هنرمندان مدرن ایران
«زایش مدرنیسم ایرانی» کتابی است از علیرضا سمیعآذر که در نشر نظر منتشر شده است. کتاب شامل مجموعه مقالاتی است درباره شماری از هنرمندان مدرن ایرانی، به همراه نمونههایی از آثار این هنرمندان. مقالات این کتاب چنانکه سمیعآذر در مقدمهای بر آن، با عنوان «بازخوانی مدرنیسم ایران»، اشاره کرده پیش از این بهطور جداگانه در منابع مختلف منتشر شده اما سمیعآذر تاکید میکند که «انتشار این نوشتارها در کنار یکدیگر و در یک کتاب واحد میتواند به شباهتها و تفاوتها در آفرینشهای هنر مدرن ایران اشاره داشته و تصور جامعتری از آن را ارائه نماید. در این صورت مجموعه حاضر ارزش و اهمیتی پیدا میکند که ممکن است هریک از مقالات بهطور جداگانه واجد آن نباشند. از جمله میتوان به نکات و تحلیلهایی اشاره کرد که مبین ویژگیهای کلی و عام آثار هنرمندان مدرنیست ایران است و از مجموعه این مقالات، و نه یکایک آنها، استنباط میشود. به دیگر سخن هر یک از نوشتارهای حاضر به تنهایی دریافتهایی از آثار یک هنرمند را تشریح میسازد، در حالی که مجموعه مقالات در کنار یکدیگر، تفاوت در رویکردها و تنوع در کاوشهای هنرمندان را آشکار مینماید.» سمیعآذر در آغاز
این مقدمه درباره هنر مدرن ایران مینویسد: «هنر مدرن ایران بخشی از موج فرهنگی اجتماعی تجددطلبی است که از سده 19 آغاز و به تدریج ابعاد مختلفی از الگوی زیستی و حیات اجتماعی ایرانیان را تحت تاثیر قرار داد. این جریان در قیاس با دیگر عرصههای تجددخواهی، راه نسبتا هموارتری را پیمود و بیش از همه آنها به تحقق رسید، به طوری که اکنون جلوه بارز هنر مدرن ایران کاملا مشهود و نمونههای بیشماری از مصادیق آن قابل شناسایی است.» او آنگاه به دلایلی پرداخته است که منجر به «پذیرش اندیشههای مدرنیستی توسط نسل جدیدی از هنرمندان ایران و ظهور یک جنبش قدرتمند هنری تحت نفوذ این اندیشهها» شده است. او در بخشی دیگر از این مقدمه به ویژگیهای مدرنیسم ایرانی پرداخته و به نحوه مواجهه هنرمندان مدرن ایران با مدرنیسم غربی از یک سو و حفظ دستاوردهای هنری گذشته از سوی دیگر. سمیعآذر دراینباره مینویسد: «مدرنیسم ایرانی نه یک هویت تقلیدی صرف و تماما غربی است و نه یک رویارویی و ستیز با آن؛ بلکه در حقیقت محصول نوعی قرائت منطقهای از روایت کلان هنر مدرن است که به جای پافشاری بر وجهه آوانگارد، بر حفظ دستاوردهای گذشته و تداوم ارزشهای پیشین تاکید
میورزد. این موضع از منظر یک ناظر مستقل، نوعی ترمز در برابر امواج نوگرایی قلمداد نمیشود، بلکه اتفاقا به خاطر هویت مستقل و شخصیت متفاوتش در مواقع بسیاری مورد ستایش قرار میگیرد؛ چراکه تقلید صرف پنداشتهای غربی نبوده و در اصل یک روایت محلی از گفتمانی جهانی است.» او همچنین درباره فرآیند جذب مدرنیسم و تلفیق آن با عناصر بومی در آثار هنرمندان مدرن ایران مینویسد: «در تجربه هنرمندان ایران، فرآیند جذب مدرنیسم و تلفیق آن با عناصر بومی برای نیل به هنری ملی و در عین حال امروزی، به اشکال متنوعی صورت پذیرفت. برخی از آنان زبان بصری نقاشی مدرنیستی را مبنای کار خود قرار دادند و صرفا الگووارههایی سنتی و نقشمایههایی ایرانی بدان افزودند تا ادراکی آشنا از هنر مدرن ارائه دهند. برخی دیگر با رویکردی متفاوت، اصول و شیوههای تصویرگری کلاسیک ایرانی را ادامه دادند، لیکن با خلق فضایی مدرن در آثارشان، سنت تصویری کهن را تا حدی روزآمد ساختند. گروهی دیگر با تکیه بر مضامین ایرانی کوشیدند قواعد ساختاری مدرنیسم را به مثابه ظرفی در نظر گرفته تا این مضامین را مظروف آن سازند و از این طریق تعاملی از ساختار فرمالیستی مدرن با روح ایرانی را
