|

نگاهي به نمايش يك زندگي بهتر نوشته مسعود هاشمي‌نژاد و كار شهاب حسين‌پور

از نو انسان‌شدن

سپيده صادقي

از زماني که هستي آغاز شد و انسان پا به عرصه وجود گذاشت ميل به بقا و ادامه زندگي همواره با او بوده است. البته در همه موجودات زنده اين امر غريزي مشاهده مي‌شود، اما انسان به خود مي‌بالد چون اشرف مخلوقات ناميده شده است. فلسفيدن را آغاز کرد و راه‌هايي متمايز و انساني براي حفظ خويش و تعريف زندگي به وجود آورد. بنابراين شايد بهتر است هميشه نگاهي به عقب بيندازيم و از نو انسان و مسائلش را تعريف کنيم. جنگ بي‌رحم و خشن است. امروزه در همه جاي دنيا و در تمام فرهنگ‌ها و شاخه‌هاي هنري، از جمله تئاتر، سعي بر اين است که اين قساوت و سنگدلي را آشکار و تا حد امکان از آن پرهيز کنند. حتي در آمريکا که به‌اصطلاح ابرقدرت ناميده مي‌شود با تئاترهايي همچون «کتاب مورمون» و «مسافران راه‌هاي دور» زشتي جنگ به تصوير کشيده مي‌شود و انسان را به نوع‌دوستي و تعاملات مصالحه‌آميز تشويق مي‌کند.

پس چطور مي‌شود مردي که به قصد دفاع از کشور و نجات جان هموطنانش مي‌جنگد، در لحظه‌اي کوتاه و بحراني وسوسه مي‌شود و براي دورنگاه‌داشتن خود از آلودگي بمب شيميايي، ماسک را از چهره هم‌رزم ديگرش برمي‌دارد؟ فقط با اين توجيه که او زخم بزرگي برداشته و بسيار به مرگ نزديک است، براي سرنوشت او تصميم مي‌گيرد. اين‌چنين مي‌شود که نه‌ فقط در رفتار با خانواده بزرگ جامعه بلکه در خانواده کوچک‌تر، يعني همسر و فرزندان، نيز شکست مي‌خورد. کابوس و عذاب چون سايه‌اي مدام دنبالش مي‌کند و در‌جايي‌ديگر، در مشاجرات درون خانواده بار ديگر نيت غيرانساني در سر دارد؛ هنگامي که مي‌خواهد به فرزند بزرگ‌ترش به علت شکست و ناکامي حمله‌ور شود و با صداي زنش لحظه‌اي به خود مي‌آيد. او که براي گذران زندگي در گوشه خيابان دستفروشي مي‌کند و ميان وسائلش قاب عکسي قديمي از خود در جبهه به نمايش گذاشته که ماسک بر صورت دارد، نا خودآگاه ما را به ياد پيرمرد خنزرپنزري مشکوک داستان بوف‌‌کور مي‌اندازد. شايد مرد اين نمايش هم از خيلي وقت پيش، يعني از همان زمان جنگ، باورها و اعتقاداتش را با برداشتن همان ماسک فروخته بود.
در قسمت ديگر داستان مادر را مي‌بينيم که به‌عنوان يکي از ستون‌هاي اصلي خانواده، باز براي حفظ و ادامه زندگي صحنه نابودي همسرش را به دست فرزندان فقط تماشا مي‌کند و هنگامي که او با التماس يک ليوان آب مي‌خواهد، باز مادر خود را تسليم خواست فرزندان کرده و از دادن آب به همسرش خودداري مي‌کند. بديهي است که در چنين خانواده‌اي با اين ريشه‌ها