|

گفت‌وگو با حمید پورآذری

همه مهم هستیم و مهم نیستیم

عسل عباسیان: حمید پورآذری، کارگردان تجربه‌گرای تئاتر ایران، در پی ایجاد یک گفتمان بین هنرهای تجسمی، موسیقی و تئاتر، سالانه اجراهای بینارشته‌ای تهران با نام مخفف سابت را ایده‌پردازی کرده است و حاصل آن چهار اجرای «لیما»، «بال پنجم»، «رام‌شدگی» و «قورباقاف، قورباغین» است که از نیمه آذرماه تا نیمه دی‌ماه در تئاتر مستقل تهران تجربه می‌شود. پورآذری با دعوت از هنرمندان حوزه‌های مختلف برای تولید اثری مشترک، می‌خواهد دیالکتیکی بین مدیاهای آنها ایجاد کند و می‌گوید فارغ از نتیجه، اگر همین مورد هم در این اجراها اتفاق بیفتد، دستاورد بزرگی است؛ او در این میان از هنرمندانی نظیر سیدمحمد مساوات، سمانه زندی‌نژاد، گلرخ نفیسی، بهرنگ صمدزادگان، ماکان اشکواری، مهدی ساکی و... دعوت به کار کرده است. با پورآذری به بهانه اولین دوره این سالانه با مدیریت هنری او، گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید.

سالانه هنرهای اجرائی تهران (سابت)، از سوی شما ایده‌پردازی شده است. هدف شما از ایجاد چنین سالانه‌ای چه بوده و در بلندمدت برای این سالانه چه دورنمایی متصورید؟
ابتدا گپ‌وگفتی با آقای احسان رسولف شروع شد که یک اتفاق بینارشته‌ای ترتیب دهیم. اساسا ضرورت وجود چنین گفت‌وگو و اتفاقی از جایی شکل گرفت که کمبود چیزی به اسم «گفت‌وگو» را احساس کردم. نپرداختن یا کمترپرداختن به ضرورت «گفت‌وگو» یکی از مسائل مهمی است که ما با آن روبه‌روییم. به‌واسطه پرکردن خلأ نبود گفت‌وگو، به این ایده رسیدیم که یک اثر با مشارکت یک کارگردان تئاتر، یک هنرمند تجسمی و یک موزیسین شکل بگیرد. اینکه هنرمندانی از حوزه‌های مختلف با هم آشنا شوند، گفت‌وگو کنند و با ه‌فکری هم اثری را بسازند، هدف من بود. این ذات سالانه اجراهای بینارشته‌ای تهران است.
شما به‌عنوان مدیر هنری این سالانه در کنار هم قراردادن این هنرمندان چه نقشی داشتید؟ هر گروه به سلیقه و انتخاب شما کنار هم قرار گرفتند؟ مثلا کنار هم قرارگرفتن سمانه زندی‌نژاد، ماکان اشکواری و گلرخ نفیسی از تئاتر، موسیقی و تجسمی در اجرای «لیما» نظر شما بود؟
در پروسه اولین سال، برای شیوه وصل‌شدن هنرمندان به هم و ایجاد یک تیم، انتخابی عمل کردیم؛ یعنی من از هنرمندان دعوت کردم تا کنار هم قرار بگیرند؛ افرادی را که با هم هیچ آشنایی‌ای نداشتند، اما شاید به‌لحاظ روح آثارشان شبیه به هم بودند و توانایی پیوند و گفت‌وگو داشتند، من کنار هم قرار دادم تا اثری تولید کنند. شاید اساسا بهتر باشد ژانر کاری هنرمندانی که کنار هم قرار می‌گیرند کاملا متفاوت باشد و هنرمندانی متفاوت از هم با هم بنشینند و با آثارشان با هم گفت‌وگو کنند، این ایده‌آلی است که امیدوارم در دوره‌های بعدی به آن دست پیدا کنیم. درواقع هنرمندان حوزه‌های مختلف در این سالانه، کنار هم به تجربه یک اجرا رسیدند؛ تجربه‌ای که کاملا حاصل فکر و ایده‌پردازی جمعی است.
پس تصمیم شما گفت‌وگوی چند مدیا با هم بوده؟
بله، پس از صحبت‌های بسیار، ما به چنین ایده‌ای رسیدیم.
