|

عادل مشایخی:‌

ستیز جریان های میل

ایرادی که به بخشی از گرایش چپ در ایران گرفته می‌شود این است که دغدغه فلسفی بیشتری دارد و با صراحت بیشتری به جنبه‌های فلسفی نقد اقتصاد سیاسی توجه می‌کند. این ایراد به شکل‌های مختلف صورت‌بندی می‌شود. گاه تا این‌حد پیش می‌روند که نقدی را که در آن آمار وجود نداشته باشد نقد انضمامی نمی دانند. خرده می‌گیرند بر این گرایش چپ که از مسائل انضمامی روی گردانده و غرق امور انتزاعی شده است. برای پاسخ به این ایراد و تأکید بر سویه فلسفی نقد اقتصاد سیاسی یک جمله معروف از مارکس را در «سرمایه» نقل می‌کنم: «کالا در نگاه نخست چیز بسیار پیش‌پاافتاده، و به راحتی قابل‌فهم به نظر می‌رسد ولی تحلیلش نشان می‌دهد که چیزی بسیار عجیب و غریب است آکنده از ظرایف متافیزیکی، و دقایق الاهیاتی». روی دو تعبیر آخر تأکید می‌کنم. با توجه به این جمله مارکس مشخص است که رشته‌ای به نام اقتصاد ابزارهای لازم را برای تحلیل این ظرایف متافیزیکی و دقایق الاهیاتی در اختیار ندارد. از طرفی وقتی از سویه فلسفی اقتصاد سیاسی حرف می‌زنیم منظورمان فلسفه به صورت سنتی نیست، در حقیقت با مارکس فلسفه کارکرد جدیدی پیدا می‌کند. مارکس، در کنار نیچه و فروید، یکی از پایه‌های اندیشه مدرن است. کسانی که انتقاد می‌کنند می‌توانند بگویند برای نقد بُعد الاهیاتی می‌توانیم از نقد ایدئولوژی استفاده کنیم. ولی پیش‌فرض‌شان این است که اقتصاد محض زیربناست و بُعد الاهیاتی را باید به نقد روبنای ایدئولوژیک ببریم. ولی موضوع اینجاست که برای نقد بُعد الاهیاتی نقد ایدئولوژیک به معنای گرامشیایی یا آلتوسری کلمه کافی نیست. ایدئولوژی با اقناع کار نمی‌کند. کسانی که علیه ایدئولوژی نمی‌شورند دلیلش این نیست که به کارکرد درست سرمایه‌داری اقناع شده‌اند و از نابرابری و فاصله طبقاتی خبر ندارند. نقد ایدئولوژی نقد آگاهی طبقاتی و بازسازی آن نیست. به واقع ایدئولوژی براساس آگاهی و ناآگاهی کار نمی‌کند تا مثلا یک ایدئولوژی را با نشان‌دادن نادرستی یا خرافی‌بودنش بشود بی‌اعتبار کرد. در این مورد باید مثال مارکس را در «ایدئولوژی آلمانی» به خاطر بیاوریم، آنجا که به آدم ساده‌لوحی اشاره می‌کند که فکر می‌کرد آدم‌ها در آب غرق می‌شوند چون به جاذبه اعتقاد دارند. در مورد سرمایه‌داری هم وضعیت به همین منوال است. ادامه حیات سرمایه‌داری به سبب جاذبه است. برای غلبه بر نیروی سرمایه‌داری باید با نیرویی بیشتر از جاذبه سرمایه‌داری بر آن غلبه کرد. کلمه جاذبه ما را به بُعد لیبیدویی اقتصاد سیاسی می‌رساند. در حقیقت نقد اقتصاد سیاسی بدون تحلیل جاذبه یا همان بعد لیبیدویی سرمایه ممکن نیست. ایدئولوژی مندرج در کردارهای انسان‌هاست نه در سرشان، مندرج در کردارهای گفتاری و غیرگفتاری و این کردارها را میل رقم می‌زند، میل نه آگاهی. در حقیقت بر این اساس می‌توان گفت نقد اقتصاد سیاسی بدون توجه به بعد لیبیدویی آن ممکن نیست. اما میل یا بعد لیبیدویی