سوادِ سواد رسانهای
حسین کرمانی : در یادداشت قبلی، مبانی و برخی مفاهیم اساسی سواد رسانهای را توضیح دادم تا برای پیشبردن بحث آماده شویم. همانگونه که بیان کردم، سواد رسانهای ابزاری برای مصرف انتقادی رسانههاست؛ بهطوریکه مخاطب در برابر فریبکاری آنها مقاوم شود. امروزه با تکثر روزافزون رسانههای اجتماعی و پیچیدگیهایی که استفاده از الگوریتمها برای مقاصد سیاسی و تجاری ایجاد کرده، آموزش سواد رسانهای نیز بهمراتب سختتر و چندلایه شده است؛ اما فارغ از این نکته، سواد رسانهای مهارتی نیست که با برگزاری چند کارگاه و آموزشهای مقطعی و چندساعته حاصل شود. اینگونه نیست که سواد رسانهای مفهومیشدنی است؛ یعنی در بستر زمان و در طول عمر فرد باید شکل گرفته و تقویت شود. درواقع نمیتوان انتظار داشت فرد با شرکت در یک یا چند کارگاه از نظر رسانهای فردی باسواد شود. این شیوه هرچند برای تعدادی نان و آب دارد؛ ولی به ارتقای سواد رسانهای در جامعه کمک نمیکند. نکته دیگری که در بحث سواد رسانهای نادیده گرفته میشود، وابستگی تقویت آن به عناصر دیگر است. در واقع، در ایران بهگونهای با این مفهوم برخورد میشود که انگار مفهومی خودبسنده است و به طور مستقل در فرد شکل گرفته و تقویت میشود؛ اما اینگونه نیست. تقویت سواد رسانهای بیش از هر چیز به آزادی و تکثر رسانهای وابسته است. همچنین عادت به مطالعه نقش مهمی در تقویت آن دارد؛ بنابراین، یکی از مجراهای اصلی تقویت سواد رسانهای، وجود صنعت نشر قوی و رونق کتابفروشیها و کتابخانههاست. امری که در کشور ما بیشتر به طنز شبیه است. در سالهای اخیر، شاهد تبدیل تعداد زیادی از کتابفروشیها به غذاخوری و فستفود بودهایم. همچنین وضعیت کتابخانههای عمومی ما اسفبار است. از طرف دیگر، تیراژ کتابها خود بیانگر عمق فاجعه است. همه این عوامل نشان میدهد که مطالعه در عادات ما اصولا جایگاه ویژهای ندارد. حال با توجه به این دو نکته، بهتر میتوان میزان کارایی آموزشهای سواد رسانه در ایران را ارزیابی کرد. در موقعیتی که کتاب، کالایی مهجور و فراموششده است که اکثر شهروندان با آن رابطهای ندارند و این در میزان متوسط ساعات مطالعه جامعه مشخص است و همچنین تکثر و تنوع در محتوای رسانهها دیده نمیشود، تلاش برای تقویت سواد رسانهای، تلاشی بیفرجام خواهد بود. از سوی دیگر، امکان گفتوگو و بحث آزاد یکی از عواملی است که برای رشد سواد رسانهای ضروری است. درواقع، مخاطب باید بتواند آزادانه محتوای رسانه را به چالش کشیده و آن را نقد کند. قدر مسلم تا وقتی این شرایط وجود نداشته باشد، آموزش سواد رسانهای در کارگاهها و حتی مدارس، امری خواهد بود که در سطح باقی خواهد ماند و تغییری در عمق ماجرا ایجاد نخواهد کرد. به عبارت دیگر سواد رسانهای مفهومی کیفی و مستمر است؛ اما در برنامههای آموزشی ایران با آن بهمثابه متغیری کمّی و خودبسنده برخورد میشود. در این شرایط است که مشخص میشود این تلاشها- حتی اگر از سر صدق و دلسوزی هم باشد- نتیجه درخورتوجه و اثر درازمدت نخواهد داشت.
