد كه تفكيك بين انسان و حيوان يا درجات مختلف رنج در انسان بر اساس چيزي غير از بيان رنج بيمعناست. ما به نفس رنج يا ذات رنج دسترسي نداريم. ويتگنشتاين نیز به اين نکته اشاره میکند. آدمي كه دندانش درد ميكند از طريق نشاندادن آن در تجربه درد با دیگران شريك ميشود و اگر واقعا دندانش درد نكند هيچ راهي نداريم براي اينكه بفهميم آيا واقعا آنجا درد حاضر است يا نه. درد از طريق نشاندادن درد مشخص ميشود. آزمايشي انجام دادهاند كه نشان ميدهد در پرانتزگذاشتن بيان و تجلي رنج ميتواند تا كجا پيش رود. به عدهاي گفتند با فشاردادن يك دكمه يك پالس برقي به عدهاي ديگر وارد ميكنيد و با زيادكردن درجه آنها درد بيشتري ميكشند. عدهاي هم كه نشسته بودند تا برق از آنها رد شود بازيگر بودند و قرار بود ادا در بياورند و هيچ برقي وجود نداشت. سپس به آدمها گفتند درجه را بالا ببريد. تقريبا از 15 نفر يك نفر
اعتراض كرده بود، آنهم وقتی فشار درد به نزديك مرگ رسیده و از خط قرمز رد شده بود. يعني همه آدمها بر اساس اقتدار علم و پروفسورها از خط شكنجه كه رد شدند هيچ، به نقطه مرگ رسيدند و بهراحتی ديگران را كشتند. فقط يك نفر اعتراض كرد و گفت دكمه را فشار نميدهم. اين آزمایش نشان ميدهد تا چه حد میتوان با قضيه تجلي و بيان رنج بازي كرد. استقلال رنج از بيان رنج به ما اجازه ميدهد از رنج تقلبي صحبت كنيم يا بگوييم يك رنج بزرگتر از رنج ديگر است. بمباراني كه در آن 150 نفر كشته ميشوند با بمباراني كه 150 هزار نفر كشته ميشوند چه فرقي دارد؟ آيا ميشود درد و رنج را با اعداد نشان داد؟
بهترين نمونه اين بحث در روانكاوي فرويد است. از نظر فروید، هيچ وقت خود زخم، آسيب، رنج و تروما سركوب نميشود. ناخودآگاه نتيجه تكرار و بازگشت امر سركوبشده یا واپسرانده است و اتفاقا ما از طريق تكرار رنج و بيان مجدد آن است كه رنج را به ياد ميآوريم و مدام آن را تكرار ميكنيم، یعنی از طريق آنچه به عنوان رواننژندي شناخته ميشود؛ بيماراني كه مجبور به تكرارند و علائم مختلف مثل وسواس و هيستري همه ناشي از بيان و تجلي مجدد رنجاند. يك رنج اوليه نداريم كه سركوب شده و تكههايي از آن برميگردد، بلکه خود رنج اوليه معلول و ساختهوپرداخته فرايند تكرار است. ناخودآگاه چيزي نيست جز اغتشاش و شكافي در خود دايره بازگشت امر سركوبشده. تجلي رنج است كه خود رنج را بر ميسازد. اين بحث در مورد روانشناسي انساني است ولي در مورد بسياري از حيوانات هم ميتوان آن را مشاهده كرد، درجهاي از خاطره وجود دارد و نشاندهنده اين است كه پديده رنج از بيانش جدا نيست.
