گفتوگو با کارگردانان مستند «در جستجوی فریده» برگزیده جشنواره سینما - حقیقت
فیلم خوب و مهم تفاوت دارند
کمال پورکاوه: بیراه نیست اگر بگوییم که جشنواره سینما-حقیقت امسال بیشتر از هر چیز تحتتأثیر نام «در جستجوی فریده»، ساخته جذاب کوروش عطایی و آزاده موسوی قرار داشت. فیلم در کنار تحسین مردم و منتقدان، موفق به کسب چهار جایزه، بهترین فیلم هنر و تجربه، تندیس ویژه دبیر جشنواره و بهترین تدوین و موسیقی شد. به این بهانه با آزاده موسوی و کوروش عطایی به گفتوگو نشستیم.
ظاهرا ایده اولیه ساختهشدن «در جستجوی فریده» از دل یک خبر روزنامه بیرون آمده. چه نکتهای در متن خبر شما را تحتتأثیر قرار داد که ماجرا را دنبال کردید و در نهایت فیلم مستند از آن ساختید؟
آزاده موسوی: چیزی که ما را جذب کرد، خود قصه فریده و کاراکتر او بود که ما را مطمئن میکرد میخواهیم این مستند را بسازیم. وقتی وبلاگ او را که پر از داستان زندگی و اشعار و کارهای روزمرهاش بود، میخواندیم، به جذابیتهای زندگی او پی بردیم. چون چه در سینمای مستند و چه در سینمای داستانی، وقتی در مورد یک شخص حرف میزنی، خیلی مهم است که آن شخصیت خاص باشد و فریده هم از لحاظ قصه زندگی و هم از لحاظ شخصیتی برای ما خاص بود.
کوروش عطایی: ما چهار سال پیش از طریق خبر یک روزنامه با فریده آشنا شدیم. اینکه دختری ساکن هلند از هموطنان ایرانی خود خواسته بود اگر نشانی از پدر و مادرش دارند، به او اطلاع دهند. ما نزدیک به دو سال فقط به شکل مجازی و از طریق اسکایپ با فریده در ارتباط بودیم و او در این مدت قصه زندگیاش را برايمان میفرستاد.
آزاده موسوی: شاید مهمترین نکته هم خواستن خود فریده بود. او خیلی دوست داشت سفری اتفاق بیفتد تا به ایران بیايد و ایران را بشناسد. ما این اشتیاق را در چشمهای لرزان فریده وقتی از طریق اسکایپ با ما در ارتباط بود، خیلی واضح میدیدیم. اما به خاطر ترس و هراسی که بابت تبلیغات این روزها در رسانهها علیه ایران بود، جرئت انجامدادن آن را نداشت.
دشواریهای ساخت مستند با توجه به اینکه سوژه اصلی شما هم خارج از کشور بود، باعث نشد که بخواهید از ساخت فیلم صرفنظر کنید؟
موسوی: هیچوقت به دستکشیدن از ایده فکر نکردیم. مهمترین مشکل ما بخش مالی قضیه بود که باید بودجه مناسب را برای تولید تهیه میکردیم که تصمیم گرفتیم از طریق سرمایهگذاری مردمی (کراودفاندینگ) قسمتی از بودجه را تأمین کنیم و این پروسه تأمین بودجه خودش تبدیل به یک پروژه پیچیده شد. اینکه مردم بر چه اساسی باید به ما کمک کنند، آن هم در شرایطی که اصلا بازگشت مالیای برای آنها ندارد. ما در دو سایت به نام «حامیجو» در ایران و «سینهکراود» در هلند پروژه خودمان را تعریف کردیم و در کمال تعجب نزدیک به «300 نفر» به ما کمک مالی کردند که حدود 10 میلیون تومان از سایت ایرانی و 30 میلیون تومان از طریق سایت خارجی برای ساخت این فیلم جذب شد.