فکر می‌کنید ماحصل این گفت‌وگوها، جدا از چهار اجرای صحنه‌ای، برای هنرمندان و بیننده چیست؟
فواید چنین گفت‌وگویی زیاد است. یکی از این فواید می‌تواند نفوذکردن در ایده «دیگری» باشد و هنرمند، کمی جریان تفکرش را با آمدن تفکر «دیگری» تغییر دهد و حالا یک شیوه جدید را «تجربه» کند. هر یک از این مدیاها تجارب و جهانی دارند و حالا به‌واسطه این سالانه، این جهان‌ها با یکدیگر مواجه و مخلوط می‌شوند. قطعا چنین تجربه‌ای، یک قدم آنها را جلوتر می‌برد و در نگاه پیشینشان تغییر ایجاد می‌کند. تجربه چنین گفت‌وگوهایی، جهان را برای هنرمندان و بیننده، هردو، کمی تغییر می‌دهد و چه ماحصلی مهم‌تر از این؟ یک هنرمند تئاتری از زمانی که کارش را شروع می‌کند، وقتی در ایده‌پردازی برای اجرا با هنرمند تجسمی و موسیقی وارد گفت‌وگویی متقابل می‌شود، قطعا جهان فکری‌اش به مرور تغییر می‌کند. مواجهه‌هایی که با کار خودش و با مخاطبش دارد و دریافت‌هایش از پیرامون، در چنین گفت‌وگویی متفاوت است. با اضافه‌شدن مدیای دیگر، جریان فکر و ایده‌پردازی او با چالش مواجه می‌شود و به مرور دگرگون خواهد شد. وقتی فکر دو هنرمند، با هنرمند سومی تلفیق می‌شود، اتفاق چهارمی رخ می‌دهد. درواقع ما شاهد رویدادی هستیم که پیش از تجمع و ترکیب آن سه جهان و سلیقه وجود نداشته است و آفرینشی نو رخ می‌دهد. درواقع یک مثلث از هنرمندان، در چنین گفت‌وگویی تبدیل به مربع ایده‌ها خواهد شد و تغییر به وجود می‌آید. این تغییر در تک‌تک افراد، چه تماشاگر و چه اجراگر رسوخ می‌کند.
شما خودتان هنرمندی تجربی هستید و حالا هم بر نفس تجربه‌گرایی این سالانه تأکید دارید. به نظر شما این تجربه‌گری چه حسن و ویژگی‌ای دارد که هم خودتان در پی امکانات تازه تجربه‌کردن هستید و هم برای دیگران به‌واسطه ایجاد چنین سالانه‌ای این امکان تجربه‌گری را به وجود می‌آورید؟
حرکت رو به جلوی ما، تجربه است. چیزی که ما را در نقطه‌ای که در آن ساکنیم به حرکت وامی‌دارد تا قدم بعدی را برداریم، تجربه است. تجربه‌کردن، جسارت را بالا می‌برد و ما را پخته‌تر می‌کند، از خامی گذر می‌کنیم. هر کار حتی خیلی معمولی هم انجام دهیم، پس از انجام آن، آدم قبلی نیستیم و فرق کرده‌ایم چون آگاهی و تجربه‌مان بیشتر شده است؛ چیزی که اساسا هنر را تهدید می‌کند، این است که هنرمند روشی را یاد می‌گیرد که با موفقیت روبه‌رو می‌شود و همان را تکرار می‌کند. وقتی کاری را که بلدی و انجام می‌دهی، دست‌زدن به تجربه‌ای تازه برای تو سخت می‌شود. انگار در آن وضعیت پیشین، امنیت‌ داری و آن امنیت، تو را راکد می‌کند. ایجاد گفت‌وگویی سه‌نفره (متشکل از سه مدیا) در عمل، تجربه‌ای است که شاید آن را بلد نباشیم. پس وقتی تجربه‌اش می‌کنیم، تازه درمی‌یابیم که فقط آنچه ما می‌دانیم و بلدیم درست نیست و شکل‌های دیگری از تفکر و ایده‌پردازی هم وجود دارد که به امر خلاقه منجر می‌شود.