گرايش و حركت به سمت تجلييافتن در دل خود رنج وجود دارد. در خشم و شادي يا شكلهاي ديگري از احساس يا تجربه این گرایش يا نيست يا كم است. همین نکته در تجربه امر تراژيك صادق است. تمام فشردگي امر تراژیک منوط است به بهنمايشدرآمدن. در اينجا هم با يك رنج بيزبان سروكار داريم. در عصر تراژدي بهخصوص تراژديهاي ماقبل سوفوكل و آيسخولوس كمترين ديالوگ وجود دارد. قهرمان روي صحنه است و صرفا با نمايش خودش رنج تراژيكش را بيان ميكند و همه نمایش در خدمت اين بودن بيزبان است، اين زبانبستگي كه در قهرمان تراژيك بهخوبي ميبينيم. رنج بيشترين كشش را به سمت بيان دارد. اگر اين را با تجربه خوشي مقايسه كنيد روشنتر ميشود. در يادآوري لحظات خوش هميشه فاصلهاي از خود تجربه داريم. دو نفر دوست قديمي به هم ميرسند و خاطراتشان را ميگويند و اول آن لحظات را بازتوليد ميكنند ولي درمییابند جواني و خوشي تمام شده. يادآوري خوشي اتفاقا همراه است با تمامشدگي خوشي و بنابراين به شكلي در يادآوري آن اندوهي وجود دارد كه با خوشي ناسازگار است. در حاليكه بيان رنج خود رنجآميز است و كاملا با خود پديده رنج يا اندوه خواناست. دو عرصه ديگری كه اين
ديالكتيك در آن تجلي مییابد يكي عرصه هنر است كه با مساله بيان روبهروست و دیگری تجربه رنج زبانبسته حيوانات كه در آن ما با پيچيدگي رابطه بين رنج و بيان رنج روبهروييم. در عرصه هنر مثل هميشه به گفتوگوي بكت با ژرژ دوتوئي در مورد نقاشي اشاره ميكنم. بكت اصولا درگيري روانشناختي با مساله بيان را نشانه تنزل هنر مدرن ميداند. هنري كه کل دغدغه آن ذرهاي بهتر و بيشتر بيانكردن است در حالي كه همواره در دام خود بيانكردن میافتد و بحران نقاشي از دل همين گرفتاری در ميآيد. دوتوئي ميگويد:« حاصل حرف شما اين است. آن شكلي از بيان كه به نقاشي موسوم است ميبايست به انتظار ظهور برام فان فِلده (نقاش مورد علاقه بكت) بنشيند تا از شر آن درك نادرستي رها شود كه در سايه آن براي قرنها شجاعانه زحمت كشيده است يعني اين درك كه عملكرد نقاشي بيانكردن با ابزار رنگ است.» به نظر بكت در نهايت براي او وضعيت اينگونه است كه نه چيزي براي بيانكردن وجود دارد و نه راهي براي بيانكردن. اتفاقا ناممكني بيانكردن چيزي است كه دستهاي هنر را بسته است. بكت ميگويد: «از ميان همه كساني كه آنها را هنرمندان بزرگ ميناميم هيچكس را سراغ ندارم كه توجهش
اساسا و عمدتا به امكانات بياني خودش، رسانهاش و در نهايت امكانات بياني بشريت معطوف نباشد. در بنياد هرگونه نقاشي اين فرض نهفته است كه قلمرو فرد سازنده يا خلاق، همان قلمرو امور ممكن و قابل حصول است. زیادی بيانكردن، كم بيانكردن، توانايي زیادی بيانكردن، توانايي كم بيانكردن، همگي در يك چيز گرد ميآيند: در نگراني و وسواس همگاني براي بيان كردن تا سرحد ممكن يا به حقيقيترين شكل ممكن يا به زيباترين شكل ممكن.» بكت بيانكردن را به عنوان معضل اصلي و مركزي هنر مدرن مطرح ميكند و به همين شكلي كه در ارتباط با عرصه رنج حيواني به يك جور بيان امر ناممكن رسيديم در هنر هم وقتی دغدغه بيانكردن نباشد امكان بيانكردن از دل امر ناممكن بيرون ميآيد.
اگر بخواهيم اين نکته را به عرصه تجربه حيوانات انتقال دهيم با درجهای از تامل و بازانديشي ميتوان گفت آيا دغدغه دفاع از حيوانات خود جزئي از رابطه ما با حيوانات است؟ ظاهرا خود قضيه دفاع از حيوانات هم بخشي از كل صنعت حيوانات است. در عرصه تجربه بشري شكلهايي از سياست رهاييبخش تبديل به ابزار شده و در اينجا هم دغدغه حمایت از حیوانات میتواند خود بخشي باشد از بنبستی كه در قالب نظام سرمايهداري در آن گير افتادهایم. اين موضوع خود را در عدم طرح راهحلهاي ساختاري نشان ميدهد. مسأله فراتر از رفتارهاي شخصي گوشتخواری یا گیاهخواری و نجات شايد پنج گاو از سلاخيشدن است، و در گرو نقد سرمايهداري بهعنوان نوعی پيكربندي سراسري از طبيعت و ماشين و سرمايه و كالاست و به همين دليل حل مساله حيوانات به حل مساله انسانها گره خورده و نمیتوان یکی را بدون دیگری حل کرد. مساله درگيربودن رنج و بيان رنج با هم است.