عطایی: این ماجرای کراودفاندینگ دو مزیت بزرگ برای ما داشت؛ یکی تأمین بخش مالی فیلم و مهمتر از آن پیداکردن حامی و هوادارانی برای فیلم که به ما نشان میداد حداقل 300 نفر مخاطب بالقوه داریم که انگار فیلم را مال خودشان میدانند و من موقع نمایش فیلم در جشنواره همهاش نگران واکنش همین حامیهای فیلم بودم که خوشبختانه لبخند رضایتی که بر لب داشتند، خیلی من را آرام کرد. چون این بخش سرمایهگذاری مردمی برای ما تبدیل به پروژه تماموقت شده بود که مجبور بودیم برای آن تیزر بسازیم، آن تیزر را در سایتهای مختلف نمایش دهیم، با سرمایهگذارها ارتباط برقرار کنیم و برای آنها اطلاعات لازم را درباره سروشکل فیلم توضیح دهیم.
نگارش فیلمنامه چطور پیش رفت؟ چون در سینمای مستند معمولا اتفاقات پیشبینینشدهای میافتد که میتواند مسیر فیلم را تغییر دهد!
موسوی: ما میدانستیم که باید از هلند شروع کنیم و از گذشته فریده و زندگی امروزی او اطلاعاتی به مخاطب بدهیم. همچنین میدانستیم که باید دقیقه 20 یا 25 یک نقطهعطف به وجود آوریم که همان سفر به ایران است و مهمترین اتفاق فیلم محسوب میشود.
عطایی: ما متریال نوشتن فیلمنامه را از طریق همین قصههایی که خود فریده از زندگیاش برای ما مینوشت و میفرستاد، به دست آوردیم. ما فقط برای طراحی بهتر فیلمنامه سعی کردیم بفهمیم فریده معمولا در روز چگونه زندگی میکند. دوستانش چه کسانی هستند و تفریحاتش چیست. اما راجع به پایان فیلم سعی کردیم هر دو وجه قضیه را در نظر بگیریم و در نتیجه به دو سناریوي متفاوت فکر کردیم. اینکه اگر جواب آزمایش دیانای مثبت شود، روند فیلم چطور باید پیش برود و اگر جواب آزمایش منفی شود، باید به چه سمت و سویی برویم.
یکی از سکانسهای خوب فیلم که کاملا با حسوحال درونی فریده هماهنگی دارد، صحنهای است که فریده در هواپیما نشسته و در حال پرواز به سمت ایران است. در آنجا یک نما از شیشه کابین خلبان داریم که هواپیما بهآرامی از باند فرودگاه آمستردام کنده شده و تصویر به پنجره فریده و آسمان پر از ابر قطع میشود و در شب، این شهر پر از نور تهران است که خودنمایی میکند. این مدل میزانسن از قبل طراحی شده بود؟
موسوی: تمام اینها از قبل طراحی شده بود، یعنی میدانستیم حسوحال این صحنه وقتی بخواهد سینما بشود، آن وقت تصاویر هم باید با مخاطب حرف بزنند.
عطایی: ما باید قضیه کندهشدن از یک فضا و رفتن به فضایی دیگر را با تصویر نشان میدادیم اما سینمای مستند علاوه بر میزانسن به انعطاف زیاد هم احتیاج دارد. یعنی باید از اتفاقات پیشبینینشده هم استقبال کنی و بتوانی از دل این اتفاقات به غنای اثر کمک کنی. البته در این میان اتفاقات بیربط زیادی هم میافتد که آن قسمت سخت ماجرای مستندسازی است که در تدوین شکل میگیرد و باید بتوانی خیلی از تصاویر را کنار بگذاری؛ ما برای تدوین این فیلم حدود دو سال وقت گذاشتیم!
