اسمهاي بامسمّا
محمد عالیزاده
رمان «آريا» نوشته دكتر موسي اكرمي که در سال 1395 از سوي انتشارات نگاه منتشر شده است، داستان پسري به نام آرياست كه در پي يافتن هويت خانوادگي خود از شهر به روستا سفر ميكند و در اين ميان اتفاقاتي برايش رخ ميدهد. داستان از اين قرار است كه آريا (مختار) دو نام دارد؛ نامي كه از پدر و مادرش بهعنوان هويت دارد (مختار) و نامي كه براي اصالت خانوادگياش يا فرهنگ ايرانياش به ارث برده است (آريا). جد پدرياش مختار نام داشته كه به دليل علاقه زياد به شاهنامه و داستانهاي ايران باستان، دوست داشته فرهنگ اصيل آريايي را بين فرزندان و نسل خود رواج دهد و از آنها خواسته نامهايي براي فرزندان خود برگزينند تا به این وسیله اين فرهنگ در میان آنان تقويت و ترويج شود. این حساسیت تا جایی ادامه مییابد که یکی از فرزندان مختار نام خانوادگی خود را از کیانی به کاویانی تغییر میدهد. هوشنگ كاوياني و جمشید کیانی حتی نام فرزندان خود را هم به همين سياق انتخاب میكنند. جالب است كه نامها همه ايراني است؛ اما دختران نامی شناسنامهای هم دارند. چنانكه نامشان سودابه كاوياني (طاهره)، فرخ كاوياني (كبري)، فرزانه كاوياني (معصومه)، رودابه كاوياني
(فاطمه)، آزاده كياني (زهرا) و ستاره كياني (زينب) است؛ یعنی اصالتی آریایی که با هویتی مذهبی آمیخته شده است.
بیشتر شخصيتهاي مرتبط با اين خانواده، نامهاي اصيل ايراني دارند. اين نامها به صورت ضمني ارتباط اساطيري با صاحبان اصلي نام را حفظ كرده است؛ چنانكه جد آريا، مختار شاهنامهخوان، فرزند حاج ابوالقاسم كدخدا است كه بين ابوالقاسم فردوسي و شاهنامه ارتباط وجود دارد يا طبق قراري كه در زمان تولد كودكان دو برادر گذاشته شده، قرار بوده ناف سودابه كاوياني را به نيت ازدواج با سياوش كياني ببرند كه اين ارتباط به دلیل علاقه سودابه به سياوش در شاهنامه نمود دارد. دوست و همكلاسي آريا، ماني نام دارد كه نقاشيهاي فوقالعاده زيبا و تأثيرگذاري ميكشد. همچنين سهراب كه شوهرخاله آريا است، كشتيگيري ماهر است كه ميگويند تابهحال هيچكس حريفش نشده است كه داستان كشتيگرفتن رستم و سهراب را به ذهن ميآورد.
ميتوان گفت تأكيد اصلي نويسنده بر اسامي شخصيتها و مسمّاي آنهاست كه در گذشته معتقد بودند بهحدي تأثيرگذار است كه ميتواند شخصيت انسانها را تغيير دهد. دكتر سيروس شميسا در كتاب «انواع ادبي» درباره اين باور قديمي كه ريشه در باورهای ماوراءلطبيعه داشته، ميگويد: «از اعتقادات جادویی اقوام کهن که در اساطیر و حماسههای کهن متجلی شده است، این بود که اسم، معرف کامل مسمّی است (نام عین ذات است) و اگر کسی اسم کسی را بداند، به معنی این است که او را بهدرستی میشناسد و لذا بر او احاطه و تسلط دارد. از اینجاست که به زبان رمز گفته شده است که خداوند هزارویک اسم دارد و یکی از آنها که اسم اعظم باشد، دستیافتنی نیست؛ یعنی هیچگاه خداوند را چنانکه باید و شاید نمیتوان شناخت. در تورات (کتاب اشعیاء نبی، سوره 48 آیه 12) خداوند در جواب موسی که تو را در پیش بنیاسرائیل به چه نامی باید خواند؟ میگوید «من آنم که هستم! اینچنین بدانها برگو که من هستم مرا بر شما فرستاد». آری از اینجا بود که جادوگران برای نابودی کسی، اسم او را بر کاغذی نوشته، میسوزاندند. بدینترتیب در تفسیر آیه معروف در داستان آفرینش: «وَ علّمَ آدم الاسماءَ کلّها»
میتوان گفت که خداوند شناخت را در اختیار آدمی قرار داد و او توانست جهان را در طی شناخت خود اسمگذاری کند». (سیروس شمیسا، 1374: 82-83).