والتر بنيامين مساله بيان و زبان را در سطح هستيشناسی بررسی ميكند. او در دوره اولش خصوصا در مقاله معروف «زبان انساني و زبان در كل» معتقد است همه موجودات يك وجود معنوي دارند و يك وجود زباني. وجود زباني نفس نمايانشدن موجودات است يعني عملا همه چيز نوعی همرساني و بيان است. ميز، درخت، ديوار و... همه نوعی بيان و وجود زباني دارند و خود را بيان ميكنند. در مورد انسان وجود معنوي او نيز زبان است و به همين جهت ميگوييم انسان حيوان ناطق است. ولي در واقع بيانكردن و زبانداشتن يك امر هستیشناختی است، يعني تمام جهان شکلی از بيان بوده و از طريق گناه آدم ابوالبشر اين جهان به هبوط كشيده شده و طبيعتش دچار رابطه مخدوشي شده كه ديگر نميتواند خود را بيان كند. بنيامين به اين نكته مهم اشاره میکند كه ما همواره فكر ميكنيم طبيعت زبانبسته است و حرف نميزند چون مويه ميكند. مويه و ناله طبيعت را در اشعار رمانتيكها ميبينيم. در هر جا كه به قول بودلر با تمثيل روبهروييم و با تاريخي و تمثيليشدن طبيعت. از بودلر تا گئورگ تراكل ما با طبيعت زخمخوردهاي روبهروييم كه از طريق تمثيل مويه ميكند. بنيامين ميگويد اتفاقا طبيعت چون بيزبان
است مويه ميكند نه برعكس (يعني اينكه چون مويه ميكند بيزبان است) بيزباني طبیعت ناشي از فرايند هبوط است كه عملا خود اسامي را هم تحريف كرده و ما ديگر اسامي اصلي آدم ابوالبشر را نداريم. نظریه بنيامين اصولا مساله بيانكردن را فراتر از حد نمايانشدن مطرح ميكند و آن را شكلي از بودن میداند. هر كدام از اين نکات را ميتوان بهطور مستقل بسط داد: بحث بيان در وجودشناسی الاهیاتي بنيامين، بحث بيان در هنر مدرن و بكت، بحث رابطه رنج و بيان در «ديالكتيك روشنگري» آدورنو و مساله روانكاوي. اينها ميتواند سرآغاز بحثي باشد كه خواهناخواه بحث حيوانات در آن مطرح ميشود چون زبانبستگي طبيعت و زبانبستگي حيوان آن را در مركز اين پرسش وجودشناختی قرار ميدهد كه چه رابطهاي بين رنج و بيان رنج وجود دارد.