و بنيان اخلاقي و انساني سست و ناپايدار فرزند بزرگ‌تر به کشوري ديگر مي‌رود و سعي مي‌کند تا هر چه مي‌تواند خود را از اين ريشه‌ها دور کند. اما اين کار غيرممکن است. بسيار برايش دشوار است تا از اين مهلکه جان سالم به در برده و به موفقيت دست يابد. بعد از سال‌ها بازمي‌گردد و با خانواده‌اي مصيبت‌زده و وضعيتي فلاکت‌بار روبه‌رو مي‌شود که چشم به بازگشت و نجات او دوخته‌اند. فرزند کوچک‌تر متأسفانه به بلوغ عقلي و فکري متناسب با سنش نرسيده و در‌عين‌حال تشکيل خانواده‌اي ديگر داده است. مدام در بحث و مشاجره با همسر جوانش به سر مي‌برد. با اينکه مشکلات بسيار اساسي‌تر و ريشه‌اي‌تر به نظر مي‌آيند، آنها تنها حلال مشکلاتشان را پول مي‌بينند. در اين نابساماني‌ها و مشاجرات، هرکدام از شخصيت‌هاي داستان جداگانه خوابي تعريف مي‌کنند که مي‌توان گفت فقط يک خواب معمولي نيست. با تعريف اين خواب‌ها مي‌توان در شخصيت و اساس شکل‌گيري افکارشان دقيق‌تر شد. مي‌توان فضايي را که چنين افرادي در آن پرورش يافته‌‌اند، به‌خوبي درک کرد. شايد با گوش‌دادن به اين خواب‌ها به‌خوبي متوجه فرهنگ و طبقه و کلاس خانوادگي و اجتماعي شخصيت‌ها مي‌شويم. هر چند در مجال کوتاه نمايش نمي‌توان اين جزئيات را تشريح کرد، ايده خواب‌ها ميان‌بري است که ما را به گوشه‌هاي پنهاني و دروني اين شخصيت‌ها مي‌برد. نوري که هنگام تعريف خواب، روي هر بازيگر متمرکز مي‌شود توجه تماشاگر را بيشتر به او و حرف‌هايش جلب مي‌کند تا لحظه‌اي چشمانمان را ببنديم و خود را در دنياي خواب و آرزوهاي آنان تصور کنيم. بديهي است که در چنين آشفته‌بازاري، داستان پدر در ميدان جنگ در اجتماع کوچک‌تر خانواده دوباره تکرار مي‌شود و فرزندان به اين بهانه که پدر ريه‌هايش مشکل دارد، مي‌خواهند به مريضي‌اش دامن زده و از عوايد حاصل از بيماري پدر استفاده کنند. هشدار بسيار مهمي در نمايش وجود دارد که مي‌گويد: کودکي به دنيا مي‌آيد. در اين شرايط دشوار عروس خانواده باردار نيز هست؛ اين يعني بسيار مراقب باشيد، اگر انسان دست از غفلت و سهل‌انگاري‌هاي خويش برندارد، زنجيره معيوب ارزش‌ها و عواطف انساني در همه‌جا و در همه نسل‌ها ادامه مي‌يابد. تماشاگر با ديدن اين نمايش قطعا به خود مي‌آيد و درمي‌يابد که بايد در خود و اجتماع کوچکي که در آن زندگي مي‌کند، يعني خانواده‌اش، تجديدنظر کند. طراحي صحنه که مکان سرد و بي‌روح مرده‌شور‌خانه را نشان مي‌دهد، يادآور مرگ است. مرگ انسان، ارزش‌ها و آرمان‌هاي متعالي‌اش، در نتيجه اگر دست‌به‌کار نشويم همه ارزش‌ها و تعاريف انساني نابود مي‌شوند.