داستان از اينجا شروع ميشود كه آريا شب پيش از حرکت به قصد روستاي چقاسياه، دو پدربزرگش را در خواب ميبيند و درمييابد كه ميتواند در اين سفر قاتل يا قاتلان احتمالي آن دو را شناسايي كند. این خواب بهحدی برای او حکم قاطعیت و صادقانهبودن پیدا میکند که به مادرش میگوید میخواهم بعد از 19 سال قاتل دو پدربزرگم را پیدا کنم. به روستا ميرود و بهطور اتفاقي متوجه ميشود دختری به نام «کیانا» كه هم دخترعمو و هم دخترخالهاش است نيز به روستا آمده است. اين پس از چهار سال باب آشنايي تازهاي ميان آنها ميشود؛ زيرا اختلافات خانوادگي پيش از اين باعث شده بود اين خانواده با اين شدت تحكيم روابط، از هم بگسلد و خواهران و برادران سالها از هم دور باشند. علاقه آريا به كيانا كه تا انتهاي داستان به عشقي نافرجام ختم ميشود، در حدی است که حتي آریا در تصور و تخيل خود چهره كيانا را میدیده است؛ بهطوريكه در انتهاي داستان متوجه ميشويم كه امكان دارد حتي كيانا و خانوادهاش هيچگاه به روستا نيامده باشند؛ اما آريا از شدت علاقه به كيانا اينها را براي خود در تخيلش تصور كرده باشد. در پايان داستان، آريا متوجه ميشود كيانا و خانوادهاش به
شكلي نامشخص روستا را ترك كردهاند و به شهر خود، شيراز، برگشتهاند. آريا در پايان داستان خود را «آريانا» خطاب ميكند كه بهنحوي درهمتنيدگي نامها و به فراخور آن شخصيتها را به ذهن متبادر ميكند. آريا در طول داستان پس از پرسوجوهاي بسيار زيادي كه از اهالي روستا میکند، متوجه ميشود دو پدربزرگش در وقايع 30تير معروف كشته شدهاند و حالا او پس از حدود 19 سال در سال 1350 دنبال قاتل يا قاتلان احتمالي ميگردد. با اينكه رمان در چارچوبي بهاصطلاح تاريخي نوشته شده است؛ اما نويسنده در پايان داستان به اين مطلب اشاره كرده كه «بيشتر شخصيتهاي اين داستان ساختگي هستند؛ هرچند برداشتهايي از اشخاص واقعي وجود دارد. تنها نامهاي مكانها و همچنين نامهاي معلمان و كتابفروشان نامهاي واقعياند». نويسنده از شخصيت خودش با نام حقيقي «موسي اكرمي» نیز بهعنوان «دانشجوي دانشگاه پهلوي و معلم فوقبرنامه دبيرستان دانشگاه» نام برده است.
آريا در پايان داستان پس از ناكامي در ابراز عشق به كيانا، این جملات را با خيال كيانا زمزمه ميكند: «كيانا! خندهدار است كه بهتازگي فهميدهام كه شايد اين درست باشد كه اسم هم نشانهاي براي مسمّاست، هم نشاني از مسما دارد... هنوز معناي نام تو را نميدانم تا شاید نشاني از تو را در آن پيدا كنم. هنوز به مسماي چنين اسمي فكر نكردهام كيانا!... مسماي اين اسم را ميشناسم. زيباترين معاني را در آن مييابم. زيباترين معاني را در آن مينشانم كيانا!...». (567).
نويسنده به نحو احسن در طول داستان از ارجاعات شعري و نثري از شاعران و نويسندگان بزرگ استفاده كرده است؛ همچنين عنوانبندي فصول و بخشهاي رمان در نوع خود جالب توجه است كه هر فصل را با عنوان يك «فرگرد» و هر بخش را با يك مصراع شعر نامگذاري كرده است. شايد قصد نويسنده از اين نامگذاري در هر بخش، ارتباط مصراع مدنظر با كليت بخش باشد كه ميتوان گفت حتي اگر در بخشهايي اين امر به صورت موفقيتآميزي دنبال شده باشد، در بسياري از موارد ناموفق بوده است. همچنين اطناب موجود در رمان گاهی ملالآور و ناخوشایند است؛ تاجاییکه بهطور مثال، نویسنده از زمان سوارشدن آریا به مینیبوس تا رسیدن او به مقصد را در حدود 70 صفحه روایت کرده است. البته آریا در مینیبوس با یک آشنا به نام مشهدیمرتضی مشغول گپوگفت و صحبت میشود؛ اما طولانیشدن روایت تا این اندازه ممکن است مخاطب را آزردهخاطر کند.
در نهایت میتوان گفت این رمان با بیانی ساده اما معنیدار، در پی آن است که با نوعی نمادگرایی به مخاطب معانی ساده اما متعالی را که در جهان امروز مغفول ماندهاند، یادآوری و گوشزد کند.