گروه اندیشه: در سومین نشست تخصصی «فلسفه و اهمیت حیوانات» كه با عنوان «حیوان: ابژه یا دگرسوژه؟» هفته گذشته با حضور مراد فرهادپور و صالح نجفي برگزار شد، بيشتر فعالان حقوق حيوانات حضور داشتند تا علاقهمندان فلسفه. اما آيا فلسفه ميتواند دستاورد مستقيمي برای فعالان حقوق حیوانات در ايران داشته باشد، یا چنانكه مجري مراسم پرسيد «آيا گوشتخواربودن فيلسوف امكانپذیر است يا خير؟» مراد فرهادپور در پاسخ سخنرانی خود را اینگونه آغاز کرد: «رابطه انسان و حيوان با توجه به اينكه انسان هم يك حيوان است دربرگيرنده همه چيز است و نسخههای تجويزي مثل اينكه معدودی گوشت بخورند يا نخورند مسالهاي را حل نميكند. قضيه خلاصه نمیشود در جايزهدادن به افراد براي انتخابهای زندگي شخصي خود. اصولا فلسفه رابطهای بيواسطه با زندگي شخصي ندارد. رابطه انسان و حیوان با توجه به پيچيدگيهاي فرهنگي جامعه ما در پیوند است با مسائلی همچون احساساتيگري افراد، سياستهاي دولت و نوع كلي برخورد جامعه در بیاعتنایی و بيرحمي و چشمبستن بر رنج حيوانات و تجربه کلی رنج. پیچیدگی فرهنگی جامعه خود را در بحثهایی نشان میدهد مثل اينكه در ايران مدافعان حقوق حيوانات چه بايد بكنند؟ مردم چه نقشي دارند؟ چه كسي جوك ميسازد؟ چه تصويري از مدافع حيوانات ارائه ميشود؟ و این قبیل سوالات. در ضمن دفاع از حیوانات پای دفاع از بسیاری موارد دیگر را نیز به میان میآورد همچون دفاع از حق انسانها در انتخاب زندگي خود. مشكل فراتر از صرف ساختهشدن چند جوك يا نحوه برخورد طبقه متوسط با دفاع از حقوق حیوانات است و در بررسی این موضوع نیازمند نگاهی ساختاری- تاریخی هستیم.» فرهادپور بعد از اين صحبتهاي مقدماتي، بحث خود را آغاز كرد و با تمایزگذاری بین رنج و «بیان» رنج کوشید منظومهای از ایدههای فلسفی را با ارجاع به آثار ادبی و هنري طرح کند. صالح نجفي نيز با نگاهي تاريخي کوشید به اين پرسش پاسخ دهد که آيا ما مجازيم رفتار انسان مدرن با حيوانات را با هولوكاست به عنوان بزرگترين فاجعه بشری تاكنون موجود مقايسه كنيم؟ آنچه در پي ميآيد متن سخنراني فرهادپور و نجفي در اين نشست است.
در سال 2003 گزارشی منتشر شد در روزنامه گاردین مبنی بر اینکه فقط در این سال شش ميليارد مرغ ذبح ميشود و احتمالا چند ميليارد گاو و گوسفند و چند صد ميليارد ماهي و ... این آمار را باید در کنار مسائل زیر بررسی کرد: وضعيت فاجعهبار باغوحشها، ماجراي تراژيك حيوانات خانگي، انواع سيستمهاي سوءاستفاده از حيوانات خانگي، شكلهاي مختلف دستكاري ژنتيكي حيوانات و از همه مهمتر نابودي زيستگاهها و انقراض گونههاي مختلف حيواني و سركوب طبيعت و سلطه انسان بر طبيعت. مساله تا حدي به رنج، نحوه بيان آن، آشكارشدگي يا تجلي آن باز ميگردد. حتی در اين سطح ساده هم ميبينيم كه آمار ميدهند و وضعيت كشتارگاهها را اعلام ميكنند.
بحث من منظومهاي از ايدههاست كه به دور دو قطب «رنج» و «بيان رنج» ساخته شدهاند يا ديالكتيك رنج و بيان رنج. اينكه چگونه ما رنج بيان داريم و بيان رنج. شكلهاي گوناگون پيكربندي اين دو مقوله در كنار هم در پيوند است با انواع پرسشهاي وسيعتر فلسفي مثل هستيشناسي، انسانشناسي، معرفتشناسي و... كه در همه اينها اين دوگانگي مطرح ميشود. ما در فرهنگ خود اين مساله را در قالب عبارت «حيوان زبانبسته» داريم. آيا اين زبانبستگي خود جزئي از رنج حساب ميشود؟ يا ناتواني در بيان رنج؟ به هر حال، در سطح فرهنگ عمومي هم رنج حيوان مستقيما با بيان رنج و ناتواني حيوان از بيان يعني زبانبستهبودن مطرح ميشود. اين قضیه انواع ايدههاي فرعي مثل معصوميت و پاكي و قربانيشدن و... را در دل خود دارد.