پدید آورند. در واقع میزان پایبندی به کیفیات زیباییشناختی و سبکشناختی مدرنیستی در آفرینشهای این هنرمندان کاملا متفاوت است، همان گونه که عناصر بومی و الگوهای سنتی به کار گرفته شده در کار آنها نیز گوناگون است. شاید بهترین راه برای شناخت جلوههای مدرنیستی در تجربه هنرمندان ایرانی، بررسی جداگانه آثار آنها باشد تا مقایسه و تشخیص نقاط تشابه و افتراق رویکردهای ذکرشده امکانپذیر شود.» در پایان این مقدمه درباره کتاب «زایش مدرنیسم ایرانی» و مجموعه گفتارهای این کتاب چنین میخوانیم: «مجموعه گفتارهای این کتاب کمتر تاریخ هنر نیمقرن اخیر ایران و بیشتر تجزیه و تحلیل آراء و ذهنیتهای شماری از هنرمندان شاخص آن است. در حقیقت کتاب حاضر بیشتر درباره هنرمندان ایرانی است تا هنر ایران؛ گو اینکه شناخت گرایشها و رویکردهای رایج در میان هنرمندان ایرانی، تصویر قابل درکی از هنر ایران را نیز ارائه خواهد داد. تصویری که از نزدیک و به روشنی بر کیفیات شکلی و مفهومی آثار پرتو میافکند؛ برخلاف تصویر دور و کلیای که معمولا در کتابهای تاریخ هنر ارائه میشود.»
در مقالات این کتاب به شانزده هنرمند مدرن ایرانی پرداخته شده است و چنانکه گفته شد نمونههایی نیز از آثار این هنرمندان آمده است. هنرمندانی که در این کتاب به آنها پرداخته شده عبارتند از: منیر فرمانفرمائیان، مارکو گریگوریان، سهراب سپهری، پرویز کلانتری، غلامحسین نامی، پرویز تناولی، محمد احصائی، عباس کیارستمی، آیدین آغداشلو، جلال شباهنگی، فریده لاشایی، کوروش شیشهگران، پرییوش گنجی، نصرتالله مسلمیان، بهجت صدر و کامران دیبا.
«زایش مدرنیسم ایرانی» کتابی است از علیرضا سمیعآذر که در نشر نظر منتشر شده است. کتاب شامل مجموعه مقالاتی است درباره شماری از هنرمندان مدرن ایرانی، به همراه نمونههایی از آثار این هنرمندان. مقالات این کتاب چنانکه سمیعآذر در مقدمهای بر آن، با عنوان «بازخوانی مدرنیسم ایران»، اشاره کرده پیش از این بهطور جداگانه در منابع مختلف منتشر شده اما سمیعآذر تاکید میکند که «انتشار این نوشتارها در کنار یکدیگر و در یک کتاب واحد میتواند به شباهتها و تفاوتها در آفرینشهای هنر مدرن ایران اشاره داشته و تصور جامعتری از آن را ارائه نماید. در این صورت مجموعه حاضر ارزش و اهمیتی پیدا میکند که ممکن است هریک از مقالات بهطور جداگانه واجد آن نباشند. از جمله میتوان به نکات و تحلیلهایی اشاره کرد که مبین ویژگیهای کلی و عام آثار هنرمندان مدرنیست ایران است و از مجموعه این مقالات، و نه یکایک آنها، استنباط میشود. به دیگر سخن هر یک از نوشتارهای حاضر به تنهایی دریافتهایی از آثار یک هنرمند را تشریح میسازد، در حالی که مجموعه مقالات در کنار یکدیگر، تفاوت در رویکردها و تنوع در کاوشهای هنرمندان را آشکار مینماید.» سمیعآذر در آغاز
این مقدمه درباره هنر مدرن ایران مینویسد: «هنر مدرن ایران بخشی از موج فرهنگی اجتماعی تجددطلبی است که از سده 19 آغاز و به تدریج ابعاد مختلفی از الگوی زیستی و حیات اجتماعی ایرانیان را تحت تاثیر قرار داد. این جریان در قیاس با دیگر عرصههای تجددخواهی، راه نسبتا هموارتری را پیمود و بیش از همه آنها به تحقق رسید، به طوری که اکنون جلوه بارز هنر مدرن ایران کاملا مشهود و نمونههای بیشماری از مصادیق آن قابل شناسایی است.» او آنگاه به دلایلی پرداخته است که منجر به «پذیرش اندیشههای مدرنیستی توسط