خیلی از منتقدان فیلم در ایام جشنواره، «در جستجوی فریده» را به دلیل نوع میزانسنها به سینمای داستانگو نزدیکتر دیدند؟
عطایی: من خیلی با تعریف و دستهبندیهای خطکشیشده موافق نیستم. به نظرم سینما، سینما است و فیلم هم فیلم است. وقتی شما با یک موضوع اجتماعی که میتواند در معرض دید و قضاوت بسیاری از مردم قرار گیرد مواجه هستید، من بهعنوان کارگردان نمیتوانم با خودم فکر کنم که فقط باید دوربینم را بردارم و آن واقعه را ثبت کنم. درست است که آن واقعه باید ثبت شود اما چگونه ثبتشدن آن واقعه کار کارگردان است. به نظرم وظيفه کارگردان سینمای مستند شکلدادن به واقعیت است؛ یعنی آن خمیرمایه، واقعیت است. اما قالبی که از آن استفاده میشود، کار کارگردان است.
موسوی: به نظرم ما بهعنوان فیلمساز حق نداریم در واقعیت دخل و تصور کنیم اما این حق را داریم که در روایت و فرم واقعیت دخالت کنیم و مخاطب را به سمت یک مستند سینمایی ببریم.
از اکران فیلم در جشنواره سینما-حقیقت راضی بودید؟
موسوی: استقبال مردم و منتقدان برای ما خیلی خوشحالکننده است اما به نظرم نکته مهم به اجرای خود جشنواره برمیگردد. با توجه به حساسیتها و حرف و حدیثهایی که در این دوره از جشنواره پیش آمد، به نظرم بهتر است بخشی از جشنواره به مستندهای «پرتره سیاسی» اختصاص داده شود تا آن فیلمها در بخش خاص خود مورد قضاوت قرار گيرند. چون تفاوت بزرگی میان یک فیلم مهم و یک فیلم خوب وجود دارد. آن فیلمهای مهم که حتما هم باید ساخته شوند، ممکن است لزوما فیلمهای خوبی نباشند اما در اینجا فیلمی که از مراسم افتتاحیه انصراف داده، ناگهان روزهای آخر جشنواره اکران میشود و جایزه بهترین فیلم را میگیرد و برای کارگردانش هم بزرگداشت برگزار میکنند!
کمال پورکاوه: بیراه نیست اگر بگوییم که جشنواره سینما-حقیقت امسال بیشتر از هر چیز تحتتأثیر نام «در جستجوی فریده»، ساخته جذاب کوروش عطایی و آزاده موسوی قرار داشت. فیلم در کنار تحسین مردم و منتقدان، موفق به کسب چهار جایزه، بهترین فیلم هنر و تجربه، تندیس ویژه دبیر جشنواره و بهترین تدوین و موسیقی شد. به این بهانه با آزاده موسوی و کوروش عطایی به گفتوگو نشستیم.
ظاهرا ایده اولیه ساختهشدن «در جستجوی فریده» از دل یک خبر روزنامه بیرون آمده. چه نکتهای در متن خبر شما را تحتتأثیر قرار داد که ماجرا را دنبال کردید و در نهایت فیلم مستند از آن ساختید؟
آزاده موسوی: چیزی که ما را جذب کرد، خود قصه فریده و کاراکتر او بود که ما را مطمئن میکرد میخواهیم این مستند را بسازیم. وقتی وبلاگ او را که پر از داستان زندگی و اشعار و کارهای روزمرهاش بود، میخواندیم، به جذابیتهای زندگی او پی بردیم. چون چه در سینمای مستند و چه در سینمای داستانی، وقتی در مورد یک شخص حرف میزنی، خیلی مهم است که آن شخصیت خاص باشد و فریده هم از لحاظ قصه زندگی و هم از لحاظ شخصیتی برای ما خاص بود.
کوروش عطایی: ما چهار سال پیش از طریق خبر یک روزنامه با فریده آشنا شدیم. اینکه دختری ساکن هلند از هموطنان ایرانی خود خواسته بود اگر نشانی از پدر و مادرش دارند، به او اطلاع دهند. ما نزدیک به دو سال فقط به شکل مجازی و از طریق اسکایپ با فریده در ارتباط بودیم و او در این مدت قصه زندگیاش را برايمان میفرستاد.
