|

صالح نجفي:‌

برابري؛ آرمان يا اصل موضوع؟

مايکل والزر در سال‌هاي ابتدايي دهه 1980 مي‌پرسد: همه کساني که براي برابري مبارزه مي‌کنند، همين که سازماندهي مي‌کنند و جنبشي به راه مي‌اندازند به همان آرماني که براي آن مبارزه مي‌کنند، خيانت مي‌کنند. اين سؤال در آن زمان به اين دلیل حادتر بود که همه پذيرفته بودند ما بديلي نداريم براي نظامي که در آن نابرابري‌ مقوم ساختار جامعه است و هر تلاشي در اين جهت به جباريت منتهي مي‌شود. به اين سؤال از سه منظر مي‌توان پاسخ داد. جواب اول را از قول خود مايکل والزر خواهم گفت. او مي‌گويد برابري آرماني است که از يکسو جذاب است و از سوي ديگر ناممکن. اين ناممکني را همان‌هايي که در راه آن پيکار مي‌کنند ثابت مي‌کنند.
والزر مي‌کوشد به‌جاي برابري ساده، برابري پيچيده را مطرح کند. اين تعريف نو متکي بود به دو نقل‌قول از نوشته‌هاي پاسکال و نوشته‌هاي جواني مارکس. جواب دوم را در همان دهه 1980 يک فيلسوف راديکال فرانسوي مطرح کرد و مشکل اصلي را در اين دانست که ما اصولا برابري را يک آرمان مي‌دانيم. به ادعاي ژاک رانسير، برابري يک اکسيوم يا اصل موضوع است. به ادعاي رانسير به‌جاي يا برخورداري از برابري (having equality) بايد از عمل‌کردن به برابري (doing equality) سخن گفت. برابري فقط از طريق مبارزه در راه برابري تحقق مي‌يابد. جواب سوم را آلن‌بديو مي‌دهد. او برابري را رکن اصلي ايده ابدي عدالت در هرگونه سياست مي‌داند که مرکب است از آرمان و يک اصل موضوع.
به اعتقاد والزر، برابري‌خواهي با جامعه‌اي يک‌دست و همرنگ‌ساز لازم و ملزوم نيست، به شرط آنکه به‌جاي برابري ساده از قسمي برابري پيچيده دم بزنيم. والزر بدين‌منظور با استناد به تعريف جباريت در نوشته‌هاي پاسکال و با رجوع به آنچه خود «هنر تفاوت‌گذاري» مي‌نامد و بهترين بيانش را در «دست‌نوشته‌هاي اقتصادي-فلسفي» مي‌يابد، مي‌کوشد نظريه‌اي بديع درباره مواهب يا نعمات اجتماعي (goods) تدوين کند. والزر متناظر با هر‌يک از مواهب و نعمات اجتماعي، حوزه‌هايي تعريف مي‌کند. عدالت‌طلبي به‌زعم او به‌معناي تلاش مدام براي تعريف و ترسيم مرزهاي ميان «حوزه‌هاي عدالت» است. بنا به تعريف پاسکال، جباريت عبارت است از «خواهش تسلط بر کل جهان و آن هم بيرون از حوزه خاص خودش.» مثال پاسکال خيلي ملموس است. او مي‌گويد: «در جهان واقع دسته‌هاي گوناگوني داريم: تنومندان، زيبارويان، هوشمندان و پرهيزکاران. هرکس به‌جاي خود سروري دارد و نه در جاي ديگر، اما گاهي افراد به هم بر مي‌خورند. تنومندان و زيبارويان براي رسيدن به فرادستي با يکديگر پيکار مي‌کنند. چه احمقانه! براي اينکه نوع فرادستي‌شان با هم متفاوت است. آنها همديگر را بد مي‌فهمند و دچار اين اشتباه مي‌شوند که هر کدام قصد سلطه‌يافتن بر همگان را دارند...گزاره‌هاي ذيل هم کاذب‌اند و هم حاکي از جباريت: من زيبارويم پس بايد به من احترام بگذارند. من تنومندم پس بايد مرا دوست بدارند و...». جهان امروز جهان صدق اين گزاره‌هاست؛ جايي که مشاهير رسانه‌اي يا سلبريتي‌ها درباره همه‌چيز تصميم مي‌گيرند، هم سرنوشت انتخابات، هم کارهاي انسان‌دوستانه، هم اعتراض سياسي و فعاليت اجتماعي. تعريف موجز پاسکال از جباريت اين است: «خواست تصاحب چيزي با وسيله‌اي در زماني که آن چيز را فقط با وسيله‌اي ديگر مي‌توان به دست آورد.»