که بنیاد کردارهاست یک امر فردی یا روان‌شناختی نیست. گاهی وقتی از میل حرف می‌زنیم این تصور ایجاد می‌شود که بحث را روان‌شناسانه می‌کنیم ولی میل از فروید به این سو از قید روان‌شناسی آزاد شده و ما با یک مفهوم غیر‌روان‌شناسانه میل سروکار داریم. یک انرژی، یک جریان پیشافردی و اجتماعی. از دیدگاه لیبیدویی جامعه نه متشکل از افراد بلکه متشکل از جریان‌های میل است و میدان ستیز جریان‌های میل است. هر میلی شکلی از زندگی و شیوه‌ای از سازمان‌یابی است. هر جریان میل یک بنیاد ارزیابی است. تبار یا بنیاد به معنای نیچه‌ای کلمه. بنیاد تبارشناختی نظامی از ارزش‌ها. با توجه به این مفهوم از میل می‌توان سراغ تحلیل ستیز طبقاتی رفت. در حقیقت ستیز طبقاتی به معنای واقعی ستیز میان جریان‌های میل است. طبقه را نه‌فقط با کارکرد و جایگاهش در نظام تولید، نه با علایق و منافع طبقاتی بلکه با میل سرشت‌نمای طبقه یا بنیاد ارزیابی‌ها و معنا‌بخشی‌هایش باید شناسایی کرد. از دیدگاه مارکسیستی با این مقدمات می‌شود گفت اهمیت طبقه کارگر نه در ستمی که تحمل می‌کند بلکه در وضعیت طبقه کارگر است. وضعیتی که در آن میل جدید برانگیخته می‌شود به نوبه خودش در تناظر است با شکلی جدید از زندگی که از اساس با شکل زندگی بورژوایی و ارزش‌های آن تفاوت دارد. با تعبیر لایب‌نیتس می‌توان گفت با شکل زندگی بورژوایی نا‌هم‌امکان است. در حقیقت میل یک پتانسیل است که در وضعیت پرولتری شکل می‌گیرد و نباید آن را با شیوه بالفعل طبقه کارگر مساوی دانست. پتانسیلی است که طبقه کارگر را به چیزی بیش از خودش و بیش از هستی بالفعلش تبدیل می‌کند. بر این اساس در هر نوع تحلیل وضعیت طبقه کارگر باید ببينیم این تحلیل در چه افق سیاسی قرار می‌گیرد یعنی در چارچوب چه سنخی از میل و چه شیوه‌ای از زندگی. این شیوه یا میل زندگی آیا تابع میل بورژوایی است یا با آن در ستیز و ناهم‌امکان است. آیا افق تحلیل‌مان فراهم‌آوردن شرایطی هم‌سنگ شرایط طبقه متوسط برای طبقه کارگر است؟ آیا بر مبنای وضعیت پرولتری بنا شده و هدف استراتژیکش سرایت این میل در سراسر جامعه و دگرگون‌کردن همه طبقات بالفعل است. اگر چنین باشد در حقیقت نقد اقتصاد سیاسی به جای گیرافتادن در بن‌بست کینه طبقاتی می‌تواند افقی کلی برای کنش سیاسی خلق کند. راه یک جنبش فراگیر را هموار کند که می‌تواند همگان را مورد خطاب قرار دهد. با این مقدمات موجز سعی می‌کنم به میل بورژوایی با ارجاع به مارکس اشاره کنم. میلی که در وضعیت یک طبقه شکل می‌گیرد می‌تواند شیوع و سرایت پیدا کند به سایر طبقات. میل بورژوایی آن چیزی است که طبقات بالفعل را تبدیل کرده به آن چیزی که هستند. همان چیزی است که تداوم حیات سرمایه‌داری را ممکن می‌کند. این میل را از طریق سمپتوم‌هایش در زندگی خودمان حتی در ریزترین جزئیات زندگی روزمره می‌توانیم تحلیل کنیم. راه میان‌بری هم برای آن وجود دارد که من برای پرهیز از طولانی‌شدن از همین راه میان‌بر مختصات