شاید به این دلیل چنین تجربه‌ای لازم باشد که بخشی از فرایند گفت‌وگو که شنیدن و تحلیل تفکر «دیگری» است، در کار و زندگی ما حذف شده است و گویی در زمان دیالوگ هم مونولوگ می‌کنیم.
بله این هم هست. همه تلاش این سالانه این است که ما بدانیم مثلا اگر تئاتر کار می‌کنیم، فقط ما نیستیم که مهم‌ایم. من مقدم بر هنرمندان دیگر نیستم، همه در یک سطح‌ایم. این سالانه تلاشی برای فهم همین موضوع است که همه ما به یک اندازه مهم هستیم.
ما در این تجربه‌های اجرائی می‌گوییم کسی لیدر نیست، پس آیا بلدیم هر سه هنرمند تئاتر، تجسمی و موسیقی به یک اندازه در پروسه شکل‌گیری یک اجرا مهم باشیم؟ و به یک اندازه مهم نباشیم؟ ضرورت شکل‌گیری چنین گفت‌وگویی همین است؛ همین که بدانیم به همان اندازه که حرفی که می‌زنیم درست است، به همان میزان ممکن است نادرست باشد. چنین اتفاقی ما را از گرداب مطلق‌گرایی بیرون می‌کشد. اینکه یاد بگیریم به‌نفع ایده «دیگری» کنار برویم، خودش دستاور بزرگی است. باید به این باور برسیم همان‌طور که حرفمان می‌تواند درست و پیش‌برنده باشد به همان میزان ممکن است مثل یک ترمز عمل کند.
در صحبت شما چنین نکته‌ای مستتر است که این تجربه به‌نوعی، تجربه پذیرش «دیگری» و فکر و ایده اوست.
دقیقا همین است. باید «دیگری» را بپذیریم و خودمان را از برج عاج پایین بیاوریم. این مهم‌ترین اتفاق است. وقتی از برج عاج پایین بیاییم و هم‌سطح «دیگری» شویم آن وقت تازه گفت‌وگو شکل می‌گیرد. در واقع در چنین اتفاقی همه رخ در رخ با هم مواجهیم و کسی از بالا به «دیگری» نگاه نمی‌کند. در چنین وضعیتی حتی اگر مخاطب هم اثر تولید‌شده را ببیند و بگوید اثر خوبی نیست، این اثر باز هم فایده‌ای دارد چون محصول مشترک یک گفتمان و دیالکتیک است و تک‌گویی صرف نیست. حالا ممکن است نوزادی که به دنیا آمده، اثری که تولید شده، نارس باشد و باید داخل دستگاه برود. این دستگاه چیست؟ ایده‌ای است که درنهایت در مورد مجموعه سالانه به وجود خواهد آمد؛ اینکه این سالانه در گام‌های بعدی خودش باید چه بکند تا در مسیری درست‌تر گام بردارد و خودش را اصلاح کند.
شما در پروسه ایده‌پردازی هر یک از چهار اجرای این سالانه چقدر دخالت داشتید؟
هیچی.
یعنی صرفا نظارت داشتید؟
حتی تا زمانی که گروه‌ها خودشان نخواستند، هیچ دخالتی نکردم؛ یعنی نمی‌خواستم سلیقه من اعمال شود. البته نمی‌دانم چه اندازه چنین عملکردی درست است. اما فکر می‌کنم چون خودم از افراد دعوت به کار کردم، پس با یک اطمینانی به آنها کار را شروع کردم، در نتیجه حتی به نظارت هم نیازی نیست.
برای این سالانه چه آینده‌ای را متصور هستید؟
در این لحظه فقط می‌توانم بگویم که چه آرزویی دارم، هنوز برای پیش‌بینی زود است و باید ببینیم در انتها چه اتفاقی رخ می‌دهد و چه تجربه‌ای نصیبمان شده است. پس این دوره آزمون و خطاست، ولی امیدوارم تداوم داشته باشد چون اگر درست به این قضیه نگاه شود و مخاطب‌ها بتوانند کمبودهای کل مجموعه را به ما یادآوری کنند، یعنی ما موفق بوده‌ایم و می‌توانیم پیش‌بینی کنیم که پنج سال آینده می‌خواهیم کجا باشیم. وقتی مورد ارزیابی مخاطب قرار بگیریم، برای ادامه مسیر انگیزه داریم.