زبانبستگي به حيطهای خاكستري اشاره ميكند كه در آن ما با رنجي مسکوت مواجهیم. تئودور آدورنو در چند مورد به اين بحث اشاره ميكند. نمونههاي رنجي كه امکان بيان آن سلب شده در ادبيات فراوان است. مثال دهشتناك آدورنو مثال آدمهاي بيهوشی است كه روي آنها عمل جراحی صورت میگیرد. آيا واقعا آن فرد درد ميكشد يا نه؟ ما نميدانيم. ممكن است همه آن دردها را میکشد و كاري كه ماده بيهوشي ميكند اين است كه اصلا يادش نيايد. همين قضیه در مورد آدمهاي بهكمارفته صادق است. نميدانيم فرد در چه حالي است، آيا آگاه است و مي تواند زجر بكشد. اينها شكلهاي مختلف زبانبستگي است. آدورنو در کتاب «ديالكتيك روشنگري» در ارتباط با حيوانات، به ويژه سگ، مثالي ميزند و دقيقا میکوشد همين مفهوم سلطه بر طبيعت و رنج آن را با بيان رنج پيوند دهد.
درهمآميزي رنج و بيان رنج اجازه نميدهد دست به دوگانهسازيهايي زد مثل تفکیک انسان و حيوان يا حتي بتوان معياری به دست داد براي ميزان رنج. حتي اگر رنج را صرفا در سطح جسمي بدانيم و رنج معنوي را كنار بگذاريم، همچنان این نکته وجود دارد كه تفكيك بين انسان و حيوان يا درجات مختلف رنج در انسان بر اساس چيزي غير از بيان رنج بيمعناست. ما به نفس رنج يا ذات رنج دسترسي نداريم. ويتگنشتاين نیز به اين نکته اشاره میکند. آدمي كه دندانش درد ميكند از طريق نشاندادن آن در تجربه درد با دیگران شريك ميشود و اگر واقعا دندانش درد نكند هيچ راهي نداريم براي اينكه بفهميم آيا واقعا آنجا درد حاضر است يا نه. درد از طريق نشاندادن درد مشخص ميشود. آزمايشي انجام دادهاند كه نشان ميدهد در پرانتزگذاشتن بيان و تجلي رنج ميتواند تا كجا پيش رود. به عدهاي گفتند با فشاردادن يك دكمه يك پالس برقي به عدهاي ديگر وارد ميكنيد و با زيادكردن درجه آنها درد بيشتري ميكشند. عدهاي هم كه نشسته بودند تا برق از آنها رد شود بازيگر بودند و قرار بود ادا در بياورند و هيچ برقي وجود نداشت. سپس به آدمها گفتند درجه را بالا ببريد. تقريبا از 15 نفر يك نفر
اعتراض كرده بود، آنهم وقتی فشار درد به نزديك مرگ رسیده و از خط قرمز رد شده بود. يعني همه آدمها بر اساس اقتدار علم و پروفسورها از خط شكنجه كه رد شدند هيچ، به نقطه مرگ رسيدند و بهراحتی ديگران را كشتند. فقط يك نفر اعتراض كرد و گفت دكمه را فشار نميدهم. اين آزمایش نشان ميدهد تا چه حد میتوان با قضيه تجلي و بيان رنج بازي كرد. استقلال رنج از بيان رنج به ما اجازه ميدهد از رنج تقلبي صحبت كنيم يا بگوييم يك رنج بزرگتر از رنج ديگر است. بمباراني كه در آن 150 نفر كشته ميشوند با بمباراني كه 150 هزار نفر كشته ميشوند چه فرقي دارد؟ آيا ميشود درد و رنج را با اعداد نشان داد؟
بهترين نمونه اين بحث در روانكاوي فرويد است. از نظر فروید، هيچ وقت خود زخم، آسيب، رنج و تروما سركوب نميشود. ناخودآگاه نتيجه تكرار و بازگشت امر سركوبشده یا واپسرانده است و اتفاقا ما از طريق تكرار رنج و بيان مجدد آن است كه رنج را به ياد ميآوريم و مدام آن را تكرار ميكنيم، یعنی از طريق آنچه به عنوان رواننژندي شناخته ميشود؛ بيماراني كه مجبور به تكرارند و علائم مختلف مثل وسواس و هيستري همه ناشي از بيان و تجلي مجدد رنجاند. يك رنج اوليه نداريم كه سركوب شده و تكههايي از آن برميگردد، بلکه خود رنج اوليه معلول و ساختهوپرداخته فرايند تكرار است. ناخودآگاه چيزي نيست جز اغتشاش و شكافي در خود دايره بازگشت امر سركوبشده. تجلي رنج است كه خود رنج را بر ميسازد. اين بحث در مورد روانشناسي انساني است ولي در مورد بسياري از حيوانات هم ميتوان آن را مشاهده كرد، درجهاي از خاطره وجود دارد و نشاندهنده اين است كه پديده رنج از بيانش جدا نيست.