میل را با ارجاع به مارکس ترسیم می‌کنم. مارکس در «سرمایه» نشان داده که میل بورژوایی به منزله بنیاد ارزیابی و معنابخشی در زندگی بورژوایی یک میل تناقض‌انگیز دوگانه است. این دوگانگی و تناقض‌آمیزی را در انباشت-مصرف می‌توان دید. از یک طرف بدون زهد بورژوایی و خودداری از مصرف و به‌جریان‌انداختن سرمایه در حقیقت ادامه حیات بورژوازی ممکن نیست. این میل می‌تواند به طبقات دیگر هم سرایت کند. مثال آن این است که در زبان ژاپنی کلمه‌ای ساخته شده به نام کاروشی. معنای کاروشی مردن در اثر کار زیاد از حد است. سرنوشت کارمند این است که برای رقابت با دیگران تا سرحد مرگ اضافه‌کاری می‌کند. جنون کار یکی از جلوه‌های میل بورژوایی است. از طرف دیگر بدون مصرف برای لذت‌بردن تقاضای موثر در کار نخواهد بود. این دو گرایش تناقض‌آمیز که روح زندگی بورژوایی را دوپاره کرده سرشت اساسی بعد لیبیدویی اقتصاد سرمایه‌داری است. میل به مطابق مد زندگی‌کردن، لباس مارک پوشیدن، شیک‌پوشی به همه طبقات سرایت می‌کند. حتی بعضی اوقات نزد منتقدان چپ هم این ماجرا را می‌بینیم. نکته دیگری که بعدی الاهیاتی را در تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد به مؤلفه‌های اقتصاد کلان مثل رشد اقتصادی و بی‌کاری برمی‌گردد. همان‌طور که در عهد عتیق ملاک همه‌چیز رضایت یهوه است و شکل زندگی اهمیتی ندارد در حقیقت این رقم‌هایی که به‌عنوان معیار معرفی می‌شوند حکم رضایت خدایان را دارند.

ایرادی که به بخشی از گرایش چپ در ایران گرفته می‌شود این است که دغدغه فلسفی بیشتری دارد و با صراحت بیشتری به جنبه‌های فلسفی نقد اقتصاد سیاسی توجه می‌کند. این ایراد به شکل‌های مختلف صورت‌بندی می‌شود. گاه تا این‌حد پیش می‌روند که نقدی را که در آن آمار وجود نداشته باشد نقد انضمامی نمی دانند. خرده می‌گیرند بر این گرایش چپ که از مسائل انضمامی روی گردانده و غرق امور انتزاعی شده است. برای پاسخ به این ایراد و تأکید بر سویه فلسفی نقد اقتصاد سیاسی یک جمله معروف از مارکس را در «سرمایه» نقل می‌کنم: «کالا در نگاه نخست چیز بسیار پیش‌پاافتاده، و به راحتی قابل‌فهم به نظر می‌رسد ولی تحلیلش نشان می‌دهد که چیزی بسیار عجیب و غریب است آکنده از ظرایف متافیزیکی، و دقایق الاهیاتی». روی دو تعبیر آخر تأکید می‌کنم. با توجه به این جمله مارکس مشخص است که رشته‌ای به نام اقتصاد ابزارهای لازم را برای تحلیل این ظرایف متافیزیکی و دقایق الاهیاتی در اختیار ندارد. از طرفی وقتی از سویه فلسفی اقتصاد سیاسی حرف می‌زنیم منظورمان فلسفه به صورت سنتی نیست، در حقیقت با مارکس فلسفه کارکرد جدیدی پیدا می‌کند. مارکس، در کنار نیچه و فروید، یکی از پایه‌های اندیشه مدرن است. کسانی که انتقاد می‌کنند می‌توانند بگویند برای نقد بُعد الاهیاتی می‌توانیم از نقد ایدئولوژی استفاده کنیم. ولی پیش‌فرض‌شان این است که اقتصاد محض زیربناست و بُعد الاهیاتی را باید به نقد روبنای ایدئولوژیک ببریم. ولی