آزاده موسوی: شاید مهمترین نکته هم خواستن خود فریده بود. او خیلی دوست داشت سفری اتفاق بیفتد تا به ایران بیايد و ایران را بشناسد. ما این اشتیاق را در چشمهای لرزان فریده وقتی از طریق اسکایپ با ما در ارتباط بود، خیلی واضح میدیدیم. اما به خاطر ترس و هراسی که بابت تبلیغات این روزها در رسانهها علیه ایران بود، جرئت انجامدادن آن را نداشت.
دشواریهای ساخت مستند با توجه به اینکه سوژه اصلی شما هم خارج از کشور بود، باعث نشد که بخواهید از ساخت فیلم صرفنظر کنید؟
موسوی: هیچوقت به دستکشیدن از ایده فکر نکردیم. مهمترین مشکل ما بخش مالی قضیه بود که باید بودجه مناسب را برای تولید تهیه میکردیم که تصمیم گرفتیم از طریق سرمایهگذاری مردمی (کراودفاندینگ) قسمتی از بودجه را تأمین کنیم و این پروسه تأمین بودجه خودش تبدیل به یک پروژه پیچیده شد. اینکه مردم بر چه اساسی باید به ما کمک کنند، آن هم در شرایطی که اصلا بازگشت مالیای برای آنها ندارد. ما در دو سایت به نام «حامیجو» در ایران و «سینهکراود» در هلند پروژه خودمان را تعریف کردیم و در کمال تعجب نزدیک به «300 نفر» به ما کمک مالی کردند که حدود 10 میلیون تومان از سایت ایرانی و 30 میلیون تومان از طریق سایت خارجی برای ساخت این فیلم جذب شد.
عطایی: این ماجرای کراودفاندینگ دو مزیت بزرگ برای ما داشت؛ یکی تأمین بخش مالی فیلم و مهمتر از آن پیداکردن حامی و هوادارانی برای فیلم که به ما نشان میداد حداقل 300 نفر مخاطب بالقوه داریم که انگار فیلم را مال خودشان میدانند و من موقع نمایش فیلم در جشنواره همهاش نگران واکنش همین حامیهای فیلم بودم که خوشبختانه لبخند رضایتی که بر لب داشتند، خیلی من را آرام کرد. چون این بخش سرمایهگذاری مردمی برای ما تبدیل به پروژه تماموقت شده بود که مجبور بودیم برای آن تیزر بسازیم، آن تیزر را در سایتهای مختلف نمایش دهیم، با سرمایهگذارها ارتباط برقرار کنیم و برای آنها اطلاعات لازم را درباره سروشکل فیلم توضیح دهیم.
نگارش فیلمنامه چطور پیش رفت؟ چون در سینمای مستند معمولا اتفاقات پیشبینینشدهای میافتد که میتواند مسیر فیلم را تغییر دهد!
موسوی: ما میدانستیم که باید از هلند شروع کنیم و از گذشته فریده و زندگی امروزی او اطلاعاتی به مخاطب بدهیم. همچنین میدانستیم که باید دقیقه 20 یا 25 یک نقطهعطف به وجود آوریم که همان سفر به ایران است و مهمترین اتفاق فیلم محسوب میشود.
عطایی: ما متریال نوشتن فیلمنامه را از طریق همین قصههایی که خود فریده از زندگیاش برای ما مینوشت و میفرستاد، به دست آوردیم. ما فقط برای طراحی بهتر فیلمنامه سعی کردیم بفهمیم فریده معمولا در روز چگونه زندگی میکند. دوستانش چه کسانی هستند و تفریحاتش چیست. اما راجع به پایان فیلم سعی کردیم هر دو وجه قضیه را در نظر بگیریم و در نتیجه به دو سناریوي متفاوت فکر کردیم. اینکه اگر جواب آزمایش دیانای مثبت شود، روند فیلم چطور باید پیش برود و اگر جواب آزمایش منفی شود، باید به چه سمت و سویی برویم.