از زماني که هستي آغاز شد و انسان پا به عرصه وجود گذاشت ميل به بقا و ادامه زندگي همواره با او بوده است. البته در همه موجودات زنده اين امر غريزي مشاهده مي‌شود، اما انسان به خود مي‌بالد چون اشرف مخلوقات ناميده شده است. فلسفيدن را آغاز کرد و راه‌هايي متمايز و انساني براي حفظ خويش و تعريف زندگي به وجود آورد. بنابراين شايد بهتر است هميشه نگاهي به عقب بيندازيم و از نو انسان و مسائلش را تعريف کنيم. جنگ بي‌رحم و خشن است. امروزه در همه جاي دنيا و در تمام فرهنگ‌ها و شاخه‌هاي هنري، از جمله تئاتر، سعي بر اين است که اين قساوت و سنگدلي را آشکار و تا حد امکان از آن پرهيز کنند. حتي در آمريکا که به‌اصطلاح ابرقدرت ناميده مي‌شود با تئاترهايي همچون «کتاب مورمون» و «مسافران راه‌هاي دور» زشتي جنگ به تصوير کشيده مي‌شود و انسان را به نوع‌دوستي و تعاملات مصالحه‌آميز تشويق مي‌کند.

پس چطور مي‌شود مردي که به قصد دفاع از کشور و نجات جان هموطنانش مي‌جنگد، در لحظه‌اي کوتاه و بحراني وسوسه مي‌شود و براي دورنگاه‌داشتن خود از آلودگي بمب شيميايي، ماسک را از چهره هم‌رزم ديگرش برمي‌دارد؟ فقط با اين توجيه که او زخم بزرگي برداشته و بسيار به مرگ نزديک است، براي سرنوشت او تصميم مي‌گيرد. اين‌چنين مي‌شود که نه‌ فقط در رفتار با خانواده بزرگ جامعه بلکه در خانواده کوچک‌تر، يعني همسر و فرزندان، نيز شکست مي‌خورد. کابوس و عذاب چون سايه‌اي مدام دنبالش مي‌کند و در‌جايي‌ديگر، در مشاجرات درون خانواده بار ديگر نيت غيرانساني در سر دارد؛ هنگامي که مي‌خواهد به فرزند بزرگ‌ترش به علت شکست و ناکامي حمله‌ور شود و با صداي زنش لحظه‌اي به خود مي‌آيد. او که براي گذران زندگي در گوشه خيابان دستفروشي مي‌کند و ميان وسائلش قاب عکسي قديمي از خود در جبهه به نمايش گذاشته که ماسک بر صورت دارد، نا خودآگاه ما را به ياد پيرمرد خنزرپنزري مشکوک داستان بوف‌‌کور مي‌اندازد. شايد مرد اين نمايش هم از خيلي وقت پيش، يعني از همان زمان جنگ، باورها و اعتقاداتش را با برداشتن همان ماسک فروخته بود.
در قسمت ديگر داستان مادر را مي‌بينيم که به‌عنوان يکي از ستون‌هاي اصلي خانواده، باز براي حفظ و ادامه زندگي صحنه نابودي همسرش را به دست فرزندان فقط تماشا مي‌کند و هنگامي که او با التماس يک ليوان آب مي‌خواهد، باز مادر خود را تسليم خواست فرزندان کرده و از دادن آب به همسرش خودداري مي‌کند. بديهي است که در چنين خانواده‌اي با اين ريشه‌ها و بنيان اخلاقي و انساني سست و ناپايدار فرزند بزرگ‌تر به کشوري ديگر مي‌رود و سعي مي‌کند تا هر چه مي‌تواند خود را از اين ريشه‌ها دور کند. اما اين کار غيرممکن است. بسيار برايش دشوار است تا از اين مهلکه جان سالم به در برده و به موفقيت دست يابد. بعد از سال‌ها بازمي‌گردد و با خانواده‌اي مصيبت‌زده و وضعيتي فلاکت‌بار روبه‌رو مي‌شود که چشم به بازگشت و نجات او دوخته‌اند. فرزند کوچک‌تر متأسفانه به بلوغ عقلي و فکري متناسب با سنش نرسيده و در‌عين‌حال تشکيل خانواده‌اي ديگر داده است. مدام در بحث و مشاجره با همسر جوانش به سر مي‌برد. با اينکه مشکلات بسيار اساسي‌تر و ريشه‌اي‌تر به نظر مي‌آيند، آنها تنها حلال مشکلاتشان را پول مي‌بينند. در اين نابساماني‌ها و مشاجرات، هرکدام از شخصيت‌هاي داستان جداگانه خوابي تعريف مي‌کنند که مي‌توان گفت فقط يک خواب معمولي نيست. با تعريف اين خواب‌ها مي‌توان در شخصيت و اساس شکل‌گيري افکارشان دقيق‌تر شد. مي‌توان فضايي را که چنين افرادي در آن پرورش يافته‌‌اند، به‌خوبي درک کرد. شايد با گوش‌دادن به اين خواب‌ها به‌خوبي متوجه فرهنگ و طبقه و کلاس خانوادگي و اجتماعي شخصيت‌ها مي‌شويم. هر چند در مجال کوتاه نمايش نمي‌توان اين جزئيات را تشريح کرد، ايده خواب‌ها ميان‌بري است که ما را به گوشه‌هاي پنهاني و دروني اين شخصيت‌ها مي‌برد. نوري که هنگام تعريف خواب، روي هر بازيگر متمرکز مي‌شود توجه تماشاگر را بيشتر به او و حرف‌هايش جلب مي‌کند تا لحظه‌اي چشمانمان را ببنديم و خود را در دنياي خواب و آرزوهاي آنان تصور کنيم. بديهي است که در چنين آشفته‌بازاري، داستان پدر در ميدان جنگ در اجتماع کوچک‌تر خانواده دوباره تکرار مي‌شود و فرزندان به اين بهانه که پدر ريه‌هايش مشکل دارد، مي‌خواهند به مريضي‌اش دامن زده و از عوايد حاصل از بيماري پدر استفاده کنند. هشدار بسيار مهمي در نمايش وجود دارد که مي‌گويد: کودکي به دنيا مي‌آيد. در اين شرايط دشوار عروس خانواده باردار نيز هست؛ اين يعني بسيار مراقب باشيد، اگر انسان دست از غفلت و سهل‌انگاري‌هاي خويش برندارد، زنجيره معيوب ارزش‌ها و عواطف انساني در همه‌جا و در همه نسل‌ها ادامه مي‌يابد. تماشاگر با ديدن اين نمايش قطعا به خود مي‌آيد و درمي‌يابد که بايد در خود و اجتماع کوچکي که در آن زندگي مي‌کند، يعني خانواده‌اش، تجديدنظر کند. طراحي صحنه که مکان سرد و بي‌روح مرده‌شور‌خانه را نشان مي‌دهد، يادآور مرگ است. مرگ انسان، ارزش‌ها و آرمان‌هاي متعالي‌اش، در نتيجه اگر دست‌به‌کار نشويم همه ارزش‌ها و تعاريف انساني نابود مي‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.