گرايش و حركت به سمت تجلييافتن در دل خود رنج وجود دارد. در خشم و شادي يا شكلهاي ديگري از احساس يا تجربه این گرایش يا نيست يا كم است. همین نکته در تجربه امر تراژيك صادق است. تمام فشردگي امر تراژیک منوط است به بهنمايشدرآمدن. در اينجا هم با يك رنج بيزبان سروكار داريم. در عصر تراژدي بهخصوص تراژديهاي ماقبل سوفوكل و آيسخولوس كمترين ديالوگ وجود دارد. قهرمان روي صحنه است و صرفا با نمايش خودش رنج تراژيكش را بيان ميكند و همه نمایش در خدمت اين بودن بيزبان است، اين زبانبستگي كه در قهرمان تراژيك بهخوبي ميبينيم. رنج بيشترين كشش را به سمت بيان دارد. اگر اين را با تجربه خوشي مقايسه كنيد روشنتر ميشود. در يادآوري لحظات خوش هميشه فاصلهاي از خود تجربه داريم. دو نفر دوست قديمي به هم ميرسند و خاطراتشان را ميگويند و اول آن لحظات را بازتوليد ميكنند ولي درمییابند جواني و خوشي تمام شده. يادآوري خوشي اتفاقا همراه است با تمامشدگي خوشي و بنابراين به شكلي در يادآوري آن اندوهي وجود دارد كه با خوشي ناسازگار است. در حاليكه بيان رنج خود رنجآميز است و كاملا با خود پديده رنج يا اندوه خواناست. دو عرصه ديگری كه اين
ديالكتيك در آن تجلي مییابد يكي عرصه هنر است كه با مساله بيان روبهروست و دیگری تجربه رنج زبانبسته حيوانات كه در آن ما با پيچيدگي رابطه بين رنج و بيان رنج روبهروييم. در عرصه هنر مثل هميشه به گفتوگوي بكت با ژرژ دوتوئي در مورد نقاشي اشاره ميكنم. بكت اصولا درگيري روانشناختي با مساله بيان را نشانه تنزل هنر مدرن ميداند. هنري كه کل دغدغه آن ذرهاي بهتر و بيشتر بيانكردن است در حالي كه همواره در دام خود بيانكردن میافتد و بحران نقاشي از دل همين گرفتاری در ميآيد. دوتوئي ميگويد:« حاصل حرف شما اين است. آن شكلي از بيان كه به نقاشي موسوم است ميبايست به انتظار ظهور برام فان فِلده (نقاش مورد علاقه بكت) بنشيند تا از شر آن درك نادرستي رها شود كه در سايه آن براي قرنها شجاعانه زحمت كشيده است يعني اين درك كه عملكرد نقاشي بيانكردن با ابزار رنگ است.» به نظر بكت در نهايت براي او وضعيت اينگونه است كه نه چيزي براي بيانكردن وجود دارد و نه راهي براي بيانكردن. اتفاقا ناممكني بيانكردن چيزي است كه دستهاي هنر را بسته است. بكت ميگويد: «از ميان همه كساني كه آنها را هنرمندان بزرگ ميناميم هيچكس را سراغ ندارم كه توجهش
اساسا و عمدتا به امكانات بياني خودش، رسانهاش و در نهايت امكانات بياني بشريت معطوف نباشد. در بنياد هرگونه نقاشي اين فرض نهفته است كه قلمرو فرد سازنده يا خلاق، همان قلمرو امور ممكن و قابل حصول است. زیادی بيانكردن، كم بيانكردن، توانايي زیادی بيانكردن، توانايي كم بيانكردن، همگي در يك چيز گرد ميآيند: در نگراني و وسواس همگاني براي بيان كردن تا سرحد ممكن يا به حقيقيترين شكل ممكن يا به زيباترين شكل ممكن.» بكت بيانكردن را به عنوان معضل اصلي و مركزي هنر مدرن مطرح ميكند و به همين شكلي كه در ارتباط با عرصه رنج حيواني به يك جور بيان امر ناممكن رسيديم در هنر هم وقتی دغدغه بيانكردن نباشد امكان بيانكردن از دل امر ناممكن بيرون ميآيد.