رمان «آريا» نوشته دكتر موسي اكرمي که در سال 1395 از سوي انتشارات نگاه منتشر شده است، داستان پسري به نام آرياست كه در پي يافتن هويت خانوادگي خود از شهر به روستا سفر ميكند و در اين ميان اتفاقاتي برايش رخ ميدهد. داستان از اين قرار است كه آريا (مختار) دو نام دارد؛ نامي كه از پدر و مادرش بهعنوان هويت دارد (مختار) و نامي كه براي اصالت خانوادگياش يا فرهنگ ايرانياش به ارث برده است (آريا). جد پدرياش مختار نام داشته كه به دليل علاقه زياد به شاهنامه و داستانهاي ايران باستان، دوست داشته فرهنگ اصيل آريايي را بين فرزندان و نسل خود رواج دهد و از آنها خواسته نامهايي براي فرزندان خود برگزينند تا به این وسیله اين فرهنگ در میان آنان تقويت و ترويج شود. این حساسیت تا جایی ادامه مییابد که یکی از فرزندان مختار نام خانوادگی خود را از کیانی به کاویانی تغییر میدهد. هوشنگ كاوياني و جمشید کیانی حتی نام فرزندان خود را هم به همين سياق انتخاب میكنند. جالب است كه نامها همه ايراني است؛ اما دختران نامی شناسنامهای هم دارند. چنانكه نامشان سودابه كاوياني (طاهره)، فرخ كاوياني (كبري)، فرزانه كاوياني (معصومه)، رودابه كاوياني
(فاطمه)، آزاده كياني (زهرا) و ستاره كياني (زينب) است؛ یعنی اصالتی آریایی که با هویتی مذهبی آمیخته شده است.
بیشتر شخصيتهاي مرتبط با اين خانواده، نامهاي اصيل ايراني دارند. اين نامها به صورت ضمني ارتباط اساطيري با صاحبان اصلي نام را حفظ كرده است؛ چنانكه جد آريا، مختار شاهنامهخوان، فرزند حاج ابوالقاسم كدخدا است كه بين ابوالقاسم فردوسي و شاهنامه ارتباط وجود دارد يا طبق قراري كه در زمان تولد كودكان دو برادر گذاشته شده، قرار بوده ناف سودابه كاوياني را به نيت ازدواج با سياوش كياني ببرند كه اين ارتباط به دلیل علاقه سودابه به سياوش در شاهنامه نمود دارد. دوست و همكلاسي آريا، ماني نام دارد كه نقاشيهاي فوقالعاده زيبا و تأثيرگذاري ميكشد. همچنين سهراب كه شوهرخاله آريا است، كشتيگيري ماهر است كه ميگويند تابهحال هيچكس حريفش نشده است كه داستان كشتيگرفتن رستم و سهراب را به ذهن ميآورد.
ميتوان گفت تأكيد اصلي نويسنده بر اسامي شخصيتها و مسمّاي آنهاست كه در گذشته معتقد بودند بهحدي تأثيرگذار است كه ميتواند شخصيت انسانها را تغيير دهد. دكتر سيروس شميسا در كتاب «انواع ادبي» درباره اين باور قديمي كه ريشه در باورهای ماوراءلطبيعه داشته، ميگويد: «از اعتقادات جادویی اقوام کهن که در اساطیر و حماسههای کهن متجلی شده است، این بود که اسم، معرف کامل مسمّی است (نام عین ذات است) و اگر کسی اسم کسی را بداند، به معنی این است که او را بهدرستی میشناسد و لذا بر او احاطه و تسلط دارد. از اینجاست که به زبان رمز گفته شده است که خداوند هزارویک اسم دارد و یکی از آنها که اسم اعظم باشد، دستیافتنی نیست؛ یعنی هیچگاه خداوند را چنانکه باید و شاید نمیتوان شناخت. در تورات (کتاب اشعیاء نبی، سوره 48 آیه 12) خداوند در جواب موسی که تو را در پیش بنیاسرائیل به چه نامی باید خواند؟ میگوید «من آنم که هستم! اینچنین بدانها برگو که من هستم مرا بر شما فرستاد». آری از اینجا بود که جادوگران برای نابودی کسی، اسم او را بر کاغذی نوشته، میسوزاندند. بدینترتیب در تفسیر آیه معروف در داستان آفرینش: «وَ علّمَ آدم الاسماءَ کلّها»
میتوان گفت که خداوند شناخت را در اختیار آدمی قرار داد و او توانست جهان را در طی شناخت خود اسمگذاری کند». (سیروس شمیسا، 1374: 82-83).