نسل جدیدی از هنرمندان ایران و ظهور یک جنبش قدرتمند هنری تحت نفوذ این اندیشهها» شده است. او در بخشی دیگر از این مقدمه به ویژگیهای مدرنیسم ایرانی پرداخته و به نحوه مواجهه هنرمندان مدرن ایران با مدرنیسم غربی از یک سو و حفظ دستاوردهای هنری گذشته از سوی دیگر. سمیعآذر دراینباره مینویسد: «مدرنیسم ایرانی نه یک هویت تقلیدی صرف و تماما غربی است و نه یک رویارویی و ستیز با آن؛ بلکه در حقیقت محصول نوعی قرائت منطقهای از روایت کلان هنر مدرن است که به جای پافشاری بر وجهه آوانگارد، بر حفظ دستاوردهای گذشته و تداوم ارزشهای پیشین تاکید
میورزد. این موضع از منظر یک ناظر مستقل، نوعی ترمز در برابر امواج نوگرایی قلمداد نمیشود، بلکه اتفاقا به خاطر هویت مستقل و شخصیت متفاوتش در مواقع بسیاری مورد ستایش قرار میگیرد؛ چراکه تقلید صرف پنداشتهای غربی نبوده و در اصل یک روایت محلی از گفتمانی جهانی است.» او همچنین درباره فرآیند جذب مدرنیسم و تلفیق آن با عناصر بومی در آثار هنرمندان مدرن ایران مینویسد: «در تجربه هنرمندان ایران، فرآیند جذب مدرنیسم و تلفیق آن با عناصر بومی برای نیل به هنری ملی و در عین حال امروزی، به اشکال متنوعی صورت پذیرفت. برخی از آنان زبان بصری نقاشی مدرنیستی را مبنای کار خود قرار دادند و صرفا الگووارههایی سنتی و نقشمایههایی ایرانی بدان افزودند تا ادراکی آشنا از هنر مدرن ارائه دهند. برخی دیگر با رویکردی متفاوت، اصول و شیوههای تصویرگری کلاسیک ایرانی را ادامه دادند، لیکن با خلق فضایی مدرن در آثارشان، سنت تصویری کهن را تا حدی روزآمد ساختند. گروهی دیگر با تکیه بر مضامین ایرانی کوشیدند قواعد ساختاری مدرنیسم را به مثابه ظرفی در نظر گرفته تا این مضامین را مظروف آن سازند و از این طریق تعاملی از ساختار فرمالیستی مدرن با روح ایرانی را
پدید آورند. در واقع میزان پایبندی به کیفیات زیباییشناختی و سبکشناختی مدرنیستی در آفرینشهای این هنرمندان کاملا متفاوت است، همان گونه که عناصر بومی و الگوهای سنتی به کار گرفته شده در کار آنها نیز گوناگون است. شاید بهترین راه برای شناخت جلوههای مدرنیستی در تجربه هنرمندان ایرانی، بررسی جداگانه آثار آنها باشد تا مقایسه و تشخیص نقاط تشابه و افتراق رویکردهای ذکرشده امکانپذیر شود.» در پایان این مقدمه درباره کتاب «زایش مدرنیسم ایرانی» و مجموعه گفتارهای این کتاب چنین میخوانیم: «مجموعه گفتارهای این کتاب کمتر تاریخ هنر نیمقرن اخیر ایران و بیشتر تجزیه و تحلیل آراء و ذهنیتهای شماری از هنرمندان شاخص آن است. در حقیقت کتاب حاضر بیشتر درباره هنرمندان ایرانی است تا هنر ایران؛ گو اینکه شناخت گرایشها و رویکردهای رایج در میان هنرمندان ایرانی، تصویر قابل درکی از هنر ایران را نیز ارائه خواهد داد. تصویری که از نزدیک و به روشنی بر کیفیات شکلی و مفهومی آثار پرتو میافکند؛ برخلاف تصویر دور و کلیای که معمولا در کتابهای تاریخ هنر ارائه میشود.»
در مقالات این کتاب به شانزده هنرمند مدرن ایرانی پرداخته شده است و چنانکه گفته شد نمونههایی نیز از آثار این هنرمندان آمده است. هنرمندانی که در این کتاب به آنها پرداخته شده عبارتند از: منیر فرمانفرمائیان، مارکو گریگوریان، سهراب سپهری، پرویز کلانتری، غلامحسین نامی، پرویز تناولی، محمد احصائی، عباس کیارستمی، آیدین آغداشلو، جلال شباهنگی، فریده لاشایی، کوروش شیشهگران، پرییوش گنجی، نصرتالله مسلمیان، بهجت صدر و کامران دیبا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.