یکی از سکانسهای خوب فیلم که کاملا با حسوحال درونی فریده هماهنگی دارد، صحنهای است که فریده در هواپیما نشسته و در حال پرواز به سمت ایران است. در آنجا یک نما از شیشه کابین خلبان داریم که هواپیما بهآرامی از باند فرودگاه آمستردام کنده شده و تصویر به پنجره فریده و آسمان پر از ابر قطع میشود و در شب، این شهر پر از نور تهران است که خودنمایی میکند. این مدل میزانسن از قبل طراحی شده بود؟
موسوی: تمام اینها از قبل طراحی شده بود، یعنی میدانستیم حسوحال این صحنه وقتی بخواهد سینما بشود، آن وقت تصاویر هم باید با مخاطب حرف بزنند.
عطایی: ما باید قضیه کندهشدن از یک فضا و رفتن به فضایی دیگر را با تصویر نشان میدادیم اما سینمای مستند علاوه بر میزانسن به انعطاف زیاد هم احتیاج دارد. یعنی باید از اتفاقات پیشبینینشده هم استقبال کنی و بتوانی از دل این اتفاقات به غنای اثر کمک کنی. البته در این میان اتفاقات بیربط زیادی هم میافتد که آن قسمت سخت ماجرای مستندسازی است که در تدوین شکل میگیرد و باید بتوانی خیلی از تصاویر را کنار بگذاری؛ ما برای تدوین این فیلم حدود دو سال وقت گذاشتیم!
خیلی از منتقدان فیلم در ایام جشنواره، «در جستجوی فریده» را به دلیل نوع میزانسنها به سینمای داستانگو نزدیکتر دیدند؟
عطایی: من خیلی با تعریف و دستهبندیهای خطکشیشده موافق نیستم. به نظرم سینما، سینما است و فیلم هم فیلم است. وقتی شما با یک موضوع اجتماعی که میتواند در معرض دید و قضاوت بسیاری از مردم قرار گیرد مواجه هستید، من بهعنوان کارگردان نمیتوانم با خودم فکر کنم که فقط باید دوربینم را بردارم و آن واقعه را ثبت کنم. درست است که آن واقعه باید ثبت شود اما چگونه ثبتشدن آن واقعه کار کارگردان است. به نظرم وظيفه کارگردان سینمای مستند شکلدادن به واقعیت است؛ یعنی آن خمیرمایه، واقعیت است. اما قالبی که از آن استفاده میشود، کار کارگردان است.
موسوی: به نظرم ما بهعنوان فیلمساز حق نداریم در واقعیت دخل و تصور کنیم اما این حق را داریم که در روایت و فرم واقعیت دخالت کنیم و مخاطب را به سمت یک مستند سینمایی ببریم.
از اکران فیلم در جشنواره سینما-حقیقت راضی بودید؟
موسوی: استقبال مردم و منتقدان برای ما خیلی خوشحالکننده است اما به نظرم نکته مهم به اجرای خود جشنواره برمیگردد. با توجه به حساسیتها و حرف و حدیثهایی که در این دوره از جشنواره پیش آمد، به نظرم بهتر است بخشی از جشنواره به مستندهای «پرتره سیاسی» اختصاص داده شود تا آن فیلمها در بخش خاص خود مورد قضاوت قرار گيرند. چون تفاوت بزرگی میان یک فیلم مهم و یک فیلم خوب وجود دارد. آن فیلمهای مهم که حتما هم باید ساخته شوند، ممکن است لزوما فیلمهای خوبی نباشند اما در اینجا فیلمی که از مراسم افتتاحیه انصراف داده، ناگهان روزهای آخر جشنواره اکران میشود و جایزه بهترین فیلم را میگیرد و برای کارگردانش هم بزرگداشت برگزار میکنند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.