داستان از اينجا شروع ميشود كه آريا شب پيش از حرکت به قصد روستاي چقاسياه، دو پدربزرگش را در خواب ميبيند و درمييابد كه ميتواند در اين سفر قاتل يا قاتلان احتمالي آن دو را شناسايي كند. این خواب بهحدی برای او حکم قاطعیت و صادقانهبودن پیدا میکند که به مادرش میگوید میخواهم بعد از 19 سال قاتل دو پدربزرگم را پیدا کنم. به روستا ميرود و بهطور اتفاقي متوجه ميشود دختری به نام «کیانا» كه هم دخترعمو و هم دخترخالهاش است نيز به روستا آمده است. اين پس از چهار سال باب آشنايي تازهاي ميان آنها ميشود؛ زيرا اختلافات خانوادگي پيش از اين باعث شده بود اين خانواده با اين شدت تحكيم روابط، از هم بگسلد و خواهران و برادران سالها از هم دور باشند. علاقه آريا به كيانا كه تا انتهاي داستان به عشقي نافرجام ختم ميشود، در حدی است که حتي آریا در تصور و تخيل خود چهره كيانا را میدیده است؛ بهطوريكه در انتهاي داستان متوجه ميشويم كه امكان دارد حتي كيانا و خانوادهاش هيچگاه به روستا نيامده باشند؛ اما آريا از شدت علاقه به كيانا اينها را براي خود در تخيلش تصور كرده باشد. در پايان داستان، آريا متوجه ميشود كيانا و خانوادهاش به
شكلي نامشخص روستا را ترك كردهاند و به شهر خود، شيراز، برگشتهاند. آريا در پايان داستان خود را «آريانا» خطاب ميكند كه بهنحوي درهمتنيدگي نامها و به فراخور آن شخصيتها را به ذهن متبادر ميكند. آريا در طول داستان پس از پرسوجوهاي بسيار زيادي كه از اهالي روستا میکند، متوجه ميشود دو پدربزرگش در وقايع 30تير معروف كشته شدهاند و حالا او پس از حدود 19 سال در سال 1350 دنبال قاتل يا قاتلان احتمالي ميگردد. با اينكه رمان در چارچوبي بهاصطلاح تاريخي نوشته شده است؛ اما نويسنده در پايان داستان به اين مطلب اشاره كرده كه «بيشتر شخصيتهاي اين داستان ساختگي هستند؛ هرچند برداشتهايي از اشخاص واقعي وجود دارد. تنها نامهاي مكانها و همچنين نامهاي معلمان و كتابفروشان نامهاي واقعياند». نويسنده از شخصيت خودش با نام حقيقي «موسي اكرمي» نیز بهعنوان «دانشجوي دانشگاه پهلوي و معلم فوقبرنامه دبيرستان دانشگاه» نام برده است.
آريا در پايان داستان پس از ناكامي در ابراز عشق به كيانا، این جملات را با خيال كيانا زمزمه ميكند: «كيانا! خندهدار است كه بهتازگي فهميدهام كه شايد اين درست باشد كه اسم هم نشانهاي براي مسمّاست، هم نشاني از مسما دارد... هنوز معناي نام تو را نميدانم تا شاید نشاني از تو را در آن پيدا كنم. هنوز به مسماي چنين اسمي فكر نكردهام كيانا!... مسماي اين اسم را ميشناسم. زيباترين معاني را در آن مييابم. زيباترين معاني را در آن مينشانم كيانا!...». (567).
نويسنده به نحو احسن در طول داستان از ارجاعات شعري و نثري از شاعران و نويسندگان بزرگ استفاده كرده است؛ همچنين عنوانبندي فصول و بخشهاي رمان در نوع خود جالب توجه است كه هر فصل را با عنوان يك «فرگرد» و هر بخش را با يك مصراع شعر نامگذاري كرده است. شايد قصد نويسنده از اين نامگذاري در هر بخش، ارتباط مصراع مدنظر با كليت بخش باشد كه ميتوان گفت حتي اگر در بخشهايي اين امر به صورت موفقيتآميزي دنبال شده باشد، در بسياري از موارد ناموفق بوده است. همچنين اطناب موجود در رمان گاهی ملالآور و ناخوشایند است؛ تاجاییکه بهطور مثال، نویسنده از زمان سوارشدن آریا به مینیبوس تا رسیدن او به مقصد را در حدود 70 صفحه روایت کرده است. البته آریا در مینیبوس با یک آشنا به نام مشهدیمرتضی مشغول گپوگفت و صحبت میشود؛ اما طولانیشدن روایت تا این اندازه ممکن است مخاطب را آزردهخاطر کند.
در نهایت میتوان گفت این رمان با بیانی ساده اما معنیدار، در پی آن است که با نوعی نمادگرایی به مخاطب معانی ساده اما متعالی را که در جهان امروز مغفول ماندهاند، یادآوری و گوشزد کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.