حسین کرمانی : در یادداشت قبلی، مبانی و برخی مفاهیم اساسی سواد رسانهای را توضیح دادم تا برای پیشبردن بحث آماده شویم. همانگونه که بیان کردم، سواد رسانهای ابزاری برای مصرف انتقادی رسانههاست؛ بهطوریکه مخاطب در برابر فریبکاری آنها مقاوم شود. امروزه با تکثر روزافزون رسانههای اجتماعی و پیچیدگیهایی که استفاده از الگوریتمها برای مقاصد سیاسی و تجاری ایجاد کرده، آموزش سواد رسانهای نیز بهمراتب سختتر و چندلایه شده است؛ اما فارغ از این نکته، سواد رسانهای مهارتی نیست که با برگزاری چند کارگاه و آموزشهای مقطعی و چندساعته حاصل شود. اینگونه نیست که سواد رسانهای مفهومیشدنی است؛ یعنی در بستر زمان و در طول عمر فرد باید شکل گرفته و تقویت شود. درواقع نمیتوان انتظار داشت فرد با شرکت در یک یا چند کارگاه از نظر رسانهای فردی باسواد شود. این شیوه هرچند برای تعدادی نان و آب دارد؛ ولی به ارتقای سواد رسانهای در جامعه کمک نمیکند. نکته دیگری که در بحث سواد رسانهای نادیده گرفته میشود، وابستگی تقویت آن به عناصر دیگر است. در واقع، در ایران بهگونهای با این مفهوم برخورد میشود که انگار مفهومی خودبسنده است و به طور مستقل در فرد شکل گرفته و تقویت میشود؛ اما اینگونه نیست. تقویت سواد رسانهای بیش از هر چیز به آزادی و تکثر رسانهای وابسته است. همچنین عادت به مطالعه نقش مهمی در تقویت آن دارد؛ بنابراین، یکی از مجراهای اصلی تقویت سواد رسانهای، وجود صنعت نشر قوی و رونق کتابفروشیها و کتابخانههاست. امری که در کشور ما بیشتر به طنز شبیه است. در سالهای اخیر، شاهد تبدیل تعداد زیادی از کتابفروشیها به غذاخوری و فستفود بودهایم. همچنین وضعیت کتابخانههای عمومی ما اسفبار است. از طرف دیگر، تیراژ کتابها خود بیانگر عمق فاجعه است. همه این عوامل نشان میدهد که مطالعه در عادات ما اصولا جایگاه ویژهای ندارد. حال با توجه به این دو نکته، بهتر میتوان میزان کارایی آموزشهای سواد رسانه در ایران را ارزیابی کرد. در موقعیتی که کتاب، کالایی مهجور و فراموششده است که اکثر شهروندان با آن رابطهای ندارند و این در میزان متوسط ساعات مطالعه جامعه مشخص است و همچنین تکثر و تنوع در محتوای رسانهها دیده نمیشود، تلاش برای تقویت سواد رسانهای، تلاشی بیفرجام خواهد بود. از سوی دیگر، امکان گفتوگو و بحث آزاد یکی از عواملی است که برای رشد سواد رسانهای ضروری است. درواقع، مخاطب باید بتواند آزادانه محتوای رسانه را به چالش کشیده و آن را نقد کند. قدر مسلم تا وقتی این شرایط وجود نداشته باشد، آموزش سواد رسانهای در کارگاهها و حتی مدارس، امری خواهد بود که در سطح باقی خواهد ماند و تغییری در عمق ماجرا ایجاد نخواهد کرد. به عبارت دیگر سواد رسانهای مفهومی کیفی و مستمر است؛ اما در برنامههای آموزشی ایران با آن بهمثابه متغیری کمّی و خودبسنده برخورد میشود. در این شرایط است که مشخص میشود این تلاشها- حتی اگر از سر صدق و دلسوزی هم باشد- نتیجه درخورتوجه و اثر درازمدت نخواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.