شاید باز هم زنی در حال غذانخوردن باشد!
بابک زمانی- رئیس انجمن سکته مغزی
این یادداشت درباره آلودگی هوای تهران و در یکی از آلودهترین روزها نوشته شده است. پیرزن خیلی پیر نبود، یعنی اصلا پیر نبود؛ تنها 42 سال داشت، اما 70ساله مینمود. روی تخت نشسته و به جایی دور؛ به جایی که هیچ جایی نبود، مینگریست. صورت استخوانیاش زیر روسری رنگورورفته از آنچه بود هم کوچکتر مینمود و چهره بیجانش بهقدری رنگپریده بود که گویی آثاری از خون در خود نداشت. مات بود و انگار هیچ فکری در سر نداشت. نه تکان میخورد، نه چیزی میگفت و نه حتی پلک میزد، اما روسری را به دقت محافظ بود. دور تخت را دستیاران و انترنها و دانشجویان احاطه کرده بودند و من بعد از معاینه مختصری در فکر بودم که چه تشخیصی بگذارم و همه منتظر من! سندرمهای نادر و عجیبوغریب در ذهن من موج میزدند، اما هیچکدام بهدرستی بر علائم این بیمار منطبق نبودند. باید بیماری نادری باشد. اسم چندتا سندرم را میبرم و دستآخر به دستیاران میگویم: «اما فیالواقع نمیدانم. بگذارید آزمایشات روتین بیاید تا بعد ببینیم». چندساعت از بعدازظهر گذشته. یکی از دستیاران زنگ میزند و میگوید تمام اندکسهای خونی بیمار بهشدت کاهش نشان میدهند؛ کمخونی شدید، کمبود قند، سدیم و کلسیم. ترکیبی که فقط میتواند تغذیهای باشد. حالا سرم زدهاند، یک سرم حاوی بروتین زدهاند و بیمار یواشیواش دارد غذا میخورد. او بیوه دوم مردی بوده است که یک سال پیش فوت کرد. یک دختر در مقطع راهنمایی و دو پسر کوچکتر دارد که همگی با مستمری ناچیزی از یک سازمان خیریه زندگی میکنند؛ مستمریای که بهتنهایی کفاف زندگی را نمیکند و معمولا به صورت کمکخرج به کار میرود. بر صندلیام خشک میشوم و عرق میکنم. پیرزن حتما میمرد اگر درمان نمیشد یا بهتر بگویم به غذا! نمیرسید. تصور اتاقی که شبهای قبل را او به اتفاق سه کودک خردسال در خانهای پرت در زاغهای دور؛ بسیار دورتر از جنوب در آن گذرانده بود روح را میآزارد. تصور چهره رنجور کودکانی که مادر نزار را مینگرند انسان را کلافه میکند. صدای خوردن جسمی آهنی بر ته دیگی، آن هم آهنی در گوشم صدا میکند و حالا با خود میاندیشم که راستی چرا من که سالهاست مغز و اعصاب را درمان میکنم و درس میدهم، هنوز درنیافتهام که انسان برای زندگی نیاز به غذا دارد! راستی چرا من که بر استادی خود شادم، نمیدانم که در شهری که در آن زندگی میکنم ممکن است انسانی تا حد مرگ غذا نخورد! و با خود میاندیشم که ایکاش من و پزشکان جوان همکارم فراستی بیابیم که ضمن گرفتن شرح حال بیماری، شرح حال غذاخوردن یا نخوردن را هم بگیریم! باشد که چشمانمان سویی بیابد فراسوی علائم و نشانههای پزشکی! باز میاندیشم ایکاش مردم آن محله دوردست، همسایگان پیرزن، مختصر فراغتی از آسیاب سنگین روز بیابند تا درِ خانه سایر همسایهها را بکوبند شاید باز هم زنی در حال غذانخوردن باشد! خدایا بر دل بستگان خونی آن کودکان، آنان که زن را به جرم «دوم» بودن به تقدیر سپردند، ترحم و ملاطفتی بیفکن. خدایا به داد تمام «دومی»ها و «گناهکاران» و «کمعقلان» برس. خدایا اندکی تدبیر و مقدار زیادی پول برای خیرین مسئول بفرست. بر دل هنرمندان و نویسندگان بتابان که اگرچه ازفقرنوشتن از مد افتاده است و اگرچه تعهد هنری راه به جایی نبرده و تشت رئالیسم سوسیالیستی سالهاست از پشتبام افتاده، اما سادهترین رنج بشری، «گرسنگی» هنوز موضوعی تازه است. خدایا به آنان که سیاستی دارند کیاستی بیشتر عطا فرما تا نعمات تو را بهگونهای بهتر در رودخانه شهر به گردش درآورند! تا رودخانه پرآب مواهب در بستر خود همچنان بتوفد تا در هیچ گوشهای از کنارههای آن مردابی ساکن پدید نیاید. بهراستی آیا هیچکدام از ما مردم شهر در هرجایی که هستیم میتوانیم از گناه پیرزن دست بشوییم*؟ میخواستم درباره آلودگی هوا چیزی بنویسم، نهاینکه داستان پیرزن که سالها پیش شاهدش بودم و آن را نوشتم واقعیت نداشته باشد، اما در مقام تمثیل هم در مورد آلودگی هوا هیچ تمثیلی را هم بهتر از آن نیافتم. آلودگی هوا اگرچه مربوط میشود به نزاع انسان با طبیعت و نه نزاع انسان با انسان! اما با تأثیری که نقش مسئولانه همه ما مردم میتواند در این نزاع با طبیعت داشته باشد، فیالواقع هیچچیز شبیهتر از داستان پیرزن به آن نیست؛ پیرزن جوانی که داشت در نتیجه رفتار ضدعقلگرایانه ما، اخلاق غیرمسئولانه و تصورات خرافی عادتشده همه ما میمرد! و اینبار شوخی هم نداشت!
پینوشت:
* تعبیری که پونتیلوس پیلاتوس حاکم جلجتا در زمان بهصلیبکشیدن عیسی به کار برد؛ یعنی تقصیر من نبود و این خواسته یهودیان بود که مسیح بمیرد.
این یادداشت درباره آلودگی هوای تهران و در یکی از آلودهترین روزها نوشته شده است. پیرزن خیلی پیر نبود، یعنی اصلا پیر نبود؛ تنها 42 سال داشت، اما 70ساله مینمود. روی تخت نشسته و به جایی دور؛ به جایی که هیچ جایی نبود، مینگریست. صورت استخوانیاش زیر روسری رنگورورفته از آنچه بود هم کوچکتر مینمود و چهره بیجانش بهقدری رنگپریده بود که گویی آثاری از خون در خود نداشت. مات بود و انگار هیچ فکری در سر نداشت. نه تکان میخورد، نه چیزی میگفت و نه حتی پلک میزد، اما روسری را به دقت محافظ بود. دور تخت را دستیاران و انترنها و دانشجویان احاطه کرده بودند و من بعد از معاینه مختصری در فکر بودم که چه تشخیصی بگذارم و همه منتظر من! سندرمهای نادر و عجیبوغریب در ذهن من موج میزدند، اما هیچکدام بهدرستی بر علائم این بیمار منطبق نبودند. باید بیماری نادری باشد. اسم چندتا سندرم را میبرم و دستآخر به دستیاران میگویم: «اما فیالواقع نمیدانم. بگذارید آزمایشات روتین بیاید تا بعد ببینیم». چندساعت از بعدازظهر گذشته. یکی از دستیاران زنگ میزند و میگوید تمام اندکسهای خونی بیمار بهشدت کاهش نشان میدهند؛ کمخونی شدید، کمبود قند، سدیم و کلسیم. ترکیبی که فقط میتواند تغذیهای باشد. حالا سرم زدهاند، یک سرم حاوی بروتین زدهاند و بیمار یواشیواش دارد غذا میخورد. او بیوه دوم مردی بوده است که یک سال پیش فوت کرد. یک دختر در مقطع راهنمایی و دو پسر کوچکتر دارد که همگی با مستمری ناچیزی از یک سازمان خیریه زندگی میکنند؛ مستمریای که بهتنهایی کفاف زندگی را نمیکند و معمولا به صورت کمکخرج به کار میرود. بر صندلیام خشک میشوم و عرق میکنم. پیرزن حتما میمرد اگر درمان نمیشد یا بهتر بگویم به غذا! نمیرسید. تصور اتاقی که شبهای قبل را او به اتفاق سه کودک خردسال در خانهای پرت در زاغهای دور؛ بسیار دورتر از جنوب در آن گذرانده بود روح را میآزارد. تصور چهره رنجور کودکانی که مادر نزار را مینگرند انسان را کلافه میکند. صدای خوردن جسمی آهنی بر ته دیگی، آن هم آهنی در گوشم صدا میکند و حالا با خود میاندیشم که راستی چرا من که سالهاست مغز و اعصاب را درمان میکنم و درس میدهم، هنوز درنیافتهام که انسان برای زندگی نیاز به غذا دارد! راستی چرا من که بر استادی خود شادم، نمیدانم که در شهری که در آن زندگی میکنم ممکن است انسانی تا حد مرگ غذا نخورد! و با خود میاندیشم که ایکاش من و پزشکان جوان همکارم فراستی بیابیم که ضمن گرفتن شرح حال بیماری، شرح حال غذاخوردن یا نخوردن را هم بگیریم! باشد که چشمانمان سویی بیابد فراسوی علائم و نشانههای پزشکی! باز میاندیشم ایکاش مردم آن محله دوردست، همسایگان پیرزن، مختصر فراغتی از آسیاب سنگین روز بیابند تا درِ خانه سایر همسایهها را بکوبند شاید باز هم زنی در حال غذانخوردن باشد! خدایا بر دل بستگان خونی آن کودکان، آنان که زن را به جرم «دوم» بودن به تقدیر سپردند، ترحم و ملاطفتی بیفکن. خدایا به داد تمام «دومی»ها و «گناهکاران» و «کمعقلان» برس. خدایا اندکی تدبیر و مقدار زیادی پول برای خیرین مسئول بفرست. بر دل هنرمندان و نویسندگان بتابان که اگرچه ازفقرنوشتن از مد افتاده است و اگرچه تعهد هنری راه به جایی نبرده و تشت رئالیسم سوسیالیستی سالهاست از پشتبام افتاده، اما سادهترین رنج بشری، «گرسنگی» هنوز موضوعی تازه است. خدایا به آنان که سیاستی دارند کیاستی بیشتر عطا فرما تا نعمات تو را بهگونهای بهتر در رودخانه شهر به گردش درآورند! تا رودخانه پرآب مواهب در بستر خود همچنان بتوفد تا در هیچ گوشهای از کنارههای آن مردابی ساکن پدید نیاید. بهراستی آیا هیچکدام از ما مردم شهر در هرجایی که هستیم میتوانیم از گناه پیرزن دست بشوییم*؟ میخواستم درباره آلودگی هوا چیزی بنویسم، نهاینکه داستان پیرزن که سالها پیش شاهدش بودم و آن را نوشتم واقعیت نداشته باشد، اما در مقام تمثیل هم در مورد آلودگی هوا هیچ تمثیلی را هم بهتر از آن نیافتم. آلودگی هوا اگرچه مربوط میشود به نزاع انسان با طبیعت و نه نزاع انسان با انسان! اما با تأثیری که نقش مسئولانه همه ما مردم میتواند در این نزاع با طبیعت داشته باشد، فیالواقع هیچچیز شبیهتر از داستان پیرزن به آن نیست؛ پیرزن جوانی که داشت در نتیجه رفتار ضدعقلگرایانه ما، اخلاق غیرمسئولانه و تصورات خرافی عادتشده همه ما میمرد! و اینبار شوخی هم نداشت!
پینوشت:
* تعبیری که پونتیلوس پیلاتوس حاکم جلجتا در زمان بهصلیبکشیدن عیسی به کار برد؛ یعنی تقصیر من نبود و این خواسته یهودیان بود که مسیح بمیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.