مارکس در «دست‌نوشته‌هاي 1844» مي‌گويد:«فرض کنيم انسان، انسان باشد و فرض کنيم رابطه او با جهان انساني باشد. آنگاه عشق را فقط با عشق مي‌توان معاوضه کرد، اعتماد را با اعتماد». اگر آرزو داريد از هنر محظوظ شويد بايد که تعليم هنري ديده باشيد. اگر آرزو داريد سخنانتان در ديگران نافذ باشد بايد کسي باشيد که به واقع تأثيري برانگيزاننده داشته باشيد، اگر عشق مي‌ورزيد بي‌آنکه متقابلا عشقي برانگيزيد، يعني اگر قادر نيستيد با ابراز عشق خويش معشوق ديگري شويد، آنگاه عشق شما ناتوان است و مايه شوربختي. به اعتقاد والزر، سامان برابري پيچيده نقطه مقابل جباريت است: بايد به تأسيس و تحکيم روابط و مناسباتي انديشيد که امکان سلطه در آنها منتفي شود. او مي‌گويد ما مواهب مختلفي داريم و هر موهبتي حوزه‌اي را تعريف مي‌کند. عدالت توزيع برابر هريک از اين موهبت‌ها در حوزه خودش است. اگر مرزهاي اين حوزه‌ها را به هم بزنيد جباريت و خواهش سلطه اتفاق مي‌افتد. او ازجمله حوزه سياست، دين و بازار را بررسي مي‌کند. او که يک ليبرال چپ محسوب مي‌شود مي‌گويد در حوزه سياست نعمت اصلي قدرت سياسي است. در حوزه دين، اين نعمت عبارت است از فيض الهي. در حوزه بازار نعمت اصلي کالا و پول است. سرمايه‌داري جهاني است که در آن يکي از نعمات کثير اجتماعي، يعني پول، يا به تعبير به‌يادماندني مارکس جوان «پاانداز جهاني»، به نعمت مسلط تبدیل مي‌شود و درنتيجه نعمتي که بايد فقط در قلمرو بازار سلطه داشته باشد، در تمامي حوزه‌ها بدل به نعمت مسلط مي‌شود.
هرکدام از اين سه حوزه در جباريت‌شان يک ظهور سياسي دارند. منطق اداره جامعه سرمايه‌داري اليگارشي است، اليگارشي مالي، اليگارشي رسانه‌اي و غيره. تجلي سياسي آن در حوزه دين تئوکراسي است. در حوزه سياست قاعدتا وقتي قدرت سياسي موهبت اصلي تعريف مي‌شود نتيجه آن توتاليتاريسم مي‌شود. شکي نيست که ما به‌شکل تاريخي با ستيز اين دو نعمت اجتماعي براي بدل‌شدن به نعمت مسلط در تمامي حوزه‌ها مواجه بوده‌ايم و به تعبيري با همراهي دو شکل از جباريت که تحقق عدالت را به‌طرق مختلف غيرممکن ساخته است. سخن‌گفتن از عدالت و برابري در اين وضعيت مشروط است به پيش‌نهادن تعريف تازه‌اي از برابري (پيچيده) و جباريت. ما در وضعيت تاريخي خودمان با هر سه فرم درگيريم: اليگارشي، تئوکراسي و توتاليتاريسم.
رانسير مي‌گويد بايد در هر مبارزه رهايي‌بخش برابري را اصل موضوع گرفت و موضوع برابري بدين‌ترتيب مي‌شود مشارکت هر سوژه‌اي در برابر ساختن خودش با ديگران. بدين‌ترتيب، برابري فرايند سوژه‌سازي است. در نظريه رانسير دو تجلي براي برابري داريم؛ يک تجلي سلبي و يک تجلي ايجابي. تجلي سلبي مي‌گويد هيچ دليل خوب يا موجهي براي يک تقسيم پايدار ميان کساني که حق حاکميت دارند و کساني که بايد تابع باشند، وجود ندارد. هر بحث کارشناسي در سياست نافي اصل موضوع برابري است. در تجلي ايجابي فرض را بر اين قرار مي‌دهيد که همگان داراي هوش برابرند. معناي آن در سياست اين است که هرکسي ظرفيت توانمندي برابر دارد براي مشارکت در اداره جامعه. تنها شکل قابل دفاع اداره جامعه حکومت آنارشيک است و فقط با قرعه‌کشي مي‌توان حاکمان را انتخاب کرد.