موضوع اینجاست که برای نقد بُعد الاهیاتی نقد ایدئولوژیک به معنای گرامشیایی یا آلتوسری کلمه کافی نیست. ایدئولوژی با اقناع کار نمی‌کند. کسانی که علیه ایدئولوژی نمی‌شورند دلیلش این نیست که به کارکرد درست سرمایه‌داری اقناع شده‌اند و از نابرابری و فاصله طبقاتی خبر ندارند. نقد ایدئولوژی نقد آگاهی طبقاتی و بازسازی آن نیست. به واقع ایدئولوژی براساس آگاهی و ناآگاهی کار نمی‌کند تا مثلا یک ایدئولوژی را با نشان‌دادن نادرستی یا خرافی‌بودنش بشود بی‌اعتبار کرد. در این مورد باید مثال مارکس را در «ایدئولوژی آلمانی» به خاطر بیاوریم، آنجا که به آدم ساده‌لوحی اشاره می‌کند که فکر می‌کرد آدم‌ها در آب غرق می‌شوند چون به جاذبه اعتقاد دارند. در مورد سرمایه‌داری هم وضعیت به همین منوال است. ادامه حیات سرمایه‌داری به سبب جاذبه است. برای غلبه بر نیروی سرمایه‌داری باید با نیرویی بیشتر از جاذبه سرمایه‌داری بر آن غلبه کرد. کلمه جاذبه ما را به بُعد لیبیدویی اقتصاد سیاسی می‌رساند. در حقیقت نقد اقتصاد سیاسی بدون تحلیل جاذبه یا همان بعد لیبیدویی سرمایه ممکن نیست. ایدئولوژی مندرج در کردارهای انسان‌هاست نه در سرشان، مندرج در کردارهای گفتاری و غیرگفتاری و این کردارها را میل رقم می‌زند، میل نه آگاهی. در حقیقت بر این اساس می‌توان گفت نقد اقتصاد سیاسی بدون توجه به بعد لیبیدویی آن ممکن نیست. اما میل یا بعد لیبیدویی که بنیاد کردارهاست یک امر فردی یا روان‌شناختی نیست. گاهی وقتی از میل حرف می‌زنیم این تصور ایجاد می‌شود که بحث را روان‌شناسانه می‌کنیم ولی میل از فروید به این سو از قید روان‌شناسی آزاد شده و ما با یک مفهوم غیر‌روان‌شناسانه میل سروکار داریم. یک انرژی، یک جریان پیشافردی و اجتماعی. از دیدگاه لیبیدویی جامعه نه متشکل از افراد بلکه متشکل از جریان‌های میل است و میدان ستیز جریان‌های میل است. هر میلی شکلی از زندگی و شیوه‌ای از سازمان‌یابی است. هر جریان میل یک بنیاد ارزیابی است. تبار یا بنیاد به معنای نیچه‌ای کلمه. بنیاد تبارشناختی نظامی از ارزش‌ها. با توجه به این مفهوم از میل می‌توان سراغ تحلیل ستیز طبقاتی رفت. در حقیقت ستیز طبقاتی به معنای واقعی ستیز میان جریان‌های میل است. طبقه را نه‌فقط با کارکرد و جایگاهش در نظام تولید، نه با علایق و منافع طبقاتی بلکه با میل سرشت‌نمای طبقه یا بنیاد ارزیابی‌ها و معنا‌بخشی‌هایش باید شناسایی کرد. از دیدگاه مارکسیستی با این مقدمات می‌شود گفت اهمیت طبقه کارگر نه در ستمی که تحمل می‌کند بلکه در وضعیت طبقه کارگر است. وضعیتی که در آن میل جدید برانگیخته می‌شود به نوبه خودش در تناظر است با شکلی جدید از زندگی که از اساس با شکل زندگی بورژوایی و ارزش‌های آن تفاوت دارد. با تعبیر لایب‌نیتس می‌توان گفت با شکل زندگی بورژوایی نا‌هم‌امکان است. در حقیقت میل یک پتانسیل است که در وضعیت پرولتری شکل می‌گیرد و نباید آن را با شیوه بالفعل طبقه کارگر مساوی