اگر بخواهيم اين نکته را به عرصه تجربه حيوانات انتقال دهيم با درجهای از تامل و بازانديشي ميتوان گفت آيا دغدغه دفاع از حيوانات خود جزئي از رابطه ما با حيوانات است؟ ظاهرا خود قضيه دفاع از حيوانات هم بخشي از كل صنعت حيوانات است. در عرصه تجربه بشري شكلهايي از سياست رهاييبخش تبديل به ابزار شده و در اينجا هم دغدغه حمایت از حیوانات میتواند خود بخشي باشد از بنبستی كه در قالب نظام سرمايهداري در آن گير افتادهایم. اين موضوع خود را در عدم طرح راهحلهاي ساختاري نشان ميدهد. مسأله فراتر از رفتارهاي شخصي گوشتخواری یا گیاهخواری و نجات شايد پنج گاو از سلاخيشدن است، و در گرو نقد سرمايهداري بهعنوان نوعی پيكربندي سراسري از طبيعت و ماشين و سرمايه و كالاست و به همين دليل حل مساله حيوانات به حل مساله انسانها گره خورده و نمیتوان یکی را بدون دیگری حل کرد. مساله درگيربودن رنج و بيان رنج با هم است.
والتر بنيامين مساله بيان و زبان را در سطح هستيشناسی بررسی ميكند. او در دوره اولش خصوصا در مقاله معروف «زبان انساني و زبان در كل» معتقد است همه موجودات يك وجود معنوي دارند و يك وجود زباني. وجود زباني نفس نمايانشدن موجودات است يعني عملا همه چيز نوعی همرساني و بيان است. ميز، درخت، ديوار و... همه نوعی بيان و وجود زباني دارند و خود را بيان ميكنند. در مورد انسان وجود معنوي او نيز زبان است و به همين جهت ميگوييم انسان حيوان ناطق است. ولي در واقع بيانكردن و زبانداشتن يك امر هستیشناختی است، يعني تمام جهان شکلی از بيان بوده و از طريق گناه آدم ابوالبشر اين جهان به هبوط كشيده شده و طبيعتش دچار رابطه مخدوشي شده كه ديگر نميتواند خود را بيان كند. بنيامين به اين نكته مهم اشاره میکند كه ما همواره فكر ميكنيم طبيعت زبانبسته است و حرف نميزند چون مويه ميكند. مويه و ناله طبيعت را در اشعار رمانتيكها ميبينيم. در هر جا كه به قول بودلر با تمثيل روبهروييم و با تاريخي و تمثيليشدن طبيعت. از بودلر تا گئورگ تراكل ما با طبيعت زخمخوردهاي روبهروييم كه از طريق تمثيل مويه ميكند. بنيامين ميگويد اتفاقا طبيعت چون بيزبان
است مويه ميكند نه برعكس (يعني اينكه چون مويه ميكند بيزبان است) بيزباني طبیعت ناشي از فرايند هبوط است كه عملا خود اسامي را هم تحريف كرده و ما ديگر اسامي اصلي آدم ابوالبشر را نداريم. نظریه بنيامين اصولا مساله بيانكردن را فراتر از حد نمايانشدن مطرح ميكند و آن را شكلي از بودن میداند. هر كدام از اين نکات را ميتوان بهطور مستقل بسط داد: بحث بيان در وجودشناسی الاهیاتي بنيامين، بحث بيان در هنر مدرن و بكت، بحث رابطه رنج و بيان در «ديالكتيك روشنگري» آدورنو و مساله روانكاوي. اينها ميتواند سرآغاز بحثي باشد كه خواهناخواه بحث حيوانات در آن مطرح ميشود چون زبانبستگي طبيعت و زبانبستگي حيوان آن را در مركز اين پرسش وجودشناختی قرار ميدهد كه چه رابطهاي بين رنج و بيان رنج وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.