|

سارا شريعتي:

غيبت آموزه اجتماعي اسلام

بحث من معطوف به اسلام و نابرابري‌هاي اقتصادي و اجتماعي در جامعه امروزه است. رويکرد من در بحث آسيب‌شناختي نيست و بيشتر به وجه توصيفي آن توجه مي‌کنم. فرض من در اين بحث اين است که اسلام امروز يا گفتمان‌هاي مناسب اسلامي امروز، نظريه اجتماعي را صورت‌بندي نکرده‌اند و بيان هژمونيک اسلام يک بيان کاملاً سياسي است و وجه نظريه اجتماعي و آموزشي آن مغفول مانده است. منظور من از اسلام سياسي، اسلامي است که قدرت سياسي را هدف قرار داده است و اين بيان هژمونيک اسلام امروز است. گفتمان اسلام امروز نسبت به مسئله اجتماعي خاموش مانده است اين در حالي است که مسيحيت در قرن نوزدهم به مسئله جديد واکنش نشان داد، چنان‌که مي‌بينيم امروز پاپ آرژانتيني يا پاپ از آمريکاي جنوبي انتخاب مي‌شود و مي‌کوشند کليسا به مردم نزديک شود. به بيان ديگر مسيحيت با خروج از قدرت بيان اجتماعي پيدا مي‌کند. با اينکه همواره اشاره مي‌شود که دين اسلام دين فرودستان و تهيدستان است و آموزه‌هاي اجتماعي گسترده‌اي دارد. اسلام در قرن ۲۰-۲۱ بيان سياسي پيدا مي‌کند و از وجه اقتصادي- اجتماعي‌اش فاصله مي‌گيرد.
در انقلاب اسلامي ايران شاهد ظهور تشيع اجتماعي، حاشيه‌نشيني و پابرهنگان هستيم اما کم کم اين نوع از تشيع از مطالبات اجتماعي فاصله گرفت به طوري که در دهه ۹۰ ما ديگر رد پايي از اقتصاد اسلامي نمي‌بينيم و همه چيز بيان سياسي مي‌يابد. امروز حتي شاخص‌ترين متفکران اسلام هم رويکردشان يا متن قرآن است يا مسئله‌شان غرب، مدرنيته و جهاني‌شدن است و به ندرت به مسئله اجتماعي و اقتصادي مي‌پردازند. در ايران هم همين روند طي شد. زماني ما آثاري مثل کتاب «اقتصادنا» محمدباقر صدر داشتيم، يا کتاب‌هاي ديگري از اين قبيل، اما امروز ديگر کتاب‌هايي با اين موضوع نوشته نمي‌شود. به تدريج در ميان روشنفکران مسئله اجتماعي و اقتصادي کمرنگ مي‌شود. به بيان ديگر آموزه اجتماعي اسلام در همه روايت‌هاي آن غايب است. مسئله امروز ما بيش از هر چيز مسئله سياسي است. مطالعات متفکران هم نسبت به مسئله اجتماعي- اقتصادي بي‌توجه بوده است.
جامعه‌شناسان دين در دهه ۷۰ از بازگشت دين حرف مي‌زنند و مي‌گويند دين براي پاسخ به مسائل و مشکلات معنا و نابرابري‌هاي مدرنيته آمده است اما در کشورهاي اسلامي با بازگشت دين به اين معنا روبه‌رو نيستيم. ما در کشورهاي اسلامي با توسل به دين مواجه هستيم تا سياستمداران فعاليت‌هاي سياسي يا بين‌المللي خود را به وسيله آن توضیح دهند. خلاصه اينکه فاصله‌گرفتن از متن جامعه و بيان ذهني يافتن و بيان سياسي باعث شد تا پرونده اجتماعي- اقتصادي مغفول بماند و سياستمداران با ظهور بنيادگرايي غافلگير شوند.

بحث من معطوف به اسلام و نابرابري‌هاي اقتصادي و اجتماعي در جامعه امروزه است. رويکرد من در بحث آسيب‌شناختي نيست و بيشتر به وجه توصيفي آن توجه مي‌کنم. فرض من در اين بحث اين است که اسلام امروز يا گفتمان‌هاي مناسب اسلامي امروز، نظريه اجتماعي را صورت‌بندي نکرده‌اند و بيان هژمونيک اسلام يک بيان کاملاً سياسي است و وجه نظريه اجتماعي و آموزشي آن مغفول مانده است. منظور من از اسلام سياسي، اسلامي است که قدرت سياسي را هدف قرار داده است و اين بيان هژمونيک اسلام امروز است. گفتمان اسلام امروز نسبت به مسئله اجتماعي خاموش مانده است اين در حالي است که مسيحيت در قرن نوزدهم به مسئله جديد واکنش نشان داد، چنان‌که مي‌بينيم امروز پاپ آرژانتيني يا پاپ از آمريکاي جنوبي انتخاب مي‌شود و مي‌کوشند کليسا به مردم نزديک شود. به بيان ديگر مسيحيت با خروج از قدرت بيان اجتماعي پيدا مي‌کند. با اينکه همواره اشاره مي‌شود که دين اسلام دين فرودستان و تهيدستان است و آموزه‌هاي اجتماعي گسترده‌اي دارد. اسلام در قرن ۲۰-۲۱ بيان سياسي پيدا مي‌کند و از وجه اقتصادي- اجتماعي‌اش فاصله مي‌گيرد.
در انقلاب اسلامي ايران شاهد ظهور تشيع اجتماعي، حاشيه‌نشيني و پابرهنگان هستيم اما کم کم اين نوع از تشيع از مطالبات اجتماعي فاصله گرفت به طوري که در دهه ۹۰ ما ديگر رد پايي از اقتصاد اسلامي نمي‌بينيم و همه چيز بيان سياسي مي‌يابد. امروز حتي شاخص‌ترين متفکران اسلام هم رويکردشان يا متن قرآن است يا مسئله‌شان غرب، مدرنيته و جهاني‌شدن است و به ندرت به مسئله اجتماعي و اقتصادي مي‌پردازند. در ايران هم همين روند طي شد. زماني ما آثاري مثل کتاب «اقتصادنا» محمدباقر صدر داشتيم، يا کتاب‌هاي ديگري از اين قبيل، اما امروز ديگر کتاب‌هايي با اين موضوع نوشته نمي‌شود. به تدريج در ميان روشنفکران مسئله اجتماعي و اقتصادي کمرنگ مي‌شود. به بيان ديگر آموزه اجتماعي اسلام در همه روايت‌هاي آن غايب است. مسئله امروز ما بيش از هر چيز مسئله سياسي است. مطالعات متفکران هم نسبت به مسئله اجتماعي- اقتصادي بي‌توجه بوده است.
جامعه‌شناسان دين در دهه ۷۰ از بازگشت دين حرف مي‌زنند و مي‌گويند دين براي پاسخ به مسائل و مشکلات معنا و نابرابري‌هاي مدرنيته آمده است اما در کشورهاي اسلامي با بازگشت دين به اين معنا روبه‌رو نيستيم. ما در کشورهاي اسلامي با توسل به دين مواجه هستيم تا سياستمداران فعاليت‌هاي سياسي يا بين‌المللي خود را به وسيله آن توضیح دهند. خلاصه اينکه فاصله‌گرفتن از متن جامعه و بيان ذهني يافتن و بيان سياسي باعث شد تا پرونده اجتماعي- اقتصادي مغفول بماند و سياستمداران با ظهور بنيادگرايي غافلگير شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.