دانست. پتانسیلی است که طبقه کارگر را به چیزی بیش از خودش و بیش از هستی بالفعلش تبدیل می‌کند. بر این اساس در هر نوع تحلیل وضعیت طبقه کارگر باید ببينیم این تحلیل در چه افق سیاسی قرار می‌گیرد یعنی در چارچوب چه سنخی از میل و چه شیوه‌ای از زندگی. این شیوه یا میل زندگی آیا تابع میل بورژوایی است یا با آن در ستیز و ناهم‌امکان است. آیا افق تحلیل‌مان فراهم‌آوردن شرایطی هم‌سنگ شرایط طبقه متوسط برای طبقه کارگر است؟ آیا بر مبنای وضعیت پرولتری بنا شده و هدف استراتژیکش سرایت این میل در سراسر جامعه و دگرگون‌کردن همه طبقات بالفعل است. اگر چنین باشد در حقیقت نقد اقتصاد سیاسی به جای گیرافتادن در بن‌بست کینه طبقاتی می‌تواند افقی کلی برای کنش سیاسی خلق کند. راه یک جنبش فراگیر را هموار کند که می‌تواند همگان را مورد خطاب قرار دهد. با این مقدمات موجز سعی می‌کنم به میل بورژوایی با ارجاع به مارکس اشاره کنم. میلی که در وضعیت یک طبقه شکل می‌گیرد می‌تواند شیوع و سرایت پیدا کند به سایر طبقات. میل بورژوایی آن چیزی است که طبقات بالفعل را تبدیل کرده به آن چیزی که هستند. همان چیزی است که تداوم حیات سرمایه‌داری را ممکن می‌کند. این میل را از طریق سمپتوم‌هایش در زندگی خودمان حتی در ریزترین جزئیات زندگی روزمره می‌توانیم تحلیل کنیم. راه میان‌بری هم برای آن وجود دارد که من برای پرهیز از طولانی‌شدن از همین راه میان‌بر مختصات میل را با ارجاع به مارکس ترسیم می‌کنم. مارکس در «سرمایه» نشان داده که میل بورژوایی به منزله بنیاد ارزیابی و معنابخشی در زندگی بورژوایی یک میل تناقض‌انگیز دوگانه است. این دوگانگی و تناقض‌آمیزی را در انباشت-مصرف می‌توان دید. از یک طرف بدون زهد بورژوایی و خودداری از مصرف و به‌جریان‌انداختن سرمایه در حقیقت ادامه حیات بورژوازی ممکن نیست. این میل می‌تواند به طبقات دیگر هم سرایت کند. مثال آن این است که در زبان ژاپنی کلمه‌ای ساخته شده به نام کاروشی. معنای کاروشی مردن در اثر کار زیاد از حد است. سرنوشت کارمند این است که برای رقابت با دیگران تا سرحد مرگ اضافه‌کاری می‌کند. جنون کار یکی از جلوه‌های میل بورژوایی است. از طرف دیگر بدون مصرف برای لذت‌بردن تقاضای موثر در کار نخواهد بود. این دو گرایش تناقض‌آمیز که روح زندگی بورژوایی را دوپاره کرده سرشت اساسی بعد لیبیدویی اقتصاد سرمایه‌داری است. میل به مطابق مد زندگی‌کردن، لباس مارک پوشیدن، شیک‌پوشی به همه طبقات سرایت می‌کند. حتی بعضی اوقات نزد منتقدان چپ هم این ماجرا را می‌بینیم. نکته دیگری که بعدی الاهیاتی را در تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد به مؤلفه‌های اقتصاد کلان مثل رشد اقتصادی و بی‌کاری برمی‌گردد. همان‌طور که در عهد عتیق ملاک همه‌چیز رضایت یهوه است و شکل زندگی اهمیتی ندارد در حقیقت این رقم‌هایی که به‌عنوان معیار معرفی می‌شوند حکم رضایت خدایان را دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.