به اعتقاد آلن‌بديو، از سياست دو تعريف وجود دارد. مطابق تعريف اول که ريشه‌هاي ارسطويي دارد، مسئله در سياست تسخير قدرت دولتي و اِعمال آن است؛ يعني بايد جامعه را به شکل رئاليستي بر اساس اولويت‌هاي موجود اداره کرد و در بهترين حالت قدرت سياسي به کارشناسي و تکنوکراسي و... تبديل مي‌شود. در تعريف دوم مسئله اصلي عدالت است؛ يعني تمام روال‌ها و رويه‌هايي که ما را پيش مي‌برند به‌سمت سازماندهي جامعه عادلانه‌تری که نقطه شروع آن افلاطون است. بديو مي‌گويد ما در يک تاريخ طولاني و کش‌آمده به سر مي‌بريم: «عصر نوسنگي سياست». در اين عصر، هر گزاره و کنش سياسي يک چيز مفروض دارد که نمي‌توان درباره آن بحث کرد؛ تابوي مالکيت. در گفتار بديو هر سياست حقيقي و هر کنش-تفکر رهايي‌بخش بايد از مسئله مالکيت شروع کند. گفتارهايي که مسئله مالکيت را مطرح نمي‌کنند به تعريف اول سياست تعلق دارند؛ يعني سياست به معني روال رئاليستي اداره قدرت. عصرنوسنگي بايد تمام شود و براي اين کار هر گزاره سياسي ابتدا بايد مسئله مالکيت را مطرح کند. مالکيت نه مقوله حقوقي است نه مقوله اقتصادي، بلکه يک مقوله سياسي است و تمامي نظام‌هاي امروز که به نام دموکراسي مي‌شناسيم صحبت درباره مالکيت را سرکوب مي‌کنند. تمام سياست‌هايي که قبل از هرچيز مالکيت خصوصي وسايل توليد کار را زير سؤال مي‌برند، به تعبير بديو، به «فرضيه کمونيسم» اشاره دارند.

مايکل والزر در سال‌هاي ابتدايي دهه 1980 مي‌پرسد: همه کساني که براي برابري مبارزه مي‌کنند، همين که سازماندهي مي‌کنند و جنبشي به راه مي‌اندازند به همان آرماني که براي آن مبارزه مي‌کنند، خيانت مي‌کنند. اين سؤال در آن زمان به اين دلیل حادتر بود که همه پذيرفته بودند ما بديلي نداريم براي نظامي که در آن نابرابري‌ مقوم ساختار جامعه است و هر تلاشي در اين جهت به جباريت منتهي مي‌شود. به اين سؤال از سه منظر مي‌توان پاسخ داد. جواب اول را از قول خود مايکل والزر خواهم گفت. او مي‌گويد برابري آرماني است که از يکسو جذاب است و از سوي ديگر ناممکن. اين ناممکني را همان‌هايي که در راه آن پيکار مي‌کنند ثابت مي‌کنند.
والزر مي‌کوشد به‌جاي برابري ساده، برابري پيچيده را مطرح کند. اين تعريف نو متکي بود به دو نقل‌قول از نوشته‌هاي پاسکال و نوشته‌هاي جواني مارکس. جواب دوم را در همان دهه 1980 يک فيلسوف راديکال فرانسوي مطرح کرد و مشکل اصلي را در اين دانست که ما اصولا برابري را يک آرمان مي‌دانيم. به ادعاي ژاک رانسير، برابري يک اکسيوم يا اصل موضوع است. به ادعاي رانسير به‌جاي يا برخورداري از برابري (having equality) بايد از عمل‌کردن به برابري (doing equality) سخن گفت. برابري فقط از طريق مبارزه در راه برابري تحقق مي‌يابد. جواب سوم را آلن‌بديو مي‌دهد. او برابري را رکن اصلي ايده ابدي عدالت در هرگونه سياست مي‌داند که مرکب است از آرمان و يک اصل موضوع.