عسل عباسیان: حمید پورآذری، کارگردان تجربه‌گرای تئاتر ایران، در پی ایجاد یک گفتمان بین هنرهای تجسمی، موسیقی و تئاتر، سالانه اجراهای بینارشته‌ای تهران با نام مخفف سابت را ایده‌پردازی کرده است و حاصل آن چهار اجرای «لیما»، «بال پنجم»، «رام‌شدگی» و «قورباقاف، قورباغین» است که از نیمه آذرماه تا نیمه دی‌ماه در تئاتر مستقل تهران تجربه می‌شود. پورآذری با دعوت از هنرمندان حوزه‌های مختلف برای تولید اثری مشترک، می‌خواهد دیالکتیکی بین مدیاهای آنها ایجاد کند و می‌گوید فارغ از نتیجه، اگر همین مورد هم در این اجراها اتفاق بیفتد، دستاورد بزرگی است؛ او در این میان از هنرمندانی نظیر سیدمحمد مساوات، سمانه زندی‌نژاد، گلرخ نفیسی، بهرنگ صمدزادگان، ماکان اشکواری، مهدی ساکی و... دعوت به کار کرده است. با پورآذری به بهانه اولین دوره این سالانه با مدیریت هنری او، گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید.

سالانه هنرهای اجرائی تهران (سابت)، از سوی شما ایده‌پردازی شده است. هدف شما از ایجاد چنین سالانه‌ای چه بوده و در بلندمدت برای این سالانه چه دورنمایی متصورید؟
ابتدا گپ‌وگفتی با آقای احسان رسولف شروع شد که یک اتفاق بینارشته‌ای ترتیب دهیم. اساسا ضرورت وجود چنین گفت‌وگو و اتفاقی از جایی شکل گرفت که کمبود چیزی به اسم «گفت‌وگو» را احساس کردم. نپرداختن یا کمترپرداختن به ضرورت «گفت‌وگو» یکی از مسائل مهمی است که ما با آن روبه‌روییم. به‌واسطه پرکردن خلأ نبود گفت‌وگو، به این ایده رسیدیم که یک اثر با مشارکت یک کارگردان تئاتر، یک هنرمند تجسمی و یک موزیسین شکل بگیرد. اینکه هنرمندانی از حوزه‌های مختلف با هم آشنا شوند، گفت‌وگو کنند و با ه‌فکری هم اثری را بسازند، هدف من بود. این ذات سالانه اجراهای بینارشته‌ای تهران است.
شما به‌عنوان مدیر هنری این سالانه در کنار هم قراردادن این هنرمندان چه نقشی داشتید؟ هر گروه به سلیقه و انتخاب شما کنار هم قرار گرفتند؟ مثلا کنار هم قرارگرفتن سمانه زندی‌نژاد، ماکان اشکواری و گلرخ نفیسی از تئاتر، موسیقی و تجسمی در اجرای «لیما» نظر شما بود؟
در پروسه اولین سال، برای شیوه وصل‌شدن هنرمندان به هم و ایجاد یک تیم، انتخابی عمل کردیم؛ یعنی من از هنرمندان دعوت کردم تا کنار هم قرار بگیرند؛ افرادی را که با هم هیچ آشنایی‌ای نداشتند، اما شاید به‌لحاظ روح آثارشان شبیه به هم بودند و توانایی پیوند و گفت‌وگو داشتند، من کنار هم قرار دادم تا اثری تولید کنند. شاید اساسا بهتر باشد ژانر کاری هنرمندانی که کنار هم قرار می‌گیرند کاملا متفاوت باشد و هنرمندانی متفاوت از هم با هم بنشینند و با آثارشان با هم گفت‌وگو کنند، این ایده‌آلی است که امیدوارم در دوره‌های بعدی به آن دست پیدا کنیم. درواقع هنرمندان حوزه‌های مختلف در این سالانه، کنار هم به تجربه یک اجرا رسیدند؛ تجربه‌ای که کاملا حاصل فکر و ایده‌پردازی جمعی است.
پس تصمیم شما گفت‌وگوی چند مدیا با هم بوده؟
بله، پس از صحبت‌های بسیار، ما به چنین ایده‌ای رسیدیم.
