تلگرام و تغییر پارادایم ارتباطات در ایران
حسین کرمانی
نخستین و خبرسازترین قربانی اعتراضهای اخیر در کشور تلگرام بود؛ پیامرسانی که اندکاندک از اواخر سال 1393 وارد زندگی روزمره ایرانیها شد و در مدت حدود سه سال نهتنها توانست در بسیاری از روندهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور تأثیرگذار باشد، که نحوه برقراری ارتباط را در جامعه ایرانی دستخوش تغییر کرد. این نکتهای است که حامیان و حتی مخالفان فیلترشدن تلگرام در ایران در تحلیلهای خود نسبت به آن بیتوجه هستند و من در این نوشته قصد دارم بیشتر درباره آن صحبت کنم. فیلتر تلگرام اساسا امری اشتباه است که هرچند میتواند در کنترل ناآرامیها در مدت کوتاه مؤثر باشد، اما نتایج درازمدت آن بیشک منفی و مخرب خواهد بود. برای درک این گزاره باید به عوامل مختلفی توجه کرد. نخستین نکته توجه به دلایلی است که موجب همهجاییشدن تلگرام در ایران شد. نظریه استفاده و خشنودی میگوید که اصولا نیازهایی در افراد وجود دارد که آنها را وادار میکند رسانهای خاص را مصرف کنند. من در تحقیقی نشان دادهام که سه دسته عوامل گوناگون در همهجاییشدن تلگرام دخیل بودهاند: عوامل جامعهمحور، رسانهمحور و کاربرمحور که پرداختن به همه آنها در اینجا ممکن نیست، بنابراین حقیقت ساده این است که با کناررفتن تلگرام، این نیازها حذف نخواهند شد و درصورتیکه جایگزین مناسبی برای آنها پیدا نشود، به سرخوردگی کاربران منجر میشود. اینجا نکته دیگری باید مورد توجه باشد؛ میزان و شدت استفاده از تلگرام ازسوی کاربران ایرانی با هیچ نرمافزار دیگری در تاریخ رسانههای اجتماعی در ایران قابلقیاس نیست. تلگرام نهتنها افرادی را که حداقل آشنایی با اینترنت داشتند به خود جلب کرد و آنها را به کاربران دائمی خود تبدیل کرد که حتی موجب شد رسانهها، افراد و نهادهای محافظهکار نیز که پیش از این مواضع سرسختی در مورد رسانههای اجتماعی پیشین مانند فیسبوک و توییتر داشتند نیز به استفاده از این رسانه رو آورده و در آن فعال شوند. مهمتر از همه اینها، تلگرام پارادایم ارتباطات را در جامعه ایرانی تغییر داده است. درواقع، تلگرام درحالحاضر جزئی جداییناپذیر از ارتباطات افراد جامعه شده و همین مسئله فیلتر آن را با دیگر رسانههای اجتماعی متفاوت میکند. هرچند فیسبوک و توییتر نیز در زمانی که فیلتر شدند، کاربران زیادی داشتند، اما تعداد و همچنین نوع آن کاربران با کاربران تلگرام متفاوت بود. کاربران فیسبوک و توییتر عمدتا جوانان تحصیلکردهای بودند که برای اظهارنظر و اطلاعرسانی سیاسی-اجتماعی از آن رسانهها استفاده میکردند. این افراد در حد استفاده از فیلترشکن، سواد دیجیتالی داشتند بنابراین فیلتر این رسانهها تغییری در دیدگاهها یا سواد دیجیتالی آنها ایجاد نمیکرد، زیرا فیسبوک تا پیش از انقلاب تلفنهای هوشمند و ظهور پیامرسانها، با وجود فیلتربودن باز هم تعداد زیادی کاربر فعال داشت. اما قسمت زیادی از کاربران تلگرام افرادی هستند که سواد دیجیتالی پایینی دارند، پیامها و آمار مختلف در چند روز اخیر نشان میدهد که بسیاری از این افراد پیش از این حتی با فیلترشکن هم آشنا نبودهاند. آنها به استفاده از تلگرام خو گرفتهاند و در گروههای مختلف خانوادگی، دوستی، شغلی، خبری و... فعالیت دارند. بسیاری از این افراد دیگر بهجای تلفنزدن، دیدار حضوری و استفاده از اساماس، با تلگرام با دوستان و آشنایان خود ارتباط برقرار میکنند. همین مسئله در سطح وسیع است که باعث شده ادعا کنم پارادایم ارتباطات در ایران درحالحاضر تغییر کرده است. ما برخلاف گذشته بهجای برقراری ارتباط با زبان، با تلگرام ارتباط برقرار میکنیم. احساسات خود را با ارسال شکلک، گیف و استیکر ابراز میکنیم و خیلی وقتها بدون استفاده از این امکانات حتی در انتقال معنای مورد نظر خود احساس کمبود میکنیم. این اتفاقی است که با فیسبوک، توییتر و... نیفتاد اما تلگرام باعث آن شد. بنابراین حذف تلگرام فقط حذف یک برنامه پیامرسان نیست، بلکه حذف یک شیوه ارتباطی است. تغییر بنیادین در لایههای معرفتشناسانه افراد، تبعات گوناگونی دارد و به آسانی قابل کنترل یا حتی پیشبینی نیست. من در این نوشته وارد جنبههای اقتصادی، اجتماعی و... فیلترینگ تلگرام نشدم و فقط سعی کردم از منظر ارتباطی، یک بعد خرد از این مسئله را تحلیل کنم. دقت به اختلالهای ایجادشده در برقراری ارتباط بین افراد در روزهای اخیر، نشان میدهد که چرا معتقدم تلگرام، پارادایم ارتباطات را در ایران تغییر داده و تغییر مجدد این پارادایم در وهله نخست ممکن نیست و در وهله دوم، حتی اگر ممکن باشد با نارضایتی و سرخوردگی خواهد بود.
نخستین و خبرسازترین قربانی اعتراضهای اخیر در کشور تلگرام بود؛ پیامرسانی که اندکاندک از اواخر سال 1393 وارد زندگی روزمره ایرانیها شد و در مدت حدود سه سال نهتنها توانست در بسیاری از روندهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور تأثیرگذار باشد، که نحوه برقراری ارتباط را در جامعه ایرانی دستخوش تغییر کرد. این نکتهای است که حامیان و حتی مخالفان فیلترشدن تلگرام در ایران در تحلیلهای خود نسبت به آن بیتوجه هستند و من در این نوشته قصد دارم بیشتر درباره آن صحبت کنم. فیلتر تلگرام اساسا امری اشتباه است که هرچند میتواند در کنترل ناآرامیها در مدت کوتاه مؤثر باشد، اما نتایج درازمدت آن بیشک منفی و مخرب خواهد بود. برای درک این گزاره باید به عوامل مختلفی توجه کرد. نخستین نکته توجه به دلایلی است که موجب همهجاییشدن تلگرام در ایران شد. نظریه استفاده و خشنودی میگوید که اصولا نیازهایی در افراد وجود دارد که آنها را وادار میکند رسانهای خاص را مصرف کنند. من در تحقیقی نشان دادهام که سه دسته عوامل گوناگون در همهجاییشدن تلگرام دخیل بودهاند: عوامل جامعهمحور، رسانهمحور و کاربرمحور که پرداختن به همه آنها در اینجا ممکن نیست، بنابراین حقیقت ساده این است که با کناررفتن تلگرام، این نیازها حذف نخواهند شد و درصورتیکه جایگزین مناسبی برای آنها پیدا نشود، به سرخوردگی کاربران منجر میشود. اینجا نکته دیگری باید مورد توجه باشد؛ میزان و شدت استفاده از تلگرام ازسوی کاربران ایرانی با هیچ نرمافزار دیگری در تاریخ رسانههای اجتماعی در ایران قابلقیاس نیست. تلگرام نهتنها افرادی را که حداقل آشنایی با اینترنت داشتند به خود جلب کرد و آنها را به کاربران دائمی خود تبدیل کرد که حتی موجب شد رسانهها، افراد و نهادهای محافظهکار نیز که پیش از این مواضع سرسختی در مورد رسانههای اجتماعی پیشین مانند فیسبوک و توییتر داشتند نیز به استفاده از این رسانه رو آورده و در آن فعال شوند. مهمتر از همه اینها، تلگرام پارادایم ارتباطات را در جامعه ایرانی تغییر داده است. درواقع، تلگرام درحالحاضر جزئی جداییناپذیر از ارتباطات افراد جامعه شده و همین مسئله فیلتر آن را با دیگر رسانههای اجتماعی متفاوت میکند. هرچند فیسبوک و توییتر نیز در زمانی که فیلتر شدند، کاربران زیادی داشتند، اما تعداد و همچنین نوع آن کاربران با کاربران تلگرام متفاوت بود. کاربران فیسبوک و توییتر عمدتا جوانان تحصیلکردهای بودند که برای اظهارنظر و اطلاعرسانی سیاسی-اجتماعی از آن رسانهها استفاده میکردند. این افراد در حد استفاده از فیلترشکن، سواد دیجیتالی داشتند بنابراین فیلتر این رسانهها تغییری در دیدگاهها یا سواد دیجیتالی آنها ایجاد نمیکرد، زیرا فیسبوک تا پیش از انقلاب تلفنهای هوشمند و ظهور پیامرسانها، با وجود فیلتربودن باز هم تعداد زیادی کاربر فعال داشت. اما قسمت زیادی از کاربران تلگرام افرادی هستند که سواد دیجیتالی پایینی دارند، پیامها و آمار مختلف در چند روز اخیر نشان میدهد که بسیاری از این افراد پیش از این حتی با فیلترشکن هم آشنا نبودهاند. آنها به استفاده از تلگرام خو گرفتهاند و در گروههای مختلف خانوادگی، دوستی، شغلی، خبری و... فعالیت دارند. بسیاری از این افراد دیگر بهجای تلفنزدن، دیدار حضوری و استفاده از اساماس، با تلگرام با دوستان و آشنایان خود ارتباط برقرار میکنند. همین مسئله در سطح وسیع است که باعث شده ادعا کنم پارادایم ارتباطات در ایران درحالحاضر تغییر کرده است. ما برخلاف گذشته بهجای برقراری ارتباط با زبان، با تلگرام ارتباط برقرار میکنیم. احساسات خود را با ارسال شکلک، گیف و استیکر ابراز میکنیم و خیلی وقتها بدون استفاده از این امکانات حتی در انتقال معنای مورد نظر خود احساس کمبود میکنیم. این اتفاقی است که با فیسبوک، توییتر و... نیفتاد اما تلگرام باعث آن شد. بنابراین حذف تلگرام فقط حذف یک برنامه پیامرسان نیست، بلکه حذف یک شیوه ارتباطی است. تغییر بنیادین در لایههای معرفتشناسانه افراد، تبعات گوناگونی دارد و به آسانی قابل کنترل یا حتی پیشبینی نیست. من در این نوشته وارد جنبههای اقتصادی، اجتماعی و... فیلترینگ تلگرام نشدم و فقط سعی کردم از منظر ارتباطی، یک بعد خرد از این مسئله را تحلیل کنم. دقت به اختلالهای ایجادشده در برقراری ارتباط بین افراد در روزهای اخیر، نشان میدهد که چرا معتقدم تلگرام، پارادایم ارتباطات را در ایران تغییر داده و تغییر مجدد این پارادایم در وهله نخست ممکن نیست و در وهله دوم، حتی اگر ممکن باشد با نارضایتی و سرخوردگی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.