به اعتقاد والزر، برابري‌خواهي با جامعه‌اي يک‌دست و همرنگ‌ساز لازم و ملزوم نيست، به شرط آنکه به‌جاي برابري ساده از قسمي برابري پيچيده دم بزنيم. والزر بدين‌منظور با استناد به تعريف جباريت در نوشته‌هاي پاسکال و با رجوع به آنچه خود «هنر تفاوت‌گذاري» مي‌نامد و بهترين بيانش را در «دست‌نوشته‌هاي اقتصادي-فلسفي» مي‌يابد، مي‌کوشد نظريه‌اي بديع درباره مواهب يا نعمات اجتماعي (goods) تدوين کند. والزر متناظر با هر‌يک از مواهب و نعمات اجتماعي، حوزه‌هايي تعريف مي‌کند. عدالت‌طلبي به‌زعم او به‌معناي تلاش مدام براي تعريف و ترسيم مرزهاي ميان «حوزه‌هاي عدالت» است. بنا به تعريف پاسکال، جباريت عبارت است از «خواهش تسلط بر کل جهان و آن هم بيرون از حوزه خاص خودش.» مثال پاسکال خيلي ملموس است. او مي‌گويد: «در جهان واقع دسته‌هاي گوناگوني داريم: تنومندان، زيبارويان، هوشمندان و پرهيزکاران. هرکس به‌جاي خود سروري دارد و نه در جاي ديگر، اما گاهي افراد به هم بر مي‌خورند. تنومندان و زيبارويان براي رسيدن به فرادستي با يکديگر پيکار مي‌کنند. چه احمقانه! براي اينکه نوع فرادستي‌شان با هم متفاوت است. آنها همديگر را بد مي‌فهمند و دچار اين اشتباه مي‌شوند که هر کدام قصد سلطه‌يافتن بر همگان را دارند...گزاره‌هاي ذيل هم کاذب‌اند و هم حاکي از جباريت: من زيبارويم پس بايد به من احترام بگذارند. من تنومندم پس بايد مرا دوست بدارند و...». جهان امروز جهان صدق اين گزاره‌هاست؛ جايي که مشاهير رسانه‌اي يا سلبريتي‌ها درباره همه‌چيز تصميم مي‌گيرند، هم سرنوشت انتخابات، هم کارهاي انسان‌دوستانه، هم اعتراض سياسي و فعاليت اجتماعي. تعريف موجز پاسکال از جباريت اين است: «خواست تصاحب چيزي با وسيله‌اي در زماني که آن چيز را فقط با وسيله‌اي ديگر مي‌توان به دست آورد.»
مارکس در «دست‌نوشته‌هاي 1844» مي‌گويد:«فرض کنيم انسان، انسان باشد و فرض کنيم رابطه او با جهان انساني باشد. آنگاه عشق را فقط با عشق مي‌توان معاوضه کرد، اعتماد را با اعتماد». اگر آرزو داريد از هنر محظوظ شويد بايد که تعليم هنري ديده باشيد. اگر آرزو داريد سخنانتان در ديگران نافذ باشد بايد کسي باشيد که به واقع تأثيري برانگيزاننده داشته باشيد، اگر عشق مي‌ورزيد بي‌آنکه متقابلا عشقي برانگيزيد، يعني اگر قادر نيستيد با ابراز عشق خويش معشوق ديگري شويد، آنگاه عشق شما ناتوان است و مايه شوربختي. به اعتقاد والزر، سامان برابري پيچيده نقطه مقابل جباريت است: بايد به تأسيس و تحکيم روابط و مناسباتي انديشيد که امکان سلطه در آنها منتفي شود. او مي‌گويد ما مواهب مختلفي داريم و هر موهبتي حوزه‌اي را تعريف مي‌کند. عدالت توزيع برابر هريک از اين موهبت‌ها در حوزه خودش است. اگر مرزهاي اين حوزه‌ها را به هم بزنيد جباريت و خواهش سلطه اتفاق مي‌افتد. او ازجمله حوزه سياست، دين و بازار را بررسي مي‌کند. او که يک ليبرال چپ محسوب مي‌شود مي‌گويد در حوزه سياست نعمت اصلي قدرت سياسي است. در حوزه دين، اين نعمت عبارت است از فيض الهي. در حوزه بازار نعمت اصلي کالا و پول است. سرمايه‌داري جهاني است که در آن يکي از نعمات کثير اجتماعي، يعني پول، يا به تعبير به‌يادماندني مارکس جوان «پاانداز جهاني»، به نعمت مسلط تبدیل مي‌شود و درنتيجه نعمتي که بايد فقط در قلمرو بازار سلطه داشته باشد، در تمامي حوزه‌ها بدل به نعمت مسلط مي‌شود.
هرکدام از اين سه حوزه در جباريت‌شان يک ظهور سياسي دارند. منطق اداره جامعه سرمايه‌داري اليگارشي است، اليگارشي مالي، اليگارشي رسانه‌اي و غيره. تجلي سياسي آن در حوزه دين تئوکراسي است. در حوزه سياست قاعدتا وقتي قدرت سياسي موهبت اصلي تعريف مي‌شود نتيجه آن توتاليتاريسم مي‌شود. شکي نيست که ما به‌شکل تاريخي با ستيز اين دو نعمت اجتماعي براي بدل‌شدن به نعمت مسلط در تمامي حوزه‌ها مواجه بوده‌ايم و به تعبيري با همراهي دو شکل از جباريت که تحقق عدالت را به‌طرق مختلف غيرممکن ساخته است. سخن‌گفتن از عدالت و برابري در اين وضعيت مشروط است به پيش‌نهادن تعريف تازه‌اي از برابري (پيچيده) و جباريت. ما در وضعيت تاريخي خودمان با هر سه فرم درگيريم: اليگارشي، تئوکراسي و توتاليتاريسم.
رانسير مي‌گويد بايد در هر مبارزه رهايي‌بخش برابري را اصل موضوع گرفت و موضوع برابري بدين‌ترتيب مي‌شود مشارکت هر سوژه‌اي در برابر ساختن خودش با ديگران. بدين‌ترتيب، برابري فرايند سوژه‌سازي است. در نظريه رانسير دو تجلي براي برابري داريم؛ يک تجلي سلبي و يک تجلي ايجابي. تجلي سلبي مي‌گويد هيچ دليل خوب يا موجهي براي يک تقسيم پايدار ميان کساني که حق حاکميت دارند و کساني که بايد تابع باشند، وجود ندارد. هر بحث کارشناسي در سياست نافي اصل موضوع برابري است. در تجلي ايجابي فرض را بر اين قرار مي‌دهيد که همگان داراي هوش برابرند. معناي آن در سياست اين است که هرکسي ظرفيت توانمندي برابر دارد براي مشارکت در اداره جامعه. تنها شکل قابل دفاع اداره جامعه حکومت آنارشيک است و فقط با قرعه‌کشي مي‌توان حاکمان را انتخاب کرد.
به اعتقاد آلن‌بديو، از سياست دو تعريف وجود دارد. مطابق تعريف اول که ريشه‌هاي ارسطويي دارد، مسئله در سياست تسخير قدرت دولتي و اِعمال آن است؛ يعني بايد جامعه را به شکل رئاليستي بر اساس اولويت‌هاي موجود اداره کرد و در بهترين حالت قدرت سياسي به کارشناسي و تکنوکراسي و... تبديل مي‌شود. در تعريف دوم مسئله اصلي عدالت است؛ يعني تمام روال‌ها و رويه‌هايي که ما را پيش مي‌برند به‌سمت سازماندهي جامعه عادلانه‌تری که نقطه شروع آن افلاطون است. بديو مي‌گويد ما در يک تاريخ طولاني و کش‌آمده به سر مي‌بريم: «عصر نوسنگي سياست». در اين عصر، هر گزاره و کنش سياسي يک چيز مفروض دارد که نمي‌توان درباره آن بحث کرد؛ تابوي مالکيت. در گفتار بديو هر سياست حقيقي و هر کنش-تفکر رهايي‌بخش بايد از مسئله مالکيت شروع کند. گفتارهايي که مسئله مالکيت را مطرح نمي‌کنند به تعريف اول سياست تعلق دارند؛ يعني سياست به معني روال رئاليستي اداره قدرت. عصرنوسنگي بايد تمام شود و براي اين کار هر گزاره سياسي ابتدا بايد مسئله مالکيت را مطرح کند. مالکيت نه مقوله حقوقي است نه مقوله اقتصادي، بلکه يک مقوله سياسي است و تمامي نظام‌هاي امروز که به نام دموکراسي مي‌شناسيم صحبت درباره مالکيت را سرکوب مي‌کنند. تمام سياست‌هايي که قبل از هرچيز مالکيت خصوصي وسايل توليد کار را زير سؤال مي‌برند، به تعبير بديو، به «فرضيه کمونيسم» اشاره دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.