فکر می‌کنید ماحصل این گفت‌وگوها، جدا از چهار اجرای صحنه‌ای، برای هنرمندان و بیننده چیست؟
فواید چنین گفت‌وگویی زیاد است. یکی از این فواید می‌تواند نفوذکردن در ایده «دیگری» باشد و هنرمند، کمی جریان تفکرش را با آمدن تفکر «دیگری» تغییر دهد و حالا یک شیوه جدید را «تجربه» کند. هر یک از این مدیاها تجارب و جهانی دارند و حالا به‌واسطه این سالانه، این جهان‌ها با یکدیگر مواجه و مخلوط می‌شوند. قطعا چنین تجربه‌ای، یک قدم آنها را جلوتر می‌برد و در نگاه پیشینشان تغییر ایجاد می‌کند. تجربه چنین گفت‌وگوهایی، جهان را برای هنرمندان و بیننده، هردو، کمی تغییر می‌دهد و چه ماحصلی مهم‌تر از این؟ یک هنرمند تئاتری از زمانی که کارش را شروع می‌کند، وقتی در ایده‌پردازی برای اجرا با هنرمند تجسمی و موسیقی وارد گفت‌وگویی متقابل می‌شود، قطعا جهان فکری‌اش به مرور تغییر می‌کند. مواجهه‌هایی که با کار خودش و با مخاطبش دارد و دریافت‌هایش از پیرامون، در چنین گفت‌وگویی متفاوت است. با اضافه‌شدن مدیای دیگر، جریان فکر و ایده‌پردازی او با چالش مواجه می‌شود و به مرور دگرگون خواهد شد. وقتی فکر دو هنرمند، با هنرمند سومی تلفیق می‌شود، اتفاق چهارمی رخ می‌دهد. درواقع ما شاهد رویدادی هستیم که پیش از تجمع و ترکیب آن سه جهان و سلیقه وجود نداشته است و آفرینشی نو رخ می‌دهد. درواقع یک مثلث از هنرمندان، در چنین گفت‌وگویی تبدیل به مربع ایده‌ها خواهد شد و تغییر به وجود می‌آید. این تغییر در تک‌تک افراد، چه تماشاگر و چه اجراگر رسوخ می‌کند.
شما خودتان هنرمندی تجربی هستید و حالا هم بر نفس تجربه‌گرایی این سالانه تأکید دارید. به نظر شما این تجربه‌گری چه حسن و ویژگی‌ای دارد که هم خودتان در پی امکانات تازه تجربه‌کردن هستید و هم برای دیگران به‌واسطه ایجاد چنین سالانه‌ای این امکان تجربه‌گری را به وجود می‌آورید؟
حرکت رو به جلوی ما، تجربه است. چیزی که ما را در نقطه‌ای که در آن ساکنیم به حرکت وامی‌دارد تا قدم بعدی را برداریم، تجربه است. تجربه‌کردن، جسارت را بالا می‌برد و ما را پخته‌تر می‌کند، از خامی گذر می‌کنیم. هر کار حتی خیلی معمولی هم انجام دهیم، پس از انجام آن، آدم قبلی نیستیم و فرق کرده‌ایم چون آگاهی و تجربه‌مان بیشتر شده است؛ چیزی که اساسا هنر را تهدید می‌کند، این است که هنرمند روشی را یاد می‌گیرد که با موفقیت روبه‌رو می‌شود و همان را تکرار می‌کند. وقتی کاری را که بلدی و انجام می‌دهی، دست‌زدن به تجربه‌ای تازه برای تو سخت می‌شود. انگار در آن وضعیت پیشین، امنیت‌ داری و آن امنیت، تو را راکد می‌کند. ایجاد گفت‌وگویی سه‌نفره (متشکل از سه مدیا) در عمل، تجربه‌ای است که شاید آن را بلد نباشیم. پس وقتی تجربه‌اش می‌کنیم، تازه درمی‌یابیم که فقط آنچه ما می‌دانیم و بلدیم درست نیست و شکل‌های دیگری از تفکر و ایده‌پردازی هم وجود دارد که به امر خلاقه منجر می‌شود.
شاید به این دلیل چنین تجربه‌ای لازم باشد که بخشی از فرایند گفت‌وگو که شنیدن و تحلیل تفکر «دیگری» است، در کار و زندگی ما حذف شده است و گویی در زمان دیالوگ هم مونولوگ می‌کنیم.
بله این هم هست. همه تلاش این سالانه این است که ما بدانیم مثلا اگر تئاتر کار می‌کنیم، فقط ما نیستیم که مهم‌ایم. من مقدم بر هنرمندان دیگر نیستم، همه در یک سطح‌ایم. این سالانه تلاشی برای فهم همین موضوع است که همه ما به یک اندازه مهم هستیم.
ما در این تجربه‌های اجرائی می‌گوییم کسی لیدر نیست، پس آیا بلدیم هر سه هنرمند تئاتر، تجسمی و موسیقی به یک اندازه در پروسه شکل‌گیری یک اجرا مهم باشیم؟ و به یک اندازه مهم نباشیم؟ ضرورت شکل‌گیری چنین گفت‌وگویی همین است؛ همین که بدانیم به همان اندازه که حرفی که می‌زنیم درست است، به همان میزان ممکن است نادرست باشد. چنین اتفاقی ما را از گرداب مطلق‌گرایی بیرون می‌کشد. اینکه یاد بگیریم به‌نفع ایده «دیگری» کنار برویم، خودش دستاور بزرگی است. باید به این باور برسیم همان‌طور که حرفمان می‌تواند درست و پیش‌برنده باشد به همان میزان ممکن است مثل یک ترمز عمل کند.
در صحبت شما چنین نکته‌ای مستتر است که این تجربه به‌نوعی، تجربه پذیرش «دیگری» و فکر و ایده اوست.
دقیقا همین است. باید «دیگری» را بپذیریم و خودمان را از برج عاج پایین بیاوریم. این مهم‌ترین اتفاق است. وقتی از برج عاج پایین بیاییم و هم‌سطح «دیگری» شویم آن وقت تازه گفت‌وگو شکل می‌گیرد. در واقع در چنین اتفاقی همه رخ در رخ با هم مواجهیم و کسی از بالا به «دیگری» نگاه نمی‌کند. در چنین وضعیتی حتی اگر مخاطب هم اثر تولید‌شده را ببیند و بگوید اثر خوبی نیست، این اثر باز هم فایده‌ای دارد چون محصول مشترک یک گفتمان و دیالکتیک است و تک‌گویی صرف نیست. حالا ممکن است نوزادی که به دنیا آمده، اثری که تولید شده، نارس باشد و باید داخل دستگاه برود. این دستگاه چیست؟ ایده‌ای است که درنهایت در مورد مجموعه سالانه به وجود خواهد آمد؛ اینکه این سالانه در گام‌های بعدی خودش باید چه بکند تا در مسیری درست‌تر گام بردارد و خودش را اصلاح کند.
شما در پروسه ایده‌پردازی هر یک از چهار اجرای این سالانه چقدر دخالت داشتید؟
هیچی.
یعنی صرفا نظارت داشتید؟
حتی تا زمانی که گروه‌ها خودشان نخواستند، هیچ دخالتی نکردم؛ یعنی نمی‌خواستم سلیقه من اعمال شود. البته نمی‌دانم چه اندازه چنین عملکردی درست است. اما فکر می‌کنم چون خودم از افراد دعوت به کار کردم، پس با یک اطمینانی به آنها کار را شروع کردم، در نتیجه حتی به نظارت هم نیازی نیست.
برای این سالانه چه آینده‌ای را متصور هستید؟
در این لحظه فقط می‌توانم بگویم که چه آرزویی دارم، هنوز برای پیش‌بینی زود است و باید ببینیم در انتها چه اتفاقی رخ می‌دهد و چه تجربه‌ای نصیبمان شده است. پس این دوره آزمون و خطاست، ولی امیدوارم تداوم داشته باشد چون اگر درست به این قضیه نگاه شود و مخاطب‌ها بتوانند کمبودهای کل مجموعه را به ما یادآوری کنند، یعنی ما موفق بوده‌ایم و می‌توانیم پیش‌بینی کنیم که پنج سال آینده می‌خواهیم کجا باشیم. وقتی مورد ارزیابی مخاطب قرار بگیریم، برای ادامه